Amosando mensaxes organizadas por data para a consulta euve. Ordenar por relevancia Amosar todas as mensaxes
Amosando mensaxes organizadas por data para a consulta euve. Ordenar por relevancia Amosar todas as mensaxes

20221123

Respeto Barbón, Ria do Eo, NON. Pancho Campos Dorado

 


Respeto Barbón, Ria do Eo, NON

Pancho Campos Dorado

Cada día quedamos máis asombrados da calidade da democracia na que vive este país chamado España, cada día máis corrupta e máis podrecida. Temos unha Constitución que a todas luces non se cumpre na súa totalidade, pero segundo quen a interprete, a leva máis cara a esquerda ou máis cara a dereita. Por outro lado, temos tipos ben empoleirados en altos cargos políticos, que xa nin a interpretan, para qué? Teñen o número do teléfono de aqueles cos que se pode amañar facilmente calquera cousa, con só facerlles unha chamada, pois son xente ben colocada, que por nada quixeran romper as “relacións” con círculos de poder que os manteñen no seu inmerecido paraíso terreal.

Temos un problema. Teñen un problema. Por suposto. Levamos anos dicindo que o nome da Ría de Ribadeo non se cambia nin se comparte con vulgarismos estraños, e seguiremos loitando contra tanto descaro, contra tanta canallada de tendencia galegofóbica que levamos sofrendo na Galiza desde os tempos dos reis “católicos”.

O Ministerio de Transportes, Movilidad y Agenda Urbana, cun señor ministro José Luís Ábalos Meco, do PSOE, otorga ao vulgar e localista sintagma de Ría do Eo dado por Asturias, o mesmo nivel de oficialidade que o topónimo Ría de Ribadeo, denominación maioritaria non só na autonomía do Reino da Galiza senón en todos os mapas e cartas de navegación do mundo enteiro. E para máis INRI, faino a través dun organismo oficial como é Instituto Xeográfico Nacional. Inconcibible, que se chame Instituto Xeográfico Nacional, que como xa dixen noutra ocasión debería chamarse “Instituto Geográfico Terrestre Nacional” (IGTN) pois ese cadro de asalariados parece entender pouco ou nada de hidronimia, de talasonimia, nin de Usos e Costumes do Mar, vista a súa intervención neste caso, pero así é como mantemos a tantos funcionarios “por doquier”, que non resolven absolutamente nada, e deixamos que se “fumen” os recursos da Sanidade, da Educación e da Investigación, pezas fundamentais da civilización dun país.

O señor Adrián Barbón Rodríguez do PSOE, presidente do Principado, cando lle chegou a resolución do Ministerio de Transportes, comentaba na prensa que era “una cuestión de justicia que veníamos reivindicando desde Asturias”.

O verbo “reivindicar” significa “pedir con vehemencia unha cousa a que se ten dereito e da cal se foi desposuído”. Cando existiu a denominación Ría do Eo.? Nunca. Polo tanto non pode reivindicar o que non nunca se tivo, e menos en xustiza.

Miren vostedes, non sei como amañaron o cambalache entre todos eses membros do PSOE de Madrid e do Principado, non sei o que se quedaron a deber, nin me importa, pero algo gordo tivo que haber para transgredir todas as normas da ética máis elemental. A Historia de Ribadeo, pisárona con ansia malévola, con saña. Non tiveron pudor ningún. Apoiaron a resolución en probas preparadas nun informe da “Oficina de Política Lingüistica del Principado de Asturias” que amañaron o seu a antoxo, catro verbas mal intencionadas e sen ningún escrúpulo foron aceptadas por todos estes organismos, que como unha secuencia de fichas de dominó, fóronse empurrando uns a outros polo arte dun primeiro impulso dado polo PP de Asturias na sede do parlamento asturiano. Aquel impulso, levounos a votar unha resolución antigalega e antihistórica, e aquí non pasa nada, os galeguiños que se jodan!

Expresión moi Ppera, no parlamento español, e agora apoiada polo clase parlamentaria e patriotera do asturiano señor Barbón. Ten narices a cuestión, de que VOX o único partido “antibable” de Asturias, “antigalego de occidente” o que hoxe chaman “a fala”, “antilingüista” de calquera clase que non sexa o castelán, votara en contra do vulgarismo Ría do Eo, por ser un despropósito contra o topónimo da Ría de Ribadeo. Moitas grazas!

No ano 2011, alertabamos do que estaban a facer no Principado ao poñer un nome a Reserva da Biosfera- Oscos-Río Eo e Terras de Burón co programa LEADER, no cal non se mencionaba para nada a Ribadeo, cando máis das tres cuartas partes do territorio son das Terras de Ribadeo e Miranda (La Comarca del Eo, 13 novembro 2011, publicado no blog aquí).

Tal é galegofobia destilada por todos estes organismos oficiais do Estado español, que o Ministerio de Transportes nin sequera tivo a cortesía de mandarnos contestación as alegacións que nós, a Plataforma de Mariños de Ribadeo e AVV “O Tesón” presentamos. Un traballo que levou horas e días de investigación para revisar, alegar e matizar a legalidade dentro de todos os códigos éticos e xurídicos do Estado. Pero a descortesía, segundo para quen se faga non importa. Vimos sufrindo esta desvergoña institucional española cara as cousas da Galiza en xeral e de Ribadeo en particular, desde que se mandaron os primeiros escritos coas alegacións pertinentes as distintas instancias estatais. A última á Subsecretaría do IGN (Instituto Geográfico Nacional). Non leron nada de canto lles mandamos o día 26 de outubro de 2022, e están tan mal educados que nin sequera nos contestaron. Para qué? Só son catro galeguiños, parviños eles!. Que emigren que é onde están ben, no estranxeiro!. Despois din que os galeguistas nonos estimamos!

Pero non van a saltar por encima da historia do Porto de Ribadeo nin da historia da súa poboación, nin no Principado, nin no Estado español. Se falará da Ría de Ribadeo sempre por dereito propio, e non se agregará nada neste século XXI de política podrecida e infame, que sexa espurio ó mundo da talasonimia, por moitos tipos de medio pelo que dirixan o cotarro. O tempo e a lei nos darán a razón.

Señor Barbón, a Historia da Poboación de Ribadeo remóntase no asentamento de Louselas ao Paleolítico inferior, poboación anterior a calquera asentamento do norte peninsular (Louselas. Los inicios del poblamiento humano en la región cantábrica. E. Ramil Rego e J. Ramil Soneira, Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, Monografía Nª6, 2014, p.19).

Fai douscentos mil anos, a cota do mar estaba 38 m por debaixo da cota actual, e fai cento oitenta mil o mar estaba aínda máis baixo, a case 150 metros por debaixo do nivel actual, e a ría era un entrante do mar onde desaugaban ou non tres ríos: Grande, Suarón e Eo, e outros regatos como o Río dos Malatos e río Amalló.

A estas terras xa habitadas, chegaron primeiro fenicios e gregos que viñeron a comerciar; na Ría de Ribadeo aparece cerámica do século VI a.C. massaliota, de Massalia, actual Marsella, polo que xa había tráfico marítimo na Idade do Ferro (entre os anos 800-450 a.C.) (El País, xullo-2021, Galeón Santiago). Logo chegáronse os celtas arredor do ano 290 a.C. e colonizaron a bisbarra. No ano 68 a.C. chega Julio Cesar a Hispania Citerior e nos anos 61-50 a.C. estaba “cartografiando” minuciosamente o litoral cantábrico que serviría para que máis tarde Augusto leve a cabo as Guerras Cántabras. Neste intre, podemos pensar que foi creado o Porto de Porcillán (Portus Julianus) no cal habería poboación autóctona, posto que había pesca e marisco e as terras da bisbarra de A Devesa, Piñeira, Vilaselán, Obe, As Anzas, Cubelas, Cedofeita son magníficas e dan froitos de todo tipo. Tanto é así que o máis antigo documento que se conserva, o “Diploma do rei Silo”, datado o 23-agosto do ano 775 (era 813) só fala destas terras da bisbarra de Ribadeo, polo tanto, tiñan que ser de entidade suliñable por antonomasia.

En 844-846 os vikingos preséntanse nas costas de Ribadeo. Aqueles piratas de Xutlandia e do Mar Báltico consideraban a Terra Galega a súa medida, acaso por que lles recordaba a súa propia. Chovía, na deles tamén (Victoria Armesto, Galicia Feudal I, p.149) Por qué entran na ría de Ribadeo? A buscar o botín do convento de Esperautano, que segundo o noso inolvidable veciño José María Rodríguez Díaz (El Monasterio de Esperautano y su Coto) (...) o 23 de agosto do ano 775, segundo ano do reinado do rei Don Silo, e co fin de acometer a cristianización de esta comarca oriental da Galiza, o rei Silo firmou un documento de doazón polo que, por medio do abad de Esperautano, llo otorgaba aos presbíteros Pedro, Avito y Valentín e aos conversos Alanti y Lubini, así como tamén aos monxes e anacoretas que residían en dito lugar e (...).

En 985 (era 1023) ao río Eo, unha das escrituras antigas do Mosteiro de Sobrado dos Monxes, dalle o nome de Euve; outra de Meyra do ano 1128 (era 1166); dille “a flumine Euve...” e outra do ano 1143 di “Ripa Evii”. Da voz “Euve” quitouse a segunda sílaba e quedou “Eu” que se castelanizou a “Eo” así como toda a ribeira deste río e particularmente aplicouse ao porto daquela ribeira e principal poboación que se levantou co nome de Ripa-d’eo desde o século XII (H. Florez, p.57). Esta anotación é parte da que recolle F. Lanza no seu Ribadeo Antiguo (p.29-30-31) cando transcribe o documento en castelán da “Compra y Repoblación de Ribadeo” que o P. Florez transcribe en latín. Era dono das vilas e poboación o conde D. Rodrigo (Velaz Osorio de Montenegro) a quen llo compra o rei Fernando II (1157-1188) no ano 1182 por 1500 morabitinos de ouro (dínares almorábides; marabedís) (Lanza p.30). Cómpraa con tódolos dereitos e pertenzas (Florez p.57-58) e “o rei para que lograse máis comercio levou a vila desde a Vilavella máis cara o mar”.

Pero Galiza mantivo unión con Asturias e coas terras do Bierzo e León, acadando gran proxección nos reinados de Fernando II e Afonso VIII. Floreceu o comercio e a lingua galega sentou a base trobadoresca dos séculos XIII e XIV. Resulta indubidábel que a morte de Afonso VIII e a usurpación de Fernando de Castela en 1230 precipitou ao Reino de Galiza nunha profunda crise. Momento que a monarquía castelá-toledana aproveitou para reescribir a memoria do pasado á súa propia medida.

Nos séculos XIII e XV ten gran desenrolo a pesca da sardiña, da pescada e peixe salgado na Ría de Ribadeo, desde onde se exporta madeira, coiros e ferro, e se importan cereais. No século XIV Ribadeo exportaba viño. Francia nestes momentos padece a peste e os mercados europeos demandan viño galego que é exportado en barcos desde a Ría de Ribadeo. No século XIV Ribadeo dependía do Rei, e foi cando Enrique II de Castilla, da dinastía Trastámara concede a Pierre Lobesgue de Villanes en 1369 o título de Conde de Ribadeo, primeira falcatruada trastamarista contra da Galiza que apoiara ao rei Pedro I.

En 1388 nace o Principado de Asturias, creado por Juan I de Castela que reina desde 24 de agosto de 1379 ata súa morte o 9 de octubre de 1390. Como podemos ver, Ribadeo xa tiña entidade propia anos antes que o Principado de Asturias se creara e anos antes de houbera un principe de Asturias. No ano 1551, o Conde de Ribadeo e Conde Salinas, vendeu por 8500 ducados as Terras de Ribadeo e servidumes entre os ríos Navia e Eo, segundo escritura de Medina del Campo (Ribadeo Antiguo de Francisco Lanza, páx. 78-79-80). Segunda falcatruada. Como é posible que se desligaran do Reino de Galiza e pasaran para o Principado de Asturias?. Teimuda é esa provincia de Oviedo en obter territorio alleo e agora quer incluso “crear” toponimia nunha metade da Ría de Ribadeo. Conduta exemplar do Parlamento astur. Que están vostedes reivindicando en xustiza? Nada, absolutamente nada, a Ría de Ribadeo chámase así, por dereito propio non de apropiación untada. Basta xa de explicacións que non entende, pois a a súa actitude política non é a dun xurista que entenda argumentos, senón que é vostede un simple avogado que chegou a un grado de “autoritas” e potestade que para nós, non lle corresponde. Seguiremos estando aquí, por suposto.

20220816

LIBROS E LEMBRANZAS RIBADENSES DE HOXE. Pancho Campos Dorado

LIBROS E LEMBRANZAS RIBADENSES DE HOXE

Pancho Campos Dorado

O título deste artigo dáse á interpretación de particularizar certos libros cando realmente os libros toman carácter universal unha vez publicados. Non, eu quero referirme a libros e lembranzas escritas por e para ribadenses ou que teñen que ver coas xentes de Ribadeo.

Vemos neste querido semanario, La Comarca del Eo, varios artigos describindo o entrañable e familiar libro de “Poesía en la tangente” do Presidente Leopoldo Calvo-Sotelo Bustelo. Por outra banda se escribe unha gran lembranza a labor profesional do ilustre ribadense Victor Moro e un resumen biográfico auténtico e sincero do pintor ribadense Xusto Moreda.

Pola miña parte, levo intentando escribir algo sobre os últimos libros que lin, libros tamén de persoas con natureza total ou parcial de Ribadeo.

Tiven a honra de presentar o 17 de maio deste ano, o documentadísimo libro “Ciencia e conciencia. Historia Social” do escultor Fernando Villapol Parapar, un traballo particular de investigación xenealóxica familiar que en moi poucos casos se atopa tan amplamente documentada e cuxa historia dos Villapol, cabaleiros da Mariña de Lugo, sábese que acompañaron ao conde santo Osorio Gutiérrez en diversas campañas guerreiras ate que este se retira e se recolle cara á vida de santidade en Vilanova onde funda o mosteiro de San Salvador de Lourenzá o 17 xuño de 969 (era 1007).

Facendo un inciso, dicir que neste Testamento de Fundación do mosteiro de Lourenzá do ano 969, aparece a máis antiga denominación de Ribadeo como “Riba Euve” (España Sagrada, Fr. Henrique Florez, tomo XVIII, p. 336).

A historia xenealóxica narrada dos Villapol consta de XX xeracións con rigorosa e estrita documentación que comeza de forma continuada desde a xeración I con Lope Alonso de Villapol no século XIV, ate a XX con Shayla Antía e Sabela Jane nos días de hoxe. Unha historia onde se entrecruzan estirpes de fidalgos, escribáns, artistas, escultores, escritores e xentes do común que nos fan reflexionar, e moito, en como unha exposición científica da orixe, filiación e da propagación das familias ao cabo dos tempos, a traveso dos séculos, entrecrúzanse con decenas de mencións transversais e paralelas con outras ramas de familias da bisbarra ou de alén do mar. Esta viaxe no tempo ao que nos leva Fernando, é tan extraordinario que non cabe dúbida de que si todos os veciños dunha provincia soubésemos das nosas árbores xenealóxicas, seguramente nos atoparíamos coa sorpresa de que por un ou outro lado, todos estamos emparentados consanguínea ou politicamente, e non precisamente por unha endogamia de casta, senón por sermos veciños.

Outro libro, neste caso científico, é o do físico Antonio Gregorio Montes, “A Temperie Ribadense no 2021”, continuación dun anterior “A Temperie Ribadense no 2020”. Un traballo estatístico do microclima ribadense cuxo estudo se remonta ao ano 1929, con algunha que outra anotación feita na Estación pluviométrica da Illa Pancha, mais as estatísticas máis continuadas fanse na Granxa-Escola de Pedro Murias. Hai que resaltar que algo así nunca se tiña realizado có microclima ribadense, polo que estes libros teñen un alto valor histórico para presentes e futuros estudos comparativos sobre o tema.

Teño que confesar que me chamou moitísimo a atención o ensaio histórico, “O Gran Triángulo” do profesor Francisco Diaz-Fierros Viqueira, unha narración na que conta a historia pseudobigráfica de dous astrónomos franceses, Jean Baptiste Biot e Francois Arago, e un galego, o astrónomo e matemático de Bermés, Xosé Rodríguez González, que no transcurso dos anos 1806 e 1808, mediron a prolongación do meridiano de París ata as illas Baleares. É un relato no que entras de cheo despois de desenrolar a fórmula trigonométrica da altura (Z) dun triángulo, na que Z = AB (tg A tgB / tg A + tg B)

Isto leva ós métodos de triangulación para coñecer as distancias necesarias para desenrolo do arco de meridiano e o por que de tantas penalidades que tivo que pasar o galego Xosé Rodríguez, particularmente, para manter os fachos acesos, nos picos dos montes escollidos. Traballo de heroes anónimos que fixeron avanzar o saber da raza humana, e que como di Francisco Díaz-Fierros, “dunha transcendencia que, coido, aínda non soubemos valorar moi ben”, e que serviron para ofrecer novas perspectivas sobre o cálculo da latitude terrestre, imprescindible, xunto coa lonxitude, para situarse nun punto calquera da Terra.

Con agarimo a todos estes autores que me fixeron pasar días moi agradables e interesantes.

20220611

REQUIEM POR LA RÍA DE RIBADEO. José María Rodríguez Díaz (2008)

    Ante a protesta da xente contra a construción dun galpón de grandes dimensións en Ribadeo, José María fai un repaso rápido á historia para ver as agresións á ría. Daquela a ría librouse unha agresión máis...

Sábado, 08 de marzo de 2008

REQUIEM POR LA RÍA DE RIBADEO

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 10:16

A diferencia de otros pueblos que tienen su origen en otras distintas realidades, nuestra hermosa villa de Ribadeo probablemente no existiría o no sería la misma sin la ría, que es su alma. A ella le debe todo. Su propio nombre, Ribadeo, Rippa Euve, ‘Ribera del Eo’, le viene dado por la ría, en cuya orilla nació.

Habiendo llegado inalterada hasta nosotros después de millones de años de vida ha tenido que ser nuestra generación, irreflexiva y especuladora, la encargada de destruir su belleza y amenazar su misma existencia en sólo unos años.

Respetada siempre por sus antiguos ribereños, nuestros antepasados, que la disfrutaron y se alimentaron de ella durante milenios, fue inteligentemente utilizada en el gran desarrollo industrial del Ribadeo de los siglos dieciocho y diecinueve, que respetaron su entidad y belleza.

Ha tenido que ser en estos últimos tiempos cuando, ante la pasividad e indiferencia de nuestros últimos gestores municipales, la voracidad de los modernos especuladores se ha ido cebando en ella so pretexto de crecimiento y riqueza. Los responsables de su custodia han ido constantemente cediendo a las pretensiones de aquellos que pretendían riqueza y prosperidad a su costa. Es el resultado de una gestión en manos de personas ajenas a Ribadeo que la tratan como un objeto más de especulación, justificando sus atropellos con la eterna falacia de la creación de puestos de trabajo.

Y así, las frías decisiones tomadas por esas personas ajenas a Ribadeo fueron destruyendo poco a poco todos esos espacios que hasta hace muy poco embellecían la ría. Han sido, primero, sus puertos tradicionales que daban cobijo a los barcos de pesca. La presión de la especulación comercial fue imponiendo sus exigencias hasta acabar devorándolos, en vez de elegir otras soluciones menos dañinas.

Más tarde han sido sus playas naturales, las de Os Bloques y Cabanela, que, víctimas de las equivocadas actuaciones de técnicos inexpertos y carentes de interés por la villa, han sido impunemente destruidas ante la incomprensible pasividad de los ribadenses y de sus alcaldes.

Vinieron más tarde los tan debatidos y rechazados rellenos en la ría, como aquellos injustificados 22 000 metros cuadrados de la escollera de Porcillán, concebidos para satisfacer las ambiciones especulativas de algunos, con la aprobación vergonzosa de los representantes del pueblo que, al igual que hiciera Jacob al vender su patrimonio por un plato de lentejas, pusieron en venta el patrimonio de Ribadeo ante las mismas narices del pueblo a quien traicionaron. Su destino final no fue otro que aparcamientos y negocios privados.

Y, finalmente, la ría se vio obligada, una vez más, a sucumbir ante las exigencias de este desafortunado trazado de la autovía que, en contra de la expresa prohibición del Ministerio de Medioambiente, aumentó de volumen las cepas del Puente de los Santos, provocando así la frenada de las corrientes marinas con los consiguientes efectos negativos para sus tesones y canales que, sin duda, se producirán.

Y por si todo esto no fuera bastante se intenta ahora colarnos ladinamente la macro nave que una empresa pretende instalar en las aguas del puerto de Mirasol para dar servicio a CEASA de Navia. Una nave de 5000 metros cuadrados de superficie y de 27 metros de altura. Una actuación al servicio de las grandes empresas que va a suponer arrebatar mucho más espacio a la ría y ocultarla a la vista de los ribadenses. Otra grave e irreparable degradación del paisaje y de la ría. ¿Qué repercusión va a tener esta obra en los tesones y canales y cual va a ser el impacto paisajístico al impedir la visión de la ría y de Castropol?

Y mientras todo esto sucede impunemente y delante de las mismas narices de los ribadenses, ¿qué hace el pueblo de Ribadeo para tratar de salvar y proteger el principal activo que tiene su villa? Las Corporaciones Municipales de Ribadeo, sometidos a los intereses del gran capital y de su propio futuro en la política, ceden ante las presiones de otros gestores, cómplices de intereses privados. Y, salvo excepciones honrosas de algún colectivo, el pueblo de Ribadeo, gente en su mayoría foránea y sin compromiso con Ribadeo, viven su vida de espaldas a estas actuaciones dejando las manos libres a ciertos alcaldes desaprensivos.

Ha llegado la hora de poner fin a estas situaciones. Ha llegado la hora de que Ribadeo defienda con energía su herencia. Ha llegado la hora de que el regidor, asesorado por técnicos competentes e imparciales, se siente con el pueblo a discutir el futuro de nuestra ría. Es lo que el pueblo, en un ejercicio de democracia, le está pidiendo al alcalde a través de sus Plataformas y Asociaciones.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20220104

O RIBADEO QUE NON COÑECEMOS. Pancho Campos Dorado

 O RIBADEO QUE NON COÑECEMOS

Pancho Campos Dorado

“Un punto de partida que testemuña o comezo da Prehistoria humana é a aparición no rexistro arqueolóxico de utensilios ou instrumentos feitos (polo home) conforme a modelos normalizados” (La Prehistoria y su Metodología, UNED, 2ª Ed. 2014, p.15). 

A historia non comeza a ser Historia ata que non aparece algún tipo de testemuña escrita ou documento escrito sobre algún acontecemento. Este criterio ten un grave inconveniente de interpretación para saber da antigüidade dun pobo, pois un pobo pode ser moi antigo e non ter evidencias escritas da súa existencia. Este tipo de culturas son as chamadas culturas ágrafas, sen escritura. Polo tanto, hai un desfase inminente entre a antigüidade dun pobo e o seu coñecemento da escritura. Así, podemos ter coñecemento Protohistórico, do final da prehistoria e principios da historia antiga, dun pobo ágrafo polos seus veciños que si sabían escribir e estaban xa no período histórico, ou ter coñecemento Parahistórico cando eses veciños son contemporáneos do pobo ágrafo, aínda que non teñan contacto con el (ibidem, p.16)

Sirva este preámbulo para entender as discrepancias que puideran xurdir no seguinte relato. Sabemos que Ribadeo e a súa contorna é un asentamento poboacional moi, pero que moi antigo do Norte da Península Ibérica, pois os seus rexistros arqueolóxicos do xacemento de Louselas datan de ao menos 300 ou 250 mil anos, do Paleolítico Inferior, que como xa dixemos noutras ocasións, foi estudado polos insignes arqueólogos Eduardo Ramil Rego e José Ramil Soneira (Louselas, Monografía Nº6, Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, 2014).

Tamén, e sen dúbida, chegaron ao Porto e Ría de Ribadeo tanto mariñeiros fenicios, século XX a XVI a.C (F. Lanza, Ribadeo Antiguo, p.17 a 19), como gregos, dos que carecemos de probas evidentes pero si circunstanciais. Na Ría de Ribadeo aparecen pezas de cerámica do século VI a.C. (El País, xullo-2021, Galeón Santiago) polo que xa había un tráfico marítimo importante na Idade do Bronce final da Galiza (1000-500 a.C.) e na Idade do Ferro inicial (500-300 a.C.).

No ano 290 a.C. os galo-celtas xunto cos gregos, poboaban Galiza. Por suposto, os pobos celtas chegaron a estas terras séculos antes cós romanos, pero de ambos hai evidencias claras nos nove castros do concello de Ribadeo e nas efémeras catas que se fixeron no ano 2009 no Castro das Grobas que foi datado entre o século II a.C. e o século I d.C. corroborando tanto o antigo asentamento celta como a súa posterior romanización. Polo tanto, todos estes pobos antigos tiveron algo que ver na Prehistoria de Ribadeo. Á vista dos achados nos fondos da Ría de Ribadeo, tanto en tempos pretéritos como hoxe, resultaría ata ridículo pensar que isto non fora así, cando entre os restos de cerámica hai pezas do século VI ao II a.C.

Portada de 'Sobre os Casstros de Ribadeo', de José Mª Rodríguez

Por outra banda, a primeira evidencia histórica, que nós coñecemos do topónimo Ribadeo e da súa a poboación, aparece nun documento do ano 969 (era 1007) cando se nomea co seu propio nome “Riba Euve” (sic): “In Villa plana alio maream, quae discurrir, Ecclesiam Sancti Jacobi. In Assanza, Ecclesiam Sancti Vicenti cum suis adjunctions In Riba Euve in Villa Assendi integro Teyxeiro. Omnes...” (España Sagrada, fragmento da páxina 336) da escritura de fundación do Mosteiro de San Salvador de Lorenzana (Sancti Comitis Ossorii Gutierrez Testamentum, quo S. Salvatoris de Laurenzana Monasterium erexit. Era 1007 (an.969) [ex Tabulario ejusdem Monasterii] transcrita integramente en latín no Apéndice XVII da España Sagrada do R.P. Henrique Florez, ano 1764, Tomo XVIII, p. 332 a 342. Polo tanto Riba Euve (sic) xa aparece nun documento histórico do século X, dous séculos antes do que menciona Francisco Lanza no seu imprescindible e inestimable Ribadeo Antiguo (páx.2).

Por outra banda, no querido semanario La Comarca del Eo do 10-xullo-2021 e no mesmo artigo en Ribadeando, o 29 de xuño, dicía eu que parecía raro que Porcillán (Porto Iulanus ou Julianus) non aparecera nas narracións das Guerras Cántabras, sendo como era un dos portos de mar máis importantes de todo o Norte da Península Ibérica, resaltado e distinguido co propio nome de Xulio Cesar (61-60 a.C) que foi quen ordenou a cartografía das costas cantábricas, cuxos mapas servirían para a súa invasión e sometemento ao imperio romano que levou a cabo Octavio Augusto (27-26 a.C.). A día de hoxe, xa non cabe ningunha dúbida de que en Porcillán, Porto de Ribadeo por excelencia, xa comerciaban os gregos e fenicios desde antes que chegaran os romanos as nosas costas. Simplemente vendo as poucas mostras arqueolóxicas que se están atopando na Ría de Ribadeo, serven para demostrar que este comercio existía. E faltan centos de metros cadrados de superficie do pracer da Ría, para detectar pezas metálicas que se atopan a pouca profundidade e decenas de metros cúbicos de area para cribar os centos de pezas de cerámica, bronce, cristal, vidro e moi posiblemente xoias de ouro fino repuxado ou con engarces variados, que tamén haberá nos preciosos e prezados fondos da Ría de Ribadeo.

De momento o equipo de buceo do arqueólogo comisario Miguel San Claudio, desvélanos que atoparon unha ánfora grega de 2600 anos de antigüidade (século VII a.C.) peza de cerámica massaliota (da colonia grega de Massalia, a actual Marsella) e que relaciona o comercio a larga distancia máis antigo que se localizou na Costa Cantábrica, o que converte en única a Ría de Ribadeo (Ribadeo, La Atapuerca de Galicia para la Arqueología submarina, La Voz de Galicia, 29-Nov-2011).

Estamos necesitando en Ribadeo un gran edificio, un Palacio da Música, que conste dunha ampla platea al menos de 1000 butacas con amplo escenario, digno de ser chamado Auditorio ou Teatro, con salas para congresos, exposicións, espectáculos, cine e salas para un Museo permanente, con ampla capacidade de almacenaxe, biblioteca e oficina de recepción; salas dotadas para o estudo e investigación dos achádegos. É imprescindible construír algo así canto antes, pois Ribadeo ten o suficiente patrimonio e poboación como para ter un servizo permanente de exposicións. Isto parecerá unha quimera, pero en realidade é unha necesidade urxente, pois están levándose para outras cidades o patrimonio cultural ribadense desde fai moitos anos, e non hai inventarios do que saíu de Ribadeo, polo que non será unha labor doada o facer retornar todo canto hai dispersado por aí e que pertence por natureza a Ribadeo.

Esperemos que non ocorra coas pezas que se vaian atopando no fondo da Ría de Ribadeo como ocorreu coa ilustre Diadema de Ribadeo, un vergoñento espectáculo de “trileros”. Estivo repartida entre o museo do Louvre e o de Madrid, pois descuberta no Castro das Grobas, como sinala Francisco Lanza no Ribadeo Antiguo, estaba catalogada como galega de Ribadeo pola eminente autoridade de D. Pedro Bosch Gimpera (que estudou a fondo todo o val do Eo) e de estudosos arqueólogos como eran López Cuevillas e Bouza Brei (Seminario de Estudos Galegos, Tomo II). Esta Diadema de Ribadeo mostra unha escena ritual repetida secuencialmente, na que aparecen uns guerreiros ecuestres (a cabalo) con espada curta e broquel, mentres outros homes a pé transportan caldeiros sagrados. Ao fondo aparece unha paisaxe acuática con aves comendo peixe, e arroaces ou golfiños de fociño de botella, tamén chamados toniñas. Esta toniñas solen entrar nas rías debido o seu comportamento social na época da sardiña de maio a outubro, e principalmente en xullo e agosto. Son populares os refráns mariñeiros, “arroaces na ría, moita sardiña” ou, “Os arroaces brincan no mar? forte Norte vai dar”.

Pois ben, todas estas escenas mariñeiras da ourivería celta da Diadema de Ribadeo, non importaron, hoxe está catalogada como a Diadema de Moñes (Piloña-Infiesto, polo arte de birlibirloque de dous coleccionistas asturianos, un, maxistrado, Remigio Salomón, que dixo en 1865 que a comprara en Oviedo, a quén? si estaba no Museo do Louvre de París, e outro coleccionista de Cangas de Onis, Sebastián de Soto Cortés, á vista das fotos que o maxistrado deixara á Comisión Provincial de Monumentos de Oviedo montaron a pebida de que el atopara unha peza coa mesma estampación no “Concejo de Piloña”, polo que a Diadema de Ribadeo, foi catalogada como de Moñes. Si señor, con un par. Como se lle chama a este tipo de actos de “xente ilustrada”? Non lle vou poñer apelativos pois só me saen maldicións e xuramentos.

Por outro lado, onde vai o “Carneiro alado de Ribadeo”? Sigue estando custodiada no Museo de Lugo, esa preciosa xoia da ourivería grega, persa, etrusca....de ouro puro, aparecida na Ría de Ribadeo. Tamén lle cambiaron a afiliación?

En resumidas contas, non podemos seguir perdendo o patrimonio de Ribadeo, porque haxa xente “listiña” que se aproveita da incompetencia, inoperatividá ou inexistencia da Comisión Cultural do Patrimonio de Galicia. Estanse descubrindo demasiadas pezas valiosísimas para a nosa Historia, e demasiado valiosas comercialmente como para facerlles desaparecer por un tempo e volvelas aflorar con nomes espurios saídos da imaxinación e desvergoña duns aproveitados. Ribadeo ten a obriga de preservar o seu propio patrimonio, pois é un valor inigualable de riqueza histórica e, por suposto, de gran valor turístico si se poñen en valor nun lugar apropiado.

Qué circunstancias ocorren en Ribadeo nos dez primeiros séculos da nosa historia local, para que non se nomee por ningures algo dos aconteceres que forzosamente tiveron que pasar por estes lares?. Que pode aparecer nos nove castros que se atopan no noso concello de Ribadeo, sabendo do seu gran desenrolo antigo que tivo a poboación mariñeira?. Non haberá nunca presuposto para pagar a un arqueólogo para dirixir e descubrir os mil e un tesouros que agocha esta terra contemporánea do rei Midas, e que poden ser descubertos coa axuda de voluntariado de estudantes de Historia, de Arte ou de veciños, como está a pasar xa en outros concellos da Galiza?

Temos que recordar que Galiza era unha terra rica en metais, ouro e estaño. Galiza é rica de por sí, pero arrastra desde fai séculos unha grande eiva, a educación. Xa nos tempos de Prisciliano (340-385 d.C.) dise que naceu nunha familia rica pero que tivo unha educación descoidada. Di Victoria Armesto, “en Galicia a la educación le damos poca importancia, a mayor riqueza menor cultura” (Galicia Feudal I, ano 1969, p.71). Non me cabe dúbida de que os Indianos déronse conta desta incultura popular, e trataron de evitar en todo o posible, esa triste realidade, construíndo escolas en tódolos pobos do seu berce.

Pode comprobarse en toda a Galiza feudal que había decenas de fidalgos galegos, e cando se revisan os seus testamentos, poucos, moi poucos saben firmar, e moitas veces teñen que recorrer a unha testemuña que firma por eles. Era moi normal que naquela Galiza poboada de centos de mosteiros, na Galiza dos gobernos teocráticos na súa raíz, lles dixeran aos galegos nobres, “para que vai vostede a preocuparse de saber ler, escribir ou de contas, si ten bastantes rendas; mande facelo e non se preocupe de máis”. Esa mentalidade inducida pola teocracia aínda se da nos nosos días cando se lee unha Biblia Católica, pois os Evanxeos hai que entendelos como os explica a Igrexa Católica, non se poden interpretar tal e como a nosa propia cultura cidadán nos ditamina. Esa é a gran diferenza de civilización que nos separa dos países protestantes, cuxos cidadáns poden ler e interpretar por si mesmos a Biblia desde o século XV e XVI, porque as súas curias relixiosas lles din de ler a Biblia na casa, e discutila en familia, polo que todos os seus membros saben ler e escribir, ao menos desde catro séculos antes que o 95% da poboación española. Era abraiante ver que no ano 1976, cando eu fixen a mili, aínda había “naquela España nuestra”, no Cuartel de Instrución de Ferrol unha “brigada de analfabetos”, e supoño que en todos os cuarteis militares ocorría o mesmo.

Aínda quedan reminiscencias sociais daquel analfabetismo, e aínda temos a menos defender o noso propio patrimonio. Podemos ler con indignación, por exemplo, que defender o topónimo da Ría de Ribadeo é defender un localismo. Non sei como este tipo de persoeiros non avogan por lle cambiar o topónimo á Bóvia, o alto de Penouta, ou o nome dalgunha Virxe do Pilar, de Covadonga, das Dores, do Carme ou calquera outra barbaridade que se lles poida ocorrer. Nós, os galegos fomos asumindo todo este tipo de inxustizas, pola forza do desprezo inmediato administrativo que nos foi imposto primeiro por administradores alleos a Nosa Terra e hoxe por propios galegos de estómago agradecido que non teñen nin idea do transcendente e prexudicial que pode ser o que fan.

Quedámonos coa Esperanza de ver algo feito en positivo algún día. Amén.

20200919

BÁCULO E CALZADO DO BISPO D. PELAIO II DE CEBEIRA. EMILIO PIÑEIROA LOZANO

    Ribadeo e S. Martiño de Mondoñedo (Foz), comparten a peculiaridade de que foron, por un tempo, sé da diócese mindoniense. En tempos do rei Fernando (fundador da vila de Ribadeo) e do bispo mindoniense Rabinato, ano 1182, a sé pasa a Ribadeo, pero tan só uns cantos anos, parte dos pontificados de Rabinato (1174-1199) e de Pelaio II de Cebeira (1199-1218). Co bispo don Martín, gran impulsor da construción da catedral mindoniense, a capitalidade do bispado volve definitivamente a Mondoñedo.
    Segundo a tradición o bispo Pelaio vivíu en Cabanela, onde aínda existe un edificio en ruínas que o pobo sinala como o antigo pazo episcopal. Os seus restos recibiron sepultura na igrexa de Ribadeo. O P. Flórez (1764) encontrou unha mención ao seu enterramento nun calendario: “Iacet in Ripa Euve” e atribúelle un sepulcro que el mesmo veu na colexiata de Ribadeo.
    “Cara atrás do coro, enfronte da porta principal, nembargantes de non ter letreiro, pois gravada unha cruz e báculo na pedra que serve de cuberta, denota ser do bispo. O sepulcro é de cantería bruta sobre catro pedestais da mesma materia, elevado tres cuartas da terra”. Segundo o P. Flórez, na sacristía da mesma igrexa había “un báculo de cobre con varios esmaltes e dúas sandalias, algo maiores que as regulares dos bispos, que sen dúbida pertencían ao Pontificial deste Prelado”.
    O báculo (Obradoiro Lemosín) é de cobre, esmaltado e ornado con turquesas, con forma de canón circular rematado nunha esfera achatada que soporta a empuñadura en forma de voluta. A superficie do canón está cuberta con esmalte en cor azul e aplícanselle unhas figuras de lagartos estilizados, coa cola curvada formando unha voluta. O nó interrumpido no seu medio por un bocelete, mostra ornamentación zoomorfa composta por unha serie de lagartos que entrelazan as colas. Unha especie de coroa rodea o nacemento da empuñadura que toma forma de voluta e termina en cabeza de serpe. No seu interior desenrólase a escena da loita do arcanxo S. Miguel contra o dragón, figuras ambas douradas e esmaltadas. S. Miguel vestido con longa túnica de minucioso pregado e de grandes ás cinteadas de azul, adopta unha actitude severa ao crava-la lanza que empuña no lombo do dragón, que aparece aos seus pés. O dragón presenta grandes ás esmaltadas en roxo e azul e longa cola que se estende case ata o arrinque da empuñadura, debuxando unha nova voluta.
    Iconográficamente, presenta a clara mensaxe de Deus vencedor do mal a través do arcanxo que dá morte ao dragón (coa serpe, dobre representación apocalíptica do demo). Temática e simboloxía propias do estilo románico próximo ao tránsito oxival no que se encadra esta peza. O seu estado de conservación é bo.
    O báculo do bispo Pelaio conservouse no Arquivo da catedral de Mondoñedo ata 1913. Neste ano o cabido vendeuno ao coleccionista catalán Luis Plandiura para pagar unhas débedas que contraíra con motivo das obras que se iniciaran na catedral entre 1910-1912. O Museo de Arte de Cataluña adquiríu a colección de Plandiura en 1932. Entre as pezas ingresadas no Museo figuraba o báculo do bispo Pelaio. Esta peza, saída do obradoiro de Limoges, foi valorada nos últimos anos e figura nos catálogos dalgunhas exposicións adicadas aos esmaltes do obradoiro de Limoges: De Limoges a Silos e a arte gallega no seu contexto xeral. Galicia no tempo.
    O calzado é de correal de cabra, dourado, prateado e pintado cunha única costura e sola de piñeiro forrada de becerro. Trátase dun exemplar singular feito dunha soa peza e única costura, que se axusta ao tipo de “zocos”.
    O calzado permanece custodiado no Arquivo da catedral de Mondoñedo.
BIBLIOGRAFÍA:
VILLAAMIL Y CASTRO, J. , MANSO PORTO,C., Galicia no tempo.

20160706

TEMPLARIOS EN A VILAVELLA, artigo de José Mª Rodríguez Díaz

Corto e pego dende http://cargadoiro.blogcindario.com/2016/07/00462-templarios-en-a-vilavella.html:
'  Considerar esta afirmación como un hecho manifiestamente demostrable a través de los testimonios documentales actuales de que se dispone no parece ser una verdad objetiva ni definitiva. Pero, la presencia de ciertos testimonios históricos y arqueológicos que se conservan aleja esta afirmación de una simple hipótesis y justifica, sin duda, como verdaderamente fiable la creencia en la presencia de estos monjes guerreros en A Vilabella en la alta Edad Media.           
   Los testimonios más antiguos que se refieren al asentamiento poblacional de la primitiva villa de Ribadeo lo sitúan en el lugar entonces conocido por el nombre de Vigo, denominación que le viene dada de su derivación del vocablo latino, vicus, barrio, actualmente A Vilavella, denominación que se le dio para distinguirlo de la Vilanova, el naciente nuevo Ribadeo. Un pequeño recoveco, situado en la orilla gallega del río Eo, del que el actual Ribadeo recibiría su antiguo nombre de Ripa d`Euve. Una pequeña comunidad de vecinos, situada en las proximidades de la primitiva jurisdicción de Ove, que erigió allí la iglesia que más tarde sería conocida en los documentos oficiales por el nombre de iglesia de Santiago de Vigo.
   Testimonio fehaciente, entre otros, de que en esa época histórica Santiago de Vigo era el núcleo referencial más importante de este contorno, antes de la existencia de los núcleos de Cabanela y Porcillán que dieron origen a la actual villa de Ribadeo, es una escritura de donación de propiedades, hecha por García Vermúdez al monasterio de Lourenzá en el año 1151, en la cual el donante fija la situación de sus propiedades “entre las aguas de Vigo y del Masma”: “…facio… cartulam donacionis… de quantum habeo et habere debeo ab aqua de Vigo usque ad aquam de Masma”, es decir, “…hago… escritura de donación… de todo lo que poseo y debo poseer desde el agua de Vigo hasta el agua del Masma”. La referencia a Vigo en este documento del siglo XII y no a Rippa d´Euue demuestra la inexistencia o escaso valor referencial en esas fechas de estos dos últimos barrios de Cabanela y Porcilán.
   Por la documentación medieval se sabe que la iglesia de Santiago de Vigo ejerció funciones parroquiales hasta el traslado del obispado de Mondoñedo a Ribadeo a finales del siglo XII. En esa fecha el obispo Pelaio de Cebeira levantó en Ribadeo una catedral dedicada a Santa María del Campo, convertida posteriormente en colegiata al perder Ribadeo la Sede episcopal, en el siglo XIII. La nueva catedral vino a sustituir a la iglesia de Santiago de Vigo en sus funciones parroquiales, aunque permaneciendo esta abierta al culto hasta bien entrado el siglo XVIII.
   En ese barrio de Vigo, llamado hoy A Vilavella, residía, según el testimonio de ciertas fuentes históricas, una pequeña comunidad de Caballeros Templarios, a cuya orden pertenecía entonces la parroquia de Ove antes de pasar a la jurisdicción de la Orden de San Juan de Malta, heredera en España de los bienes raíces de la extinguida Orden de los Templarios. Esta orden de monjes-caballeros, creada a comienzos del siglo XII para la defensa de los Santos Lugares de Jerusalén y del camino de los peregrinos, fue disuelta en el año 1312 por el papa Clemente V, cediendo así a las presiones del rey de Francia, Felipe IV, que ambicionaba apoderarse de sus muchas riquezas, como así ocurrió. Pero los bienes raíces que esa orden tenía en España pasaron a poder de los Hermanos Hospitalarios, y con ellos la iglesia de Ove, que perteneció hasta tiempos recientes al Priorato de Portomarín, dependiente de la orden de los Caballeros de San Juan de Malta, los Hermanos Hospitalarios.
   De la primitiva pertenencia de la jurisdicción de Ove a los monjes templarios aún perduran hoy ciertos vestigios arqueológicos, como son, entre otros, según afirma el publicista y cura coadjutor de Ribadeo, Manuel S. Pérez, en la página 41 del Libro Inventario del archivo de la parroquia de Ribadeo, la capilla del Buen Jesús, situada en los límites actuales de la parroquia de Ove, hoy en ruinas, y a la que el INVENTARIO ARTÍSTICO DE LUGO Y SU PROVINCIA, publicado en el año 1980 por el Ministerio de Cultura, describe de esta manera: “Es de forma rectangular, sumamente pintoresca por sus torretas en forma de cubo en los cuatro ángulos y en el centro de los muros laterales”. Su estructura defensiva no parece ajena a la función guerrera, propia de los monjes templarios. Otro testimonio de la presencia de esta orden en el barrio de Santiago de Vigo y actual parroquia de Ove es el relieve existente en la piedra clave de cantería de una de las ventanas románicas abocinadas situada en el paño derecho exterior de la capilla de la Virgen del Camino, que parece representar el candelabro del templo de Jerusalén.
    Otro testimonio más que contribuye a corroborar este hecho se encuentra en el citado Libro Inventario del archivo de la parroquia de Ribadeo, que en su página 41, su autor, el citado Manuel S. Pérez, afirma, sin hacer mención de las fuentes históricas en las que apoya su testimonio, que “En este lugar (se refiere a Santiago de Vigo) hubo un convento de Templarios”.
   Por otra parte, la razón de la presencia de los monjes templarios en este lugar encajaría perfectamente con lo que constituye la razón del establecimiento de esta orden en la península ibérica: la defensa de los cristianos contra los musulmanes y la primitiva protección de los caminos de peregrinación a Santiago de Compostela. No es impensable que el barrio de Vigo quedara convertido en aquel tiempo en el lugar de paso de los peregrinos a Compostela por el llamado Camino Norte, y la razón por la que el templo allí erigido fuese dedicado al apóstol Santiago en aquellos tempranos tiempos.
  Se puede, pues, concluir que en el barrio de A Vilavella estuvo el origen de la actual villa de Ribadeo, antes de la repoblación de los barrios de Cabanela y Porcillán hecha en el año 1182 por el rey Fernando II de León. Y no solo el origen de la villa de Ribadeo, sino también la cuna de su jurisdicción eclesiástica parroquial con la construcción de la iglesia de Santiago de Vigo, el establecimiento de un pequeño convento de los monjes templarios y la existencia de una pequeña Beatería  o Casa de Oración, origen del posterior convento de Santa Clara, según también afirma en el referido Inventario el citado historiador y articulista, Manuel S. Pérez.'

 Obras de José Mª Rodríguez

 

20080321

Ría de Ribadeo


Despois de que o Instituto Xeográfico Nacional dictaminara o que coido que non facía falta dictaminar, unhas cantas citas (a favor e en contra) como segunda de hoxe, como entrada antes de acceder ó que saiu na prensa sobre o tema (e sairá), a parte das moitase entradas sobre o tema que se poden poden ver no blog e derivados, ou no de José Mª, Discriminados, ...

1.
Un artigo que saco de ABC:
La ría de Ribadeo
GONZALO ANES, Director de la Real Academia de la Historia
28-7-2002 00:29:25

Con motivo de la concesión, por Su Majestad el Rey, del título de marqués de la Ría de Ribadeo a Don Leopoldo Calvo-Sotelo, son frecuentes los comentarios sobre la denominación de esta merced. Hay quienes la consideran inexacta para designar el estuario en que se juntan las aguas del Eo con las del mar Cantábrico. Se dice que el verdadero nombre de ese entrante marítimo, que es también amplia desembocadura de la legendaria corriente de agua, es el de ría del Eo. Tal afirmación no responde a la realidad histórica.

Sin ser especialista en toponimia, aunque sí admirador de quienes cultivan esa disciplina, me decido a tomar la pluma para terciar en el debate, hasta ahora verbal, aunque con entidad suficiente como para que a alguien se le ocurra defender por escrito la denominación Ría del Eo, con pretensiones de vincularla a la más remota antigüedad.

Afortunadamente, las denominaciones Ría de Ribadeo y Ría del Eo no son topónimos oscurecidos por el paso del tiempo a causa de la evolución propia o por cambios en la lengua que los originó. Los nombres de lugar, en estos casos, pueden hacerse incomprensibles u opacos. Dan lugar tales situaciones de opacidad a que se atribuya a los topónimos cuyo significado se ha perdido por evolución, o por haber desaparecido la lengua originaria, a versiones actuales fundadas a veces en falsear el pasado, dando por buenas versiones míticas que no tienen nada que ver con la verdad histórica. Como ejemplo, se me ocurre ahora señalar el del significado que se dio en tiempos al topónimo Navia, villa situada en la desembocadura del río del mismo nombre, en el Principado de Asturias: una versión que contó con aquiescencias hacía derivar el topónimo de Noega, «por haber sido Noé su fundador». Igual origen tendría Noya, en Galicia. Genealogistas de los siglos XVII y XVIII no vacilaron a veces en atribuir tan pintorescos orígenes a determinados topónimos, e iguales libertades se tomaron respecto al origen de familias cuyos ascendientes remotos no dudaron en situar en tiempos de los godos, o de los romanos, o -ya en el delirio de la imaginación- en vincularlos a personajes bíblicos. Con el topónimo que designa la masa de aguas dulces y saladas del espacio en que se juntan las del mar y las del Eo no tenemos ese problema de opacidad. El significado de ría no ofrece dudas. Ribadeo no significa otra cosa que lugar situado más allá del Eo. En cuanto al significado de Eo, los autores suelen coincidir en considerar que el topónimo es de origen prerromano y resultado de una evolución que, según las fuentes documentales más antiguas, habría derivado de Iuve (año 755) a Euve o Heuve (año 878) y a Obe (años 905, 906 y posteriores) que conserva actualmente la feligresía de San Juan de Obe, situada en la orilla izquierda de la ría.

Es asunto que merece una explicación el de las designaciones de las distintas masas de agua del noroeste y norte de España, tanto en Galicia como en toda la costa cantábrica, a las que afluyen los ríos. Esas masas de agua no recibieron nunca el nombre del río al que sirven de desembocadura, por un localismo explicable en las costumbres de las gentes que viven en las orillas de las grandes corrientes de agua. Los habitantes de los pueblecitos de los distintos valles no designan nunca el río con el sustantivo con el que se conoce en geografía. Para ellos, la corriente de agua es el río grande, y así lo distinguen de los ríos pequeños, sus afluentes.

Para designar las aguas de los estuarios en los que desembocan los ríos del norte y noroeste de España, se utilizó siempre el nombre de la ciudad, villa o pueblo más importante situado a sus orillas, en las cercanías del mar. Así, la desembocadura del río Verdugo se conoce y conoció siempre como ría de Vigo. La del Lérez, como ría de Pontevedra; la del Ulla, como ría de Arosa; la del Tambre, como ría de Muros y Noya; la del Jallas, como ría de Corcubión; la del Alcazán, como ría de Camariñas; la del Ayones, como ría de Cerme y Lage. Las rías de la Coruña, Betanzos, Ares y Ferrol corresponden a los ríos Mero, Mandeo, Eume y Jubia. En las rías de Cedeira, Santa Marta de Ortigueira, Barquero, Vivero y Foz desembocan varios ríos, entre los que destacan Punta de Cabo, el Mera, el Sor, el Landrove y el Masma. En las rías de Avilés, Ribadesella, Tina Mayor, Tina Menor, San Vicente, Santoña y Bilbao desembocan los ríos Alcores, Nalón, Sella, Deva, Nansa, Escudo, Asón y Nervión. Parecería exceptuarse la desembocadura del río Navia, pues se denomina ría de Navia, por la villa de ese nombre, la única existente en la desembocadura. Y es ría de Navia y no del Navia, como habría de designarse si correspondiera al río. Por consiguiente, la desembocadura del Eo recibió siempre, y debe recibir hoy la denominación de ría de Ribadeo, ya que esa villa es la más cercana a la costa, y más populosa que las otras dos situadas en las orillas de la gran masa de agua: Figueras y Castropol. Ribadeo, y las poblaciones citadas, dieron nombre a las rías por costumbre de las gentes de mar que llegaban con sus embarcaciones a los puertos o que salían de ellos.

Los viejos mapas -impresos y manuscritos- las cartas marinas, coinciden en designar la desembocadura del Eo como Ría de Ribadeo. En las magníficas colecciones de mapas de la Real Academia de la Historia, hay una amplia muestra de esas denominaciones para convencer a los reticentes. En el Atlas Marítimo de España de Vicente Tofiño de San Miguel (1789) hay una excelente carta de la Ría de Ribadeo fechada en 1788. Por si no bastaran los mapas, cabe recordar que, en el viejo Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, de Sebastián de Miñano, en el tomo III, (1826) se describe brevemente Eo como «río de España, en Galicia" que nace en el valle del Pedroso en la provincia de Lugo, siguiendo su curso hacia el norte, después de entrar en la provincia de Mondoñedo «por tierra de Miranda». En el lugar de Conforto, "principia a servir el mismo río de línea divisoria del Principado de Asturias por espacio de tres leguas y media, formando la ría de Ribadeo, a cuyo extremo está la villa de este nombre que es la primera de Galicia por aquella parte». Pascual Madoz, en su Diccionario (tomo XIII, 1849), también describe el Eo y señala que, al llegar al lugar y barca de Porto, «desemboca en la ría de Ribadeo». A pesar de estas realidades de la historia, ocurre que, en conversaciones y hasta en escritos, se utilice ría del Eo para designar la desembocadura de la corriente fluvial, aunque tal uso sea contrario a la tradición de siglos. Su Majestad el Rey, además de premiar a Don Leopoldo Calvo Sotelo con la merced de marqués de la Ría de Ribadeo, con tal denominación ha sido fiel a lo que resulta de la historia y de la geografía.

2.
Pregunta que casi podria ser de trivial... ¿Nombre del rio que desemboca en el cantabrico formando la Ria de Aviles? (no vale tirar de Google... ;) )

3.

sacado de http://www.riadeleo.com/historia/la_ria_del_eo/ria_del_eo_versus_ria_de_ribadeo.html:

artículo firmado por D. José Luís Pérez de Castro, publicado en el periódico La Voz de Asturias el Jueves 27 de agosto de 1987, con motivo de la inauguración del Puente de Los Santos.


Don José Luís Pérez de Castro, es abogado, escritor, bibliófilo, director del R.I.D.E.A (Real Instituto de Estudios Asturianos) y uno de los más prestigiosos investigadores del occidente asturiano.


La procedencia de la ría del Eo


Con motivo de la apertura del puente de los Santos ha surgido en la calle la polémica de si la ría sobre la que cruza ha de llamarse ría del Eo o más propiamente ría de Ribadeo. Y a nuestro entender los argumentos son obvios, teniendo en cuenta que los hechos pesan siempre mucho más que los dichos.


Históricamente sabemos que la ría que forma el Eo desde su ensanchamiento en La Abra de San Juan de Abres (primitivo puerto hasta que se desplazó a Porto) para desembocar al Cantábrico entre la Punta de Las Cruces y la Isla Pancha fue toda ella propiedad de Castropol –quizá desde 1154- ratificada por Sancho IV, e indiscutible a partir de la sentencia proveída el 3 de noviembre de 1583 y dada por Juan de Grijalba contra Ribadeo, declarando de Castropol toda la ría, de un lado y de otro por suya; como consecuencia de la redención que le otorgó Felipe II en 1580 liberándola del señorío episcopal ovetense. Sentencia que conocemos por traslado y testimonio de Pedro Galván.


En cumplimiento del R.D. de 30 de agosto de 1889 durante los días 5 a 18 de noviembre de ese mismo año, se practicaron las actas de deslindes del término municipal de Castropol, y entonces volvió a quedar establecido como límite oeste del concejo la margen izquierda del río Eo hasta la Punta de las Carrayas y de aquí en línea hasta la Punta de la Cruz, doblando ésta para seguir al norte con el Cantábrico.


Como efecto de ese pleno dominio y deslinde castropolense, los escribanos y notarios de este distrito gozaban de jurisdicción hasta la ribera gallega y autorizaban sus actos y otorgaban sus documentos al pié de las playas y puertos ribadenses “en todo lo que cubre el mar”. Por lo mismo diversas resoluciones judiciales confirmadas por el Tribunal Supremo (auto de 17 de mayo de 1897) y la Audiencia de La Coruña, resolviendo conflictos jurisdiccionales de competencia surgidos entre los juzgados de primera instancia de Castropol y Ribadeo, la consideraban igualmente propiedad de Castropol y el límite provincial quedaba en la propia orilla gallega. De aquí, que las fincas de la Entreseca de Abres a la parte izquierda del Eo, o sea a la de Galicia se inscribían en el Registro de la Propiedad de Castropol y tributaban en el concejo de Vegadeo, por cuanto “la línea divisoria de este término municipal y el de Travada pasa por la Olga de Pedrido que es el antiguo álveo del río Eo”.

Y las cuestiones de pesca se ventilaban ante los tribunales asturianos.

Partición Salomónica

Esta situación perduró unos ocho siglos, hasta que en 1956 se incoa un nuevo expediente para la fijación de la línea límite divisoria entre los municipios asturianos (Vegadeo y Castropol) de una parte, y los gallegos (Trabada y Ribadeo) de la otra. En él se alegaron por los dos primeros cuantos documentos históricos y vigentes como el deslinde de 1889 establecían la colindancia directa con los segundos en la marca de máxima pleamar en la orilla oeste de la ría; y tanto Trabada como Ribadeo, a una sola voz, en argucia muy propia del proceder forense galaico, negando tal colindancia, invocaban interponerse entre ambos la ría, porque era jurisdicción de Marina; y de no ser así, suplicaban subsidiariamente que el deslinde se estableciese en la línea central de las aguas como lo venía siendo en los tramos más ascendentes.

El Ministerio de Gobernación, oídas las partes, previos dictámenes de la Dirección General de Administración Local, del Instituto Geográfico y Catastral y de la Comisión Permanente del Consejo de Estado, con base en los mismos y en que en el acta de 14 de mayo de 1927 las partes reconocieran no existir línea de colindancia entre sí por interponérseles la ría; sin analizar el resto de la prueba aportada, resolvió, en julio de 1958, fijar dicho límite en el eje de las aguas corrientes del río, desde la presa de los salmones o Molinos de Abres hasta adentrarse en el mar; sin perjuicio de la Jurisdicción de Marina y dejando a salvo las servidumbre y demás derechos de la zona marítimo terrestre. La resolución, pura ficción jurídica, partía la ría salomónicamente con lo cual, hoy por hoy, mitad es gallega y la otra asturiana. Por ello, días pasados, los alcaldes de Ribadeo y Castropol se estrecharon la mano en el centro del nuevo puente, como divisoria de ambas provincias, en señal de hermandad.

No obstante, aún siendo toda la ría –como se la denomina habitualmente por los ribereños- propiedad de Castropol, tuvo cierto arraigo, en la cartografía y usos navales, a partir del siglo XIX, la denominación: Ría de Ribadeo. La explicación era obvia y aceptable. Por un lado, coincidió con que los lugares de su margen derecha, aunque asturianos, y adscritos durante el XVIII a la provincia marítima de Avilés, pasaron a depender directamente de la Ayudantía de Marina de Ribadeo; lo cual, unido a la preponderancia comercial del puerto de Ribadeo en esa época, hizo que en los derroteros y cartas de navegación se emplease el nombre de ría de Ribadeo, aunque exclusivamente entre las gentes de mar. Pero como ahora dichos lugares ya no pertenecen a la jurisdicción de Marina de Ribadeo, sino a la de Luarca (Comandancia Marítima de Gijón) aquella única razón denominadora resulta extemporánea, inapropiada y equívoca, por lo que entendemos no tiene razón de prevalecer ni aún en lo naval.

Quienes con un criterio excesivamente localista, absorbente y mezquino, sostienen a ultranza la denominación de ría de Ribadeo olvidando razones históricas y variantes jurisdiccionales, invocan aún en su apoyo dos sofismas: por un lado, que la edición del mapa del Instituto Geográfico y Catastral la llama ría de Ribadeo y que dicho mapa es de observancia legal. Argumento pueril, por cuanto ni existe disposición alguna que imponga aceptar en materia geográfica lo que dice el Instituto Geográfico, ni podemos aceptar por dogma de fe toponímica las hojas de un mapa que, en ese aspecto precisamente, está plagado de errores y disparates; con lo que resulta incongruente aceptarlo por infalible y hacer causa de lo que es mero efecto. Si lo primero cuestionable es el propio mapa no puede ser por si mismo esgrimido en la cuestión.

El otro argumento que se viene utilizando por quienes rechazan el nombre de el Eo para la ría, es que, por lo general, las rías llevan el nombre de la población más importante, y así nos ponen de ejemplo la ría de Vigo, la de Pontevedra, la de Coruña, o Vivero. Argumento irrebatible respecto a esos lugares concretos, por cuanto las dos orillas del río pertenecen a la misma jurisdicción; pero inaceptable e inextensible a una ría que en su mitad es de Galicia y en la otra de Asturias, y porque de prevalecer un argumento cuantitativo, entonces podría invocarse que de las cuatro villas de la ría, tres al menos son asturianas y sólo una gallega.

Criterio historicista.

No faltaron quienes con un criterio historicista, alegaron que Ribadeo equivale a Riberas del Eo y en efecto con ese significado se comprendía en la Edad Media por tierras, es decir, la mesopotamia del Navia al Eo; pero como esa equivalencia no está vigente y ahora nadie aceptaría, como entonces, que Castropol es Ribadeo, tal denominación sería equívoca, ya que hoy por Ribadeo entendemos sólo la comarca del municipio gallego de ese nombre. Nos parece pues más aceptable e imparcial, que si la ría la forma el Eo en su desembocadura; que es cuando dicho río es más propiamente Eo (Euve, Ove) pues para arriba de la Olga de Reme y hasta el confín con Santiso se le conoció por río Grande de Abres, y aguas ascendentes por Río de Miranda, la ría que el Eo forma no debe de tener otra denominación que ría del Eo ya que además el Eo, hoy tan gallego como asturiano, nos hermana a todos y a todos debe de sernos su nombre reverencial; máxime a Ribadeo que le da nombre. Y es mucho más propia esa denominación global, y no que cada uno use ría de Vegadeo, ría de Castropol, ría de Figueras, o ría de Ribadeo, según las tierras que sus aguas bañen; ya que este criterio aparte de anacrónico, sería separatista.Y si la ría es común, y común nos es a todos el Eo, para mi aquella no debe de tener otra denominación que la de ría del Eo. Esta es además la que emplea cierta cartografía civil, antigua y moderna, y así lo comprendieron también en Galicia, quienes en 1903 editaron aquel bello álbum titulado Postales Ría Eo. Y así la nombran, aún del propio Ribadeo, Gamallo Fierros, Dionisio Franco, y tantos otros, que con un criterio inteligente aceptan que la realidad geográfica y actual no admite otra denominación, y está por encima de mezquinos localismos.

3.

A nova de hoxe de La Voz de Galicia:

El estuario del Eo se llama ría de Ribadeo

La Comisión Geográfica Nacional confirma los informes de la Xunta y de otros colectivos y zanja, en teoría, la polémica entre Galicia y Asturias sobre el topónimo

Autor:

M. G. Balseiro

Fecha de publicación:

21/3/2008

La Comisión Geográfica Nacional del Consejo Superior Geográfico, que depende del Ministerio de Fomento, determinó proponer que el estuario del río Eo, que limita geográficamente los territorios de Asturias y Galicia, se denomine oficialmente ría de Ribadeo.

El organismo, que es el que se encarga de informar sobre los topónimos y proponer la normalización de las denominaciones geográficas en todo el territorio nacional, zanja así, en teoría, un viejo litigio entre ambas comunidades, que se concretó en la elaboración de informes técnicos de uno y otro Gobierno autónomo avalando los respectivos topónimos: ría de Ribadeo para la Xunta; ría del Eo para el Principado.

Razones a uno y a otro lado no han faltado nunca para defender cada una de las denominaciones toponímicas de esa línea fronteriza entre ambas comunidades. En la orilla gallega, tanto el Concello de Ribadeo como la Plataforma en Defensa da Ría de Ribadeo mantuvieron siempre dos argumentos básicos. Por un lado, aportando una relación de mapas y documentos antiguos, entre ellos tres del siglo XVI con la denominación de ría de Rivadeo, así como cartas marinas del siglo XVIII, y 38 documentos de este tipo del siglo XIX con la misma referencia, y no solo españoles, sino también franceses, alemanes e ingleses.

Denominación tradicional

El segundo argumento está relacionado con la denominación tradicional de las rías en el Cantábrico, que toman para sí el nombre de la población de mayor entidad en la desembocadura del río, y que en este caso es Ribadeo.

Los asturianos argumentan también hechos históricos, señalando que desde 1154 la ría era propiedad en su totalidad de la localidad asturiana de Castropol, avalada con sentencias emitidas en 1583 contra las aspiraciones de Ribadeo; las actas de deslindes de Castropol de 1889, y que las cuestiones administrativas de pesca se «ventilaban» ante los tribunales asturianos.

Fue en 1956 cuando, según el investigador asturiano José Luis Pérez de Castro, que también aporta los anteriores argumentos a favor de la ría del Eo como topónimo, se fija la línea divisoria entre Galicia y Asturias en la propia ría. El Principado expone además en el informe que envió a la comisión que el topónimo tradicional más válido en ambas orillas es el de «ría del Eo-ría do Eo, de uso exclusivo en Asturias y mayoritario en Galicia».

En los foros de Internet hay defensas apasionadas a favor de una u otra denominación, según se tercie. Un internauta incluso hace una pregunta que casi podría ser del juego del Trivial. «¿Nombre del río que desemboca en el Cantábrico formando la ría de Avilés?, y no vale tirar de Google». Se decanta por la postura gallega. Desde Asturias algunos internautas no dudan en culpar a los nacionalistas gallegos de intentar imponer la denominación.

Satisfacción

El colectivo gallego que más ha defendido el topónimo oficial de ría de Ribadeo ha sido la plataforma homónima. Su presidente, Evaristo Lombardero, acogía con satisfacción la decisión de la comisión geográfica, que señala que una cosa son las múltiples denominaciones que popularmente tienen las rías y otra el nombre oficial. «É a lei do péndulo, unha resolución que non ten discusión, tomada por unha comisión técnica e profesional que tuvo en conta moitos informes», concluye Lombardero.