Amosando publicacións ordenadas por relevancia para a consulta Prisciliano. Ordenar por data Amosar todas as mensaxes
Amosando publicacións ordenadas por relevancia para a consulta Prisciliano. Ordenar por data Amosar todas as mensaxes

20210725

A Prisciliano poño como testemuña. Pablo Mosquera

 A Prisciliano poño como testemuña

Non importa retroceder ata o século IV. Non comparto que o sinalasen como herexe e lograsen facer abxurar aos seus moitos seguidores. Non importa que ata o seu cadáver decapitado en Tréveris, tras unha celada disfrazada de Sínodo, tivese que regresar á súa Galicia de forma clandestina, oculta, entre as sombras da noite e guiándose polas estrelas. Importa o que dixo Don Miguel de Unamuno en sé catedralicia compostelá. "O sepulcro de Santiago o é de toda España, pero quizais repouse nel Prisciliano". Ou como o describe Sánchez Dragó: "Prisciliano parece un druída. Paréceo polo seu aristocrático modo de filosofar, pola súa devoción á natureza, polas súas metáforas e adxectivos, polo seu estoicismo non exento de impulsividade, pola súa vida cotiá e polo seu distanciamento que en todo instante o rodea".
Cando isto escribo celebro o día da Patria Galega. Unha nai terra arrasada por un pequeno ser que chaman virus. Esta vez nin respectou a costa norte, a que limita con Inglaterra mar por medio. Esa costa con praias de mica e caolín. Ese recuncho que rende culto ao legado que nos deixou Cunqueiro cos seus personaxes en torno a Merlín e Arturo, ou ese bravo Simbad. Pode ser a maldición dalgún trasgo enfurecido ao escoitar berros astures no canto de aturuxos enxebres. Ata me confesan que viron á procesión de ánimas pararse ante a fonte vella de Mondoñedo e en latín reclamar: "nunca máis cambie a empanada feita con millo e xouba polo bolo preñado".
Menos mal que os meus curmáns xudeu arxentinos que viñeron coñecer Britonia, tiveron a oportunidade de sorprenderse cos nosos museos e gastronomía, e moi en especial coa explicación doutro irmán que pensa en Xerusalén. Sito Otero Regal, o mellor dos guías que perde o vivir polos viaxeiros, dentro dese marabilloso marco artístico integral que gozamos os seus amigos en Regal Xunqueira. Non me estrañaría nada que nunha desas noites de insomnio creativo o fillo de SIÓN -NOIS , dedicase un mural aos tempos de pandemia que se converteron, como o amor para Napoleón: o descanso do guerreiro; o escollo do soberano; o entretemento para o ocioso...
O noso idioma, costumes, sabor e cheiro a mar. Eses tellados feitos con lousas de pizarra, polos que escorrega a choiva, mentres constrúe espellos máxicos polas rúas de Viveiro, reflectindo a sinfonía de galerías, esas que tanto gustan ao redor do románico de Santa María do Campo ao meu outro irmán Carlos Novo Cal. Por certo que aventados soñadores namorados desta Galicia brava e traballadora, deberiamos conxurarnos coa música de Lino Rico e a voz para un tango canyengue, interpretado por Eugenio Del Valle -Cambalache-, e así rematar coa maldición, pois de seguro e dadas as circunstancias, creo máis en métodos esotéricos Celtas que nas disposicións do DOGA.
A sabedoría que atesouraron os monacatos galaicos, por estas datas, permitirían saber as causas obxectivas polas que a antiga provincia de Mondoñedo está con cifras "vermellas" de contaxios polo virus. Nada que ver coa tolemia do monacato que practicaron Justiniano, Saturio, Prudencio, Millán, Fructuoso, Martín de Dumio e Valerio. Foron sospeitosas reunións de veciños, verbenas a modo de proba, manifestacións reivindicativas, mobilidade entre terras e xentes do mosaico peninsular, causa para soportar e sufrir unha pandemia Mariñá, sen ter a quen reclamar, e cunha "xustiza" cega e xorda, incapaz de actuar de oficio, como fan outras veces con menos impacto nos dereitos fundamentais entre a saúde e a vida.

20230609

MAILOC Y BRETOÑA. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Entendo que hai algo de confusión en puntos concretos da redacción deste bonito texto histórico de José María, que non tiña lido ata o de agora. Mágoa, porque as dúbidas que podo ter seguro que mas aclaraba cun par de explicacións.

Lunes, 06 de abril de 2009

MAILOC Y BRETOÑA

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 11:53

La diócesis de los Bretones

En la plaza central de Bretoña, parroquia de Pastoriza, ha sido inaugurada, recientemente, una fuente dedicada a Mailoc, abad-obispo de la diócesis de los bretones. Pero, ¿estuvo alguna vez Mailoc en Bretoña? Un personaje que muchos historiadores, guiados por una errónea interpretación de las escasas fuentes documentales que se conservan de esa época y por una tradición de dudosa fiabilidad, sitúan en Bretoña la sede de la diócesis de los Bretones durante el siglo VI. Los argumentos en que basan sus tesis no parecen tener más sustentabilidad que la que se deriva de la confusión homófona entre los adjetivos ‘britoniense' o ‘britaniense' y el sustantivo Bretoña. Los adjetivos ‘britoniense' o ‘britaniense', citados en diversos documentos del siglo VI, no aluden, probablemente, a una localidad geográfica concreta desde la que se dirige una iglesia sino que aluden a una etnia, la de los bretones; y el sustantivo Bretoña hace referencia a la denominación de la localidad conocida por ese nombre y que no aparece documentado hasta el siglo IX. Es así como se pudo convertir en tradición un simple error de interpretación.

Gallaecia, como sabemos, fue colonizada por los celtas que irrumpieron en ella en dos sucesivas oleadas migratorias. La principal y más numerosa inmigración tuvo lugar en el siglo VI a. c. Se instaló en todo el territorio de la Gallaecia, tanto en su litoral como en las tierras del interior, como lo atestigua la copiosa toponimia y la abundancia de castros que llegaron hasta nosotros como testigos mudos de su presencia por todo el territorio. La segunda oleada de inmigración de bretones, esta vez menos numerosa, que estaba compuesta por gentes cristianizadas procedentes de la península de la Armórica francesa que huían de la invasión anglosajona, tuvo lugar en torno al siglo V d.c. Eran gentes de mar, habituados a vivir en la región costera del noroeste francés, la Armórica, que, llegados a estas tierras, se asentaron todo a lo largo de la costa gallega y asturiana, extendiéndose desde Fisterra hasta el oriente de Asturias.

A mediados del siglo anterior, siglo IV d.c., el obispo Prisciliano había desarrollado una gran labor de apostolado entre los celtas de la Gallaecia, enseñando a los nativos sus ideales de austeridad y pobreza, no exentos de concepciones heréticas maniqueístas, según sus acusadores. Tenazmente perseguido y finalmente acusado ante el emperador por algunos obispos a causa de sus enseñanzas, que consideraban heréticas, fue ejecutado en Tréveris en el año 385 por orden del emperador Magno Clemente Máximo, después de azarosos juicios y recursos.

El emperador Máximo, cristiano fiel a Roma y por lo tanto enemigo de Prisciliano y de los suevos arrianos presentes ya en la Gallaecia desde el año 411, hallándose entonces residiendo en la Armórica, preocupado por consolidar su poder, mandó monjes y hombres bretones a esta tierra para combatir las supuestas herejías de Prisciliano, así como las doctrinas arrianas muy difundidas en la Gallaecia por los suevos invasores y fortificar con defensas las costas de este territorio. Estos monjes, emigrados desde la Bretaña francesa a la Gallaecia, construyeron un monasterio en el castro de Mindonio o Mindonieto ‘monte de aguas abundantes', el actual San Martín. Un monasterio que aparece ya citado en el siglo VI con el nombre de Monasterium Maximi ‘Monasterio de Máximo', tal vez en recuerdo del emperador o debido, quizás, al nombre de su desconocido fundador. (Si algún día se llevaran a cabo excavaciones en el actual templo de San Martín aparecerían, probablemente, restos del citado monasterio y, tal vez, del primitivo castro celta).

Fue a este monasterio a donde más tarde, allá por el 550, arribó el abad-obispo Mailoc, sin que se sepa si fue el primero, para ejercer su ministerio pastoral sobre la comunidad bretona y sobre los pobladores autóctonos. Fue así como se fundó en Mindunieto una sede episcopal según el modelo céltico de monasterio-diócesis, diferente del modelo romano de obispado-diócesis, de carácter personal, con un abad-obispo el frente, para pastorear a la comunidad de bretones extendidos por las costas del cantábrico. Una diócesis nacida de los bretones y para los bretones, llanada ‘britaniense' a causa del nombre de origen de esa comunidad, que se extendió por todo el norte de la Gallaecia hasta Fisterra y por toda la costa asturiana. ¿Por qué se atribuyó, pues, a Bretoña la ubicación de la sede de esta diócesis? Fue, sin duda, a causa de la confusión originada por la homofonía entre las palabras Bretoña y ‘britones' o ‘britonense', que aparecen en documentos de esa época, como el del concilio de Lugo, del año 569, en el que se lee: ‘A la sede de los britones las iglesias que hay entre los britones, junto con el monasterio de Máximo y las que están en Asturias'. O el del concilio de Braga, del año 572, al pie de cuyas actas se lee: ‘Maila, obispo de la sede britonense, suscribí lo aquí hecho'. Unos textos que originaron esta confusión desde tiempos antiguos y, consecuentemente, la falsa atribución a Bretoña de la sede de la primitiva diócesis.

Bretoña recibe su nombre, sin duda, de un primitivo castro celta allí existente, fundado por los celtas-bretones de la primera oleada invasora, al igual que sucedió en otros lugares de la Gallaecia y aún de Asturias. Un nombre que aún pervive hoy en otros varios lugares del territorio gallego y asturiano, tales como Bertonia en Sober, Bertoña en A Capela, Bretoña en Barro de Pontevedra y otros similares en la cuenca del Navia o del Sil. Se trata de un castro completamente aislado en aquel entonces, separado de todos los nudos de comunicación y rodeado de poblados de origen romano o suevo por todos los lados, como lo demuestran los nombres que aun hoy perduran de las parroquias que rodean Bretoña, entre los que cabe destacar los de origen romano como Fontao, Castrillón o Castiñeira y otros suevos como Luxilde, Aldurfe, Gontán o Gueimonde. Esto demuestra que el castro de Bretoña estaba habitado por celtas latinizados y rodeado por pueblos de origen suevo, sin mucha relación entre ellos y totalmente aislados del exterior, sobre todo del mar, que, sin duda, hubieran impedido el acceso hasta allí de los posibles bretones que llegaron más tarde a nuestras costas. Es muy probable que el abad-obispo Mailoc nunca supiera de la existencia de Bretoña. ¿Cómo iba un obispo pastorear su rebaño, extendido por toda la costa gallega y asturiana desde un lugar situado en el interior, alejado de sus fieles y tan incomunicado que ni la misma calzada romana que comunicaba Lugo con la costa pasaba por sus cercanías y dominado además por los suevos, que le hubieran impedido entrar y salir? Por otra parte, ni hay vestigios del citado monasterio en Bretoña, ni topónimos de esa época en el entorno que lo justifiquen, ni tradición religiosa anterior a los monjes bernardos de Meira que fundaron esa iglesia en los comienzos del siglo XIII para unir y cristianizar a esos pueblos, dando así origen a la parroquia actual. El hecho de denominar con el nombre de Britonia a la diócesis no se debe, pues, al sitio en donde se ubicaron los monjes bretones, sino al nombre de esa etnia, llamada así por su lugar de procedencia: la Bretaña francesa. Si Bretoña recibiera su nombre de la presencia de la sede de Mailoc, de quién la recibieron las localidades antes citadas con este nombre? Es la existencia de ese importante monasterio llamado de Máximo en Mindonieto, con su sede episcopal, lo que explica la posterior existencia de la diócesis en ese lugar. Si la misión de estos monjes bretones era pastorear a su comunidad de bretones, esparcidos por todo el litoral, no parece ni lógico ni acertado pensar que se instalaran en la actual Bretoña, una zona del interior de esta comarca, por otra parte muy incomunicada con el resto del mundo de entonces, en vez de hacerlo en el litoral en donde estaban asentadas todas sus gentes. Es también la importancia y el renombre de ese monasterio lo que explica que los monjes suevos de la comunidad monacal de Dumio, situado cerca de Braga, huyendo de las luchas con los arrianos y priscilianistas, se desplazaran en el siglo VIII hasta Mindunieto y no hasta Bretoña. Fue, precisamente, en esa época, con la llegada de los monjes de Dumio, con su abad-obispo Sabarico al frente, cuando se empezó a producir el cambio de nombre de la diócesis, pasando a llamarse de Mendunieto en vez de ‘britoniense', pues la conexión con los bretones originales, que acabaron integrándose en la comunidad autóctona, ya se iba perdiendo en esas fechas. Testigos tardíos de esa antigua diócesis fueron los enclaves de Camariñas y Miño, hoy pertenecientes a la diócesis de Santiago, pero que pertenecieron a la de Mondoñedo hasta el siglo pasado. La misma configuración supra provincial que actualmente tiene la actual diócesis de Mondoñedo-Ferrol es deudora a ese pasado histórico. Por otra parte, ¿cómo se explica y qué indicios hay del traslado de la sede desde su hipotética ubicación inicial en Bretoña a su posterior existencia real en San Martín de Mondoñedo? ¿Qué elementos movieron este traslado en unos tiempos en los que las costas estaban amenazadas por los Vikingos? ¿Cómo es posible que no quedaran testimonios documentales de un hecho históricamente tan importante como es el traslado de una sede? La denominación de diócesis britoniense o britaniense perduraría aún algunos años más hasta que, fundidas las dos etnias en una por el impulso de la cultura visigoda, se adoptó el modelo romano de diócesis y su territorio se repartió entre las nuevas sedes que forjó la reconquista y que emergieron con los nombres de Mondoñedo y Oviedo.

Es este un capítulo de la historia pasada que merece ser sometido a revisión. Tarea difícil a causa de la inexistencia de documentos fehacientes que apoyen claramente cualquiera de las dos tesis. En todo caso, defender la ubicación de la primitiva sede en San Martín y no en Bretoña, parece que goza del apoyo del sentido común y de la lógica.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20100522

Da presentación do libro de Pablo Mosquera


Onte tivo lugar a presentación do libro de Pablo Mosquera na Casa das Letras.
Deixo a continuación unha copia da entrada no blog de O Tesón:
A coincidencia do acto con outros catro eventos non facilitou a asistencia de xente, que se manifestou en vinte persoas como público. Como estaba previsto, falaron A. Gregorio presentando ó autor, J.Mª Rodriguez introducindo o libro e o propio autor con verbas sobre diversos temas relacionados co libro, incluída a idea da súa realización. A falta da gravación do acto, que se fastidiou, a continuación inclúense as verbas dos dous primeiros (que sufriron algunha variación no acto)
--
Boas tardes.
Os contactos entre O Tesón e Pablo Mosquera, e por extensión, os Aventados, fan posible este acto de hoxe nesta casa da cultura que se nos brindou e que é a Casa das Letras.
Temos na mesa a José Mª Rodríguez, que fará a presentación e ó autor, Pablo Mosquera, que falará da Mariña, do que fala o libro “Senderos para el Viajero”. Ambos son coñecidos abondo como para non necesitar presentación previa, pero cabe dicir que unha pequena visita a internet, onde me atopei cun medio millón de ocorrencias de 'Pablo Mosquera', fíxome variar a miña cómoda postura inicial de escudarme no coñecemento previo por parte do público para tentar facer un pequeno desbroce informativo.
Co permiso de José Mª, e como a presentación esta volta corresponde a un libro de Pablo, só direi del a lembranza do seu último libro polo momento, 'Sobre os castros de Ribadeo', presentado hai non tanto tempo neste mesmo lugar.
En canto a Pablo, xa dixen que o que me fixera cambiar de idea sobre a presentación foi a cantidade de información e desinformación na rede. Así, atopeime cun Pablo Mosquera campeón galego coido que de tenis. A cousa sería para para engadir ó curriculum, pero resulta que era na categoría alevín no ano 2004, co que non cadran as contas. E vinme na necesidade de aclaralo, mesmo cando a solapa do libro que hoxe se presenta contén unha relación parcial de feitos relacionados con el.
A quen temos aquí é a Pablo Alejandro Mosquera Mata, de alcume 'Bígaro'. Nalgunha biografía din que é político, escritor e articulista. Non obstante, de profesión, é médico, especialista en saúde laboral, e no seu ámbito profesional ten desenvolvido diversos cargos, entre os que destacan a dirección de Hospital en Vitoria, Burela e Jarrio. E na súa profesión segue.
En política, foi parlamentario vasco por Álava cinco mandatos, e parlamentario foral alavés en tres, tendo impulsado e creado un partido, Unidad Alavesa, do que foi presidente. Do seu paso pola política queda asemade a súa membresía como parte do Goberno Foral de Álava. Abandoou a política activa hai xa perto dunha década para virse dende o País Vasco a Galicia, ou máis en concreto, á Mariña.
En canto ó seu aspecto literario, a parte doutras obras como 'Entre líneas', ten colaborado con numerosos diarios e revistas, sendo ademáis tertuliano en varios medios. Calquera pode telo escoitado de xeito recente en Onda Cero ou leído na Voz de Galicia, o mesmo que pode ter accedido a centeares de artigos seus noutros medios, como El País ou El Progreso, o mesmo que en diarios de ámbeto vasco.
Pero quizáis sexan outros intereses os que nos aproximen máis ó actual libro: retomando ó chegar a súa terra o interese asociativo que o levou a participar na fundación do Foro de Ermua, de igual xeito ten hoxe entre mans ós Aventados, asociación cultural que é con diferencia na actualidade a que máis se está a mover na Mariña, e que non por casualidade terá mañá un dos seus numerosos actos, esta vez en función do poeta Miguel Hernández, ó tempo que hoxe mesmo é o propio Pablo e Alfonso Otero Regal saen nos papeis a conto doutra actividade da asociación mantida mércores en Viveiro. Un só detalle define quizáis esta asociación tan vencellada a Pablo: non hai moito, declarou que é doado ser un 'aventado': chega con ser alguén que ama á súa terra. Ista, na que estamos.
E co citado detalle, coido que queda algo clarificada a traxectoria vital de Pablo, e encarriladas as verbas xusto abondo para ceder a palabra a José Mª e comezar, agora si, a presentación do libro.
--
La cosmología aristotélica, inspirada en Ptolomeo, sobre los cuatro elementos del cosmos, tierra, aire, agua y fuego, no se acabó con Galileo, sino que pervive en el grupo de los Aventados de San Ciprián. Su cabeza visible, Pablo Mosquera, que nos honra aquí con su presencia, se encarga de recordárnoslo a través de este precioso libro que hoy pone a nuestro alcance. Un libro en el que el autor, como buen aventado, rinde tributo a los cuatro elementos que, según Ptolomeo, componen el mundo físico en el que vivimos y del que somos parte. Un mundo que Pablo se encarga de descubrirnos a lo largo de las páginas de este libro. Un libro en el que su autor nos revela bellezas ocultas, en situaciones y cosas, que a los demás se nos esconden.
Nos habla del viento cuando lo oye azotando en la noche los blancos mantos de la Santa Campaña en su recorrido nocturno por las costas del litoral mariñano, por tierras de San Andrés de Teixido o celebrando sus aquelarres en Os Farallóns de San Ciprián, invitada por la Maruxaina.
Nos habla del agua cuando nos cuenta los naufragios de tantos caminantes incógnitos y desconocidos peregrinos que las aguas engulleron en los muchos y trágicos siniestros sufridos en nuestra mar bravía a lo largo de nuestras costas.
Nos habla del fuego cuando con imaginación nos va relatando los destellos luminosos de los hermosos faros que, sin otros indicadores ni señales de tráfico que los guiasen, iluminaban los caminos de las naves que cruzaban el mar frente a nuestras costas.
Se ocupa de la tierra cuando, guiando los pasos de los peregrinos, les va descubriendo los bellos parajes que se esconden detrás de cada recodo de nuestras costas, desde Ribadeo hasta San Andrés de Teixido.
De todo esto y de mucho más nos habla el autor en la primera parte de su bello libro, escrito con una hermosa prosa, imaginativa y cunqueiriana, con la que va guiando a los viajeros y peregrinos hacia los lugares más señeros de nuestra costa britona. A través de estas páginas, siempre nuevas por su contenido poético y su frescura, nos va descubriendo bellezas y cosas que a los demás mortales se nos ocultan.
Yo me imagino a Pablo, sentado a la vera del campo santo de Vares, contemplando la isla Coelleira. Y en ella, esa reliquia de nuestra antigua cultura britona que, allá por el año 540, acogió al primer barco de los britones llegado a nuestras costas, y en donde levantaron el primer monasterio para albergar a Mailoc que llegaba con sus monjes britones para combatir los restos del priscilianismo y las incipientes herejías arrianas importadas por los suevos. Desde ese bastión de la Coelleira saltarían más tarde los monjes, con su abad al frente, hasta San Martín para fundar el gran Monasterio de Máximo, en donde quedó establecida la sede de nuestra diócesis britona, que después de su breve paso por Ribadeo, quedaría establecida para siempre en Vallibria, la actual Mondoñedo. Testimonio de los lazos que unían a esos dos monasterios britones y de esa herencia pasada compartida es la relación de dependencia que ambos monasterios, el de San Martín y el de l Coelleira, mantuvieron a lo largo de los siglos de existencia hasta el siglo XVIII, en la baja Edad Media.
Luego nos va exponiendo el autor, con numerosos y exhaustivos datos y fechas, los avatares vividos por los peregrinos desde el siglo X en su caminar hacia Compostela, guiados por la Via Láctea, que nosotros llamamos el Carro de Santiago. Y llevando de la mano a estos modernos peregrinos, que caminan movidos por una espiritualidad sin religión, en busca de la paz interior y del encuentro con la Trascendencia, el autor los conduce por los caminos de nuestra historia y los recovecos de nuestros paisajes, mientras les va recordando la intensa actividad ballenera habida en los puertos de la mariña. Todo ello adornado con hermosas leyendas que hablan de famosos acontecimientos pasados.
La historia del Marqués de Sargadelos le sirve al autor para dar a conocer al visitante que recorre nuestras tierras mariñanas el primer florecer de la industria de nuestra tierra gallega: la transformación del hierro, del caolín o del lino, la importación y exportación de nuestros productos textiles y agrarios, todo ello bajo el impulso hechicero y prodigioso de la figura del ribadense Antonio Raimundo Ibáñez, 2º regidor del concejo de Ribadeo.
Y no falta tampoco, como no podía ser menos, un recuerdo a la gran labor evangelizadora del hereje Prisciliano a lo largo de la Gallaecia. Un apóstol que, predicando pobreza y austeridad, criticó enérgicamente todo contubernio entre el poder civil y el religioso por lo que tuvo grandes enemigos que lograron su ajusticiamiento en Tréveris, desde donde fue traído y enterrado en algún lugar de la Gallaecia. De todos es conocido el “rum-rum” que circula entre muchos y destacados escritores que atribuyen a la tumba de Prisciliano el origen de las peregrinaciones a Compostela. Un Prisciliano, apóstol de la Gallaecia, de cuya labor misionera dan testimonio tantas ermitas y santuarios escondidos en las zonas agrestes de nuestras montañas, como Santo Estevo do Ermo, y en recodos ocultos de nuestras costas, como San Andrés de Teixido y tantos otros lugares que florecieron en nuestro antiguo reino de la Gallaecia, que abarcaba desde el Atlántico, ocupando toda la tierra de la orilla norte del Duero hasta las Vacongadas.
En resumen, el lector encontrará en este libro el canto de un gallego a su tierra y a sus tradiciones. Un recuerdo a las raíces que lo fueron formando y lo sosotienen y de las que aún se alimenta la Galicia actual.
Y termino felicitando a Pablo Mosquera por su aportación al mundo de la cultura con la aparición de este libro que viene a llenar un vacío en nuestra cultura comarcal y que, sin duda, colmará de placer a todos los que se paren a leerlo, como me ha ocurrido a mi mismo. Como dice Flavio Josefo en sus Antigüedades “importa tanto acertar con un estilo literario que haga placentero lo que se relata, como atenerse a la realidad de los hechos”. Y estas dos cualidades que, según Flavio Josefo debe tener un historiador, las encontrareis en este libro, escrito con un lenguaje culto, pero al mismo tiempo sencillo.
Felicidades al autor por este regalo.

 Obras de José Mª Rodríguez

 

20181111

Da presentación do libro Islas san Cyprianus: orgullo y patrimonio

Escudo de Laracha, con balea. CC-by-sa 4.0. Autor, SanchoPanzaXXI, collido de https://gl.wikipedia.org/wiki/Ficheiro:Escudo_de_Laracha.svg

1.Algunhas cousas collidas ó vóo na presentación do libro Islas de San Ciprianus: orgullo y patrimonio, do que dixo o seu autor, Pablo Mosquera:
-'Son un produto do sector público'
-Sobre San Martiño de Mondoñedo: servir para o culto, servir para a cultura
a costeira da balea estendíase do Samaín á primavera, con fontes acreditadas dende o século IX
-Pola nosa costa non hai heráldica con baleas, como no País Vasco. Excepción: Caión, a Laracha.
-A escaleira do faro de Estaca de Bares, feita en Sargadelos. 
contra ilustración, reacción (como algo histórico, aínda que para ilustrar o caso de Raimundo Ibáñez)
-A industria de Sargadelos como promotora de intercambios no Cantábrico.
-1875: cae Sargadelos, hai hambruna, emigración...
-Ruth Matilda Anderson: retratos sen nome e apelidos, pero con callos nas mans, e grazas a ela, con imaxe na historia.
-Galerna do 61: 30 mortos en Celeiro. Barcos mercados de segunda man ós vascos e orixe do programa de renovación da flota.

2.Apuntes / Guión para a presentación do libro de Pablo Mosquera “Islas de San Cyprianus: orgullo y patrimonio”(A. Gregorio)
 Algo previo:
* A presentación ha ser do libro ou do autor? Coido que máis do autor, pero, como a presentación foi un encargo, mais a lectura, un pracer, vou deixarme levar e farei un mix, dicindo algo tamén sobre o libro.
* Galego ou castelán? Xa elixín. Entre nós soemos falar en galego, e o libro ten intervencións alleas a Pablo, todas en galego.
 Quen é o autor? Pablo Alejandro Mosquera Mata. Bígaro. Podo ler a súa entrada na Galipedia, que comecei eu, mais iso pódeo facer calquera cando queira.
 É alguén que fai bandeira da reivindicación da Provincia de Mondoñedo. Mariñano, mindoniense, consciente da diócese de Britonia (que lle descubriu José María Rodríguez). Pueblerino cidadán do mundo. Emigrado como estudante, retornado como experto e con remate profesional como sinxelo médico de familia a Cervo, retorno ás orixes completando un ciclo vital e emocional. Para min, non sei ben por que, non lle queda lonxe a figura de Prisciliano, aquel que hai quen di que pode estar oculto nun cadaleito en Santiago pero é descoñecido para case todo o mundo aínda sendo moi visible (se é certa a lenda)
 No libro, hai unha referencia de Carlos Nuevo Cal a Macondo. San Cibrao, e por extensión, a Mariña e a provincia de Mondoñedo serían ese Macondo de realismo máxico para Pablo, realismo documentado, máxico por imaxinación.
Médico e escritor, ten levado unha vida densa que foi dando lugar a sucesivos libros coa expresión da sociedade e da realidade de san Cibrao e mariñá. Dirixiu 5 hospitais, ganou 4 oposicións (desto entereime procurando datos), xogou ó fútbol (conste que eu nunca vin tal) ...
 Dáme certa envexa a súa conciencia de pertenza. Eu, síntome pero en comparación con Pablo non actúo de xeito consciente, con memoria privilexiada da xente, dos lugares, unha memoria e unha vida rica en lembranzas.
 Apreza os museos, pero non está ancorado no pasado, senón en hoxe. Cos pés na terra, na terra mariñá. Coa cabeza no ar, no ar que ven do mar.
 Pablo é capaz entre outras moitas cousas, de ser tertuliano, escritor, médico, amigo, político, guía do museo do mar ou guía dos Aventados. Pode que a clave, ao menos en parte, sexa o título do último artigo que ten publicado, “Escoitando sempre se aprende”. E logo, pensando.
 Na ‘Sonrisa Etrusca’, José Luis Sampedro fala dunha persoa maior que era sonsacada por un estudante para un estudo etnográfico. O estudante sabía que o home inventaba historias, pero non lle importaba: nas historias que inventaba ía tamén o seu ser, pasaban a ser reais. Algo así sucede con este libro, polo demais, documentado como se pode ver nas referencias ou sentir nas historias.
 E entón, o libro?
 O libro é a súa terra, as súas xentes, o mar, a saúde que non pode esquecer, sentado na historia que quere lembrar, de Prisciliano ó Casón, De Erundina a Rivera Casás, da Maruxaina a Ibáñez... como base de todo o demais.
 E Ribadeo? Si, tamén está no libro. Por xeografía. Por por xente. Por mar. Por terra. Por historia. Por Pablo

20200411

Vistas ó Camiño

Vistas ó camiño foi publicado en catro partes o 12, 18 e 26/11/99, e 3/12/99 Na Mariña/El Progreso. Despois foi recollido en http://personal.redestb.es/agremon/ribadeo.htm.

Vistas ó camiño. I - Os camiños.

¿Que é un camiño?. É un recorrido entre dous puntos. Antes, o camiño facíase a pe, ou en todo caso, con medios animais (salvo por mar). Hoxe consideramos camiños nunha gama máis amplia. Ós tradicionais viñéronse a sumar as carreteiras, incluíndo as rutas aéreas a carón das marítimas. Pero no ano 1999 como en outro ano Santo compostelán, o camiño, así, por antonomasia, e nesta parte do mundo, é o camiño de Santiago.
Tódolos camiños conducen a Roma. Así está establecido na lingua, e así toma carta de natureza e de verdade. Nembargantes, é un dito que admite interpretacións múltiples. Tomado ó pé da letra, é certo tamén para calquera outro lugar, sen ter que mentar Roma. Aínda que ten unha explicación que se faga con esta cidade: Roma era o centro do mundo antigo, onde estaba o comezo (por construcción) das "via", as carreteiras ou camiños que marcaron unha revolución nas comunicacións por aquel entón.
Con outras connotacións diferentes, algo semellante sucede con Santiago. Compostela ten o camiño, que no seu uso para a comunicación non lle ten que envidiar ó longo dos séculos ás vías romanas. É unha vía que nos une a Santiago e, polo outro lado, ó resto do mundo. Aínda que mellor que camiño hai que falar de camiños: que no caso dunha comarca como A Mariña sexa o chamado camiño norte non importa. Tódalas comarcas galegas teñen algún camiño tradicional achegado a elas, e de todos pode dicirse o mesmo: francés, portugués, arousa, ... conducen a Santiago, aínda que teña cada un algo que o diferencie dos outros, e non todos tiveran a mesma importancia ó longo dos séculos.
Non hai un só camiño a Santiago. O mesmo que pasa co dito de Roma, e en contra do que creín de pequeno, antigos camiños que fai uns anos non contaban recuperáronse para o seu uso e desconxestión do chamado camiño francés. Este segue a ser, con moito, o máis transitado, e, alomenos nese sentido, o máis importante. Pero tampouco é único. Aínda que pouco despois de cruzar os Pirineos e entrar na península unifícase, en Francia ten diversas cabeceiras. A máis importante, París (que recollía tamén peregrinos de máis ó norte), acompaña a outras máis modestas, como me lembrou fai pouco un amigo francés a conto de Le Puy, cabeza da chamada via podense. Este camiño dito francés tivo o seu apoxeo tras facerse máis seguras as vías a través da meseta co avance dos reinos de Castela e León cara ó sur. Entón substituiu ó camiño primitivo, que se pegaba ó cantábrico, máis sinuoso e que atravesaba unha zona insegura na época debido ós ataques normandos por mar. A ruta francesa, con ramificacións ó longo de toda Europa, foi nomeada itinerario cultural europeo, e hoxe está considerada como a via máis longa e mellor axeitada dentro das que están marcadas en España para facer turismo a pe.
Tamén nos vellos camiños estase a facer esforzos de sinalización, de xeito que, na actualidade, boa parte deles están sinalados e non é fácil perderse. Nembargantes, en tódolos casos o seu percorrido axustouse co tempo, ben para evitar pasos dificultosos, ben para arrimalo a sitios máis convintes no momento ou aínda para deixar libres de camiñantes as actuais carreteiras. Porque o camiño a Santiago, hoxe, séguese a facer a pe por parte dunha porcentaxe significativa de peregrinos, conservando o seu atractivo secular.
O camiño non só implica a viaxe nun sentido. Quen ía a Santiago voltaba normalmente despois, transformado, gañada a bula correspondente á visita e coa camiñata feita, pero tamén cuns coñecementos adqueridos ó longo do seu recorrido. De aí que fora nomeado itinerario cultural europeo. Este ano 99, moitas organizacións fixeron un amago de camiño. Nunha delas tomouse unha frase para lembranza: "Cuanto se dijera, predicara, cantara, contara, esculpiera o pintara, en el Camino alcanzaba a más gente y a más lugares…".

Vistas ó camiño. II - Os peregrinos.

¿Que é un peregrino?. Un peregrino é unha persoa que fai un recorrido como medio para veneración de algo ou alguén. A peregrinación sería así un camiño realizado cunha motivación moi concreta. No caso de Santiago, en principio esa viría dada por ser a sé da tumba do apóstolo, logo unha viaxe con motivo relixioso.
A tumba do apóstolo. ¿Está enterrado aí Santiago? Seguirá longo tempo a discusión de se o é ou non. Ten un candidato alternativo, Prisciliano, ilustre nacido nestes lares. Del pódese dicir, facendo un resume, que ía para santo e deixárono en herexe. As consideracións a favor e en contra tanto no que corresponde a quen ocupa a tumba como en relación á santidade de Prisciliano son múltiples. Estea quen estea, o camiño iníciase con fe de que é o apóstolo, e o peregrino vai a Santiago.
Voltando a vista atrás no tempo, atopamos unha longa lista de xente peregrinando. Respecto ó primeiro, á cabeceira da serie, pode que haxa que recabar para Alfonso II o título. Foi el o primeiro importante que contan as crónicas que, á vista do anuncio do descubrimento dos restos do apóstolo, visitou Compostela. É presumible que o fixo con curiosidade e fervor relixioso, pero tamén con ollo político prevendo un filón precioso a explotar polo seu reino, enfrontado ós musulmáns.
O camiño iníciase por un motivo relixioso. A Igrexa potenciou ese feito ata os nosos días, facendo de Santiago, en compaña de Xerusalén e Roma, unha das peregrinacións ditas maiores. Este apoio ten como fito o establecemento do xubileo compostelán en 1122 polo Papa Calixto II. Nos primeiros tempos, a alianza de poderes terrenais e eclesiais prendeu un exemplo que inflúe na percepción dos camiñantes ata os nosos días, nos que segue a haber unha certa alianza para que aflúan peregrinos, aínda que as causas da mesma por cada parte son diferentes.
O perfil do peregrino leva variado moito ó longo da historia. O que non cambia é que o peregrino segue a ser o depositante do camiño en cada momento. É quen o fai. Quen o vive, quen realiza a reflexión do camiño. É quen lle da sentido, fora da veneración, propaganda ou modas. O peregrino leva o camiño, que sen el non ten vida.
Un camiño non existe sen camiñantes, neste caso, sen peregrinos. A todos soará a poesía de Machado: "Caminante, no hay camino, se hace camino al andar" (...). E, ó cambiar os peregrinos, cambia o camiño. ¿Que esperan do camiño?
Hai peregrinos por deporte, imitación, picaresca, moda, cultura, lecer, turismo... cada un agarda unha cousa diferente, que pode cristalizar ou non ó longo do recorrido.
Tamén se reciben impresións inesperadas ou non: son producidas no camiño, polo mesmo sendeiro, ó camiñar e polo feito de facelo. as persoas quedan con impresións e deixan as súas na vía, parte das que servirán para modificala. O trasego de xente produciu así unha serie de características, entre a que destaca un enriquecemento cultural ó longo da ruta e, ó tempo, unha uniformización. Foi un privilexiado medio para comunicarse, transmitir ideas, ver e estudiar outras xentes, ... O resultado era unha volta ó lugar de partida, en termos modernos, "máis cosmopolita". Non erra quen afirma que tivo un importante papel na construcción da idea de Europa. Naturalmente, non de xeito directo a vía de comunicación, senón as xentes ás que permitiu a súa viaxe.

Vistas ó camiño. III - O camiño, hoxe.

Polo tempo que leva a ser usado, o camiño parece intemporal, pero hoxe o concíbese dun xeito ben diferente a como se facía na idade media. A peregrinación xa non ten sentido comezala pensando algo parello a un "adeus, voume e non sei cando voltarei, ou mesmo se o lograrei". O recorrido de París a Santiago, poñamos por caso, implicaba pasar por terras descoñecidas, buscar cobixo onde se puidera, atravesar múltiples fronteiras entre reinados, condados, vilas, e señoríos diversos. A viaxe significaba estar exposto a perigos sen concretar cando se saía.
Hoxe non é así. O espírito de aventura que pode subministrar a ruta é lixeiro fronte ó de fai séculos. Varía a disposición para facer o camiño, tanto ideal como mental ou material, incluíndo esas vacacións ansiadas como tempo escollido propicio para poñerse en marcha. Lévase ou viuse con anterioridade un plano da ruta. Tense conciencia de que se dispón dun tempo fixo. Sábese que podemos voltar á casa dun xeito doado e con só cambiar de parecer. En xeral, non se pensa en facer a volta do mesmo xeito que se vai, senón por medios de transporte ó uso hoxe en día, e así sucesivamente. Pode que algúns crean que o seu espírito non variou, pero a forma é indubidable que si o fixo.
Naturalmente, para todo hai excepcións, e mesmo hai camiñantes que volven usando só dos seus pés, ou que retornan seguindo a peregrinaxe a un lugar diferente do de partida, achegándose por exemplo, a S. Andrés de Teixido. Mesmo así, deambulando polo mundo nun sentido diferente da maioría, tamén se diferencian do espírito que animaba ós antigos peregrinos. "Tempus fugit" é unha sentencia que reza nalgúns reloxos; non indica só o paso do tempo, senón tamén o adeus definitivo do pasado, mesmo na peregrinaxe.
O camiño levanta moita expectación, pero é feito por unha minoría. Mesmo quen o fai, ¿ata que punto pode dicirse que peregrina? Como é lóxico, a mentalidade variará coa persoa que se mire, pero non é pregunta para contestar cunha afirmación incondicional a favor. E a información que chega á xente que non o recorre non é senón estatística. Se esta é oficial, máis ben sobre o número de peregrinos: un aumento, unha riada, ... Se é privada, enfocada cara ó número de xornadas, as pousadas, os restaurantes. ¿É a estatística a que mantén as expectativas ou as expectativas as que manteñen a estatística? Dar un sinxelo paseo por Santiago comunica unha visión, pode que sesgada, pero reveladora do que é a peregrinaxe e a importancia que teñen nel hoxe cousas como a contabilidade.
O anterior, a pesar de que a vida moderna, o tempo, o tirar para atrás que supón dar o primeiro paso para poñerse en marcha, mesmo os gastos para afrontar o camiño, son impedimentos cos que ten que contar o que comeza a mirarse a si mesmo como futuro peregrino. E que, e polo tanto, necesita dunha mentalización previa.
Nestes tempos que corren entrou en escea un novo persoaxe no camiño: o pelegrín. Pelegrín e peregrino. Distingamos entre a mascota e a persoa. Xa non hai só os aditamentos do peregrino, o bastón, a concha, cabaza para a auga, capa ou sombreiro. Un boneco estilizado da boa imaxe a unha operación comercial, a do xacobeo. Esa imaxe é o pelegrín. Ás veces, tan representativa que se confunden as palabras: ¿pelegrín ou peregrino? Os rasgos característicos esvaécense: tamén aquí está a sufrirse unha transformación, neste caso guiada con técnicas de mercadotecnia.
Pasaron os días nos que a viaxe de ida e volta era só, ou de xeito preferente, espiritual. Con ou sen pelegrín, este "ano santo" pódese facer tamén de xeito virtual mediante internet. Mesmo podemos ver o Monte do Gozo por televisión, e o camiño confundirse cun sinxelo recordo, postal que inclúe a recuperación das vivencias que se teñen (que alguén tivo) no camiñar. Non se pode dicir que o camiño esté vaciado de todo o que significou noutro momento. Pero si hai que precisar que, se está cheo de significado, é en sentido diferente a como o estaba noutros tempos.

Vistas ó camiño. IV - Un novo camiño.

Distingamos termos: camiño de Santiago, xubileo, xacobeo, ... O primeiro, herdeiro dunha peregrinaxe secular, vese influenciado polos outros dous, visións temporais. O xubileo foi unido dende fai tempo a un sentido relixioso, marcado polo ano santo (xubilar ou de xúbilo), que está relacionado coas oríxenes do propio camiño.
Outra cousa ben diferente é o xacobeo, "marca comercial" que aproveita o desenvolvemento de actividades económicas no entorno xubilar ou do camiño. No sentido do xacobeo, peregrino é igual a turista, logo consumidor. É dicir, persoa á que, por medio dunha campaña de mercadotecnia hai que sacarlle o maior proveito, eso si, a cambio dunha mercadoría que se pretende da mellor calidade e na maior cantidade. Pouco ten que ver a relixiosidade con feitos como o recoñecido de que, ó constatar as avantaxes económicas, sexan "reclamados" camiños, como medio para que as vilas ó seu paso se podan beneficiar dalgún xeito.
Seguindo esta idea do xacobeo, hai que buscar, máis que un camiño, unha franxa xacobea. En realidade, non se fala do propio camiño, senón de facer extensivos eses beneficios turísticos dos que falabamos antes ás beiras da ruta (uns cantos quilómetros, de xeito indeterminado), e máis como complemento que como alternativa á proliferación de camiños.
Antes, á chegada só se esperaba Santiago. De aí o nome de Monte do Gozo, á vista da Catedral. Hoxe concebido como un lugar de desconxestión de peregrinos, segue a ter o seu encanto e producir parella ilusión ós camiñantes. ¿Poderá ser sustituído?
A tecnoloxía, o turismo, a nova mentalidade, tamén fan novos camiños e é previsible que no futuro continúe a diferenciarse do que xa é na actualidade. Xa hai que existe un CD-Rom sobre o camiño. O presente ano veu nacer varios camiños en internet. A páxina principal en internet recibira fai pouco dezasete millóns de visitas, contadas dende a creación do sitio na rede un ano antes. Son moitas, aínda que non tantas se temos en conta que equivalen ás que ten o buscador yahoo en dez días, ou que poucas menos recibiu a páxina da enciclopedia Britannica o día que se dispuxo na rede como de acceso gratuíto (12 millóns). Nembargantes a marea de visitas deste tipo aumenta de xeito rápido; mesmo hai xornais que dan indicacións non só en páxinas de papel, senón en páxinas na rede.
Na mesma liña, unha película, documentais ... acompañan a aquela xa vella canción "a Santiago voy", convertido a ruta xacobea nun espectáculo multimedia.
Mentras que esto ocorre, as igrexas ó paso do camiñante están en moitos casos pechadas. A escasez de persoal obriga. E aínda que se poden contemplar maravillosas e idílicas paisaxes, cada vez máis a ruta parece unha zona peatonal.
E atopamos unha pequena contradición coas asociacións de amigos do camiño. Creadas para favorecelo de diversos xeitos, o seu pulo e o seu favor están tamén a cambialo en diversos sentidos. A tendencia destas fraternidades é a seguir medrando en importancia. O xeito en que o fagan marcará en gran medida o desenvolvemento da ruta xacobea
Por moita variación e novedades previstas para o futuro, sempre queda un camiño por sinalizar e recorrer na súa totalidade, ou case, o camiño interior. Cada quen ten que buscalo e facelo por separado, con indicacións tan pouco precisas como a da súa existencia, reflexada por exemplo por Jorge Manrique nas coplas feitas á morte do seu pai: "Nuestra vida es camino, morada sin pesar, mas cumple tener buen tino para andar esta jornada sin errar". Os camiños de terra poden estar mal sinalizados, pero todos levan a Santiago. O camiño interior é, e seguirá a ser, diferente.
Seguindo as coplas e a súa comparación entre vida e camiño, atopamos que "llegamos al tiempo que fenecemos". O camiño, que se constrúe mentres se recorre, chega a Santiago e esfúmase, quedando a lembranza e pode que unha actitude vital recollida no percorrido. Toda vez que se fai o camiño, é novo. Toda que se remata, morreu e pasa a ser xa vello. Eso non cambiará.

20230106

Ribadenses destacados: Daniel Cortezón Álvarez. Santiago Sanjurjo Díaz

    Unha nova biografía de 'Ribadenses destacados', Daniel Cortezón por Santiago Sanjurjo.

DANIEL CORTEZÓN ÁLVAREZ

(Ribadeo, 1927 – Lugo, 2009)

Ensaísta, novelista, dramaturgo e senlleiro expoñente do teatro histórico galego

Daniel Cortezón (Foto de Matilde González)

    Daniel Cortezón nace en Ribadeo o 6 de febreiro de 1927, fillo de Amalia e Daniel. Por mor dos sucesivos traslados do pai, membro do Corpo de Carabineiros, pasa a súa nenez en diferentes vilas de Andalucía e Asturias. Atópanse nesta última rexión cando estoupa a Guerra Civil. O seu pai, que permanece fiel á República, combate en diversas frontes, ata que, ferido, cae prisioneiro en Castellón. Despois de ser xulgado nun Consello de Guerra e recibir unha condena a morte, posteriormente conmutada por unha pena de cadea perpetua, o pai bota cinco anos preso no cárcere de Xixón. Namentres, Cortezón e a súa nai retornan a Ribadeo, onde, a finais de 1939, o futuro escritor comeza a traballar nunha carpintaría, ata que, ao ano seguinte, entra como aprendiz na Farmacia Sarmiento, da que será empregado durante case cinco lustros.

    Cómpre sinalar que as vivencias e as lembranzas da guerra, na que faleceu en combate o seu tío Ramón Crespo Rodas (a quen inmortalizará e renderá unha emotiva homenaxe na obra Os irmandiños), sumadas ás conviccións esquerdistas do pai e á propia condición de proletario de Cortezón, contribúen sen dúbida a sentar as bases do seu futuro compromiso intelectual, artístico e político de clara filiación marxista. Esta postura consolídase sobre unha vasta e sólida formación de carácter autodidacta, cuxos comezos poden datarse nese mesmo ano de 1940, cando enceta a lectura case íntegra dos fondos da Biblioteca Municipal de Ribadeo, que el mesmo califica como a súa verdadeira universidade. Pouco despois escribe os seus primeiros textos, ensaios de carácter filosófico, político e estético, algúns dos cales publica en revistas como Rumbo, Estudios e Auxiliares de farmacia, da que co tempo chegará a ser redactor xefe. A súa traxectoria literaria iníciase en 1951 coa novela, escrita durante un periodo de enfermidade, As covas do Rei Cintolo (Galaxia, 1956) e ao pouco comeza a recibir os primeiros dos seus abondosos premios: o Manuel Cao Turnes do Centro Gallego de Bos Aires, pola aínda inédita novela Ribanzo, e o Otero Pedrayo do Lar Gallego de Caracas, co ensaio Os esprito da Galiza, ambos en 1956, así como o Premio da Casa de Galicia en Nova York, por De la saudade y sus formas, en 1959, por citar só algúns.

    Xa nesta etapa inicial resulta posible definir certas características que serán constantes na traxectoria posterior de Cortezón: primeiramente, ten lugar o descubrimento do galego e o seu emprego como lingua literaria, en alternancia co castelán, o que fai del un autor bilingüe pertencente a dous sistemas literarios diferentes. En segundo lugar, a historia, a cultura e a identidade galegas pasan a ocupar un lugar preferente no seu proxecto intelectual e artístico, ben como tema literario, ben como obxecto de reflexión, tal e como testemuñan os importantes ensaios O esprito da Galiza (1955), Pantocrítica galiciana (1956), Aspeitos sociolóxicos do ser de Europa, Consideracións encol do senso e posibilidade da crítica e Ouservacións para unha crítica en col do avidalismo na poesía galega actual, estes tres últimos galardoados co premio Padre Feijoo do Centro Gallego de Bos Aires en 1963. Por último, o xénero dramático, no que se inicia con títulos como Nicolás Flamel, O renarte Ciprián (ambas de 1960) e, singularmente, Prisciliano (pola que recibiu o Premio Villar Ponte de Teatro en 1962 e que sería publicada en 1970 por Galaxia) convértese no seu principal medio de expresión e na cerna da súa produción.

    En 1960 casa con Mercedes del Monte, Merchi, e dous anos máis tarde trasládase a León en calidade de apoderado de Empresas Barreiros, S.A. En 1965 instálase en Madrid, onde dirixirá Financiación y Crédito, S.A., e a partir de 1970 e ata a súa xubilación en 1987, traballará na sucursal de Refrey. Na capital madrileña entrará en contacto con importantes persoeiros das culturas española e galega (ao longo da súa vida cultivará unha fonda amizade con Celso Emilio Ferreiro, Ramón Piñeiro, Borobó, Dionisio Gamallo, Ramón de Valenzuela, Isaac Alonso Estraviz, Luz Pozo Garza, Xosé Luís Franco Grande, Carlos Díaz, Suso Peña, Delfín Mariño, Carlos Álvarez Lebredo, Toni Deaño, Chemi Lombardero, Manuel F. López, Manuel Valín e Roberto Rodríguez, entre moitos outros).

Daniel Cortezón e Dionisio Gamallo Fierros (Foto de Matilde González)

    As décadas dos 60 e 70 son verdadeiramente prolíficas e están cheas de éxitos: as obras en castelán El Rey de Harlem e Semáforo inauguran o III e IV Premio Sitges de Teatro en, respectivamente, 1969 e 1970. En 1972 a versión castelá de Os irmandiños queda finalista no Premio Ciudad de Alcoi (o orixinal galego obterá o premio Santiago Rusiñol no X Festival de Sigtes de 1977). Esta localidade alicantina será particularmente xenerosa co ribadense, pois tan só un ano máis tarde voltará a quedar finalista con El mástil (gañadora do Premio Aguilar de Teatro en 1977) e en 1974 resultará gañador coa obra sobre Salvador Allende e o golpe de Estado en Chile Compañero Presidente, compañero, cuxo estreo será prohibido pola censura. En 1974, Xelmírez ou a gloria de Compostela, coa que acada o Premio Ciudad de Barcelona de Teatro, estréase en castelán no Teatre Grec de Montjuic e a Editorial Nós de Bos Aires publica o orixinal galego. Ao ano seguinte Cortezón resulta finalista do prestixioso Premio Lope de Vega con Crónica del rey don Pedro, que verá a luz anos máis tarde, en 1998, nunha colección teatral da Universidade de Murcia. Nos anos seguintes saen do prelo importantes títulos dramáticos como A diáspora (1976), Crónica de Enrique IV (1977), Os irmandiños (1978), Pedro Madruga (1981) e Danza, contradanza y metamorfosis de moros y cristianos (1982), Soñando a Goethe en primavera (1986) e as sucesivas entregas da súa monumental tetraloxía Castelao ou a paixón de Galiza: O animador de ilusións (1986), As árbores e os xuncos (1988), Intermezzo bufo (1996), coa que un ano máis tarde queda finalista do Premio Nacional de Literatura Dramática, e O pudor e a angustia (1997). No eido da narrativa cómpre destacar a publicación de A vila sulagada (1981), gañadora do prestixioso Premio de novela Eduardo Blanco Amor na súa primeira edición.

Carlos Álvarez Lebredo, Daniel Cortezón e Suso Peña (Foto de Matilde González)

    Despois da súa xubilación, Cortezón retorna a Galicia e aséntase no seu Ribadeo natal, onde prosegue coa súa intensa labor literaria e intelectual. No prazo duns poucos anos sofre importantes perdas persoais coa falecemento da súa nai e da súa dona, Merchi, que o somen nunha depresión. Así e todo, non deixa de participar na vida cultural: escribe, pronuncia conferencias, traduce obras de autores como os seus amigos Jerónimo López Mozo e Lauro Olmo, recibe premios e homenaxes, e ve como se poñen en escea algúns dos seus textos dramáticos. Neste último eido destacan as representacións de Os irmandiños e de Pedro Madruga a cargo do colectivo «O Castelo» e baixo a dirección de Roberto Casteleiro, durante o Festival Irmandiño de Moeche (nas súas edicións, respectivamente, de 1996 e 1997), así como a estrea, en 1999, da montaxe de Xelmírez ou a gloria de Compostela que realizou o Centro Dramático Galego, dirixida por Roberto Vidal Bolaño. Só un ano máis tarde prodúcese o pasamento do seu íntimo amigo, o intelectual ribadense Dionisio Gamallo, cuxa monumental biografía Dionisio Gamallo Fierros. Varón de Porcillán. La sinfonía incompleta (2005) pode ser considerada a derradeira gran obra de Cortezón.

    En abril de 2002 casa con Matilde González, Mati, con quen compartirá a tutela de Beatriz Mohedano, e uns meses máis tarde recibe unha homenaxe na súa vila natal, que culmina coa dedicatoria dunha rúa ribadense. Tras uns últimos anos nos que, entre Vigo e Ribadeo, prosegue escribindo, falece en Lugo o 4 de outubro de 2009.

Fila superior: Olivia Tudela, Gonzalo Vázquez Pozo, familiar de Josefina Martínez, Verónica Lorenzo, Josefina Martínez, José Carlos Rodríguez Andina, Saulo Cuesta, Veva Sordo, Rosa Fernández, Toni Deaño, Manuel Valín, José Luis Echevarría.
Fila inferior: Tomás Sanjurjo, Matilde González, Daniel Cortezón, Marita Gamallo, José Luis Pensado, Elena Diego, Luz Pozo, Emilio Lorenzo, Rafael Alvarado, Rosa Cobo, Enriqueta Ruiz, Chus Maseda e Roberto Rodríguez.
Diante de Luz Pozo: Fidel (fillo de Olivia Tudela) e Santiago Sanjurjo.
Centenario de Dámaso Alonso. Ribadeo, xullo de 1998.

(Foto de Jaime F. Pola)

    A inxente obra de Cortezón permanece en gran medida aínda inédita e, por desgraza, a meirande parte dos seus libros están esgotados e só se poden atopar en bibliotecas ou librarías de segunda man. A súa dilatada produción abrangue practicamente tódolos xéneros literarios, entre os que destacan o ensaio, a novela e, de xeito sobranceiro, o teatro. Así, atopamos desde pezas teatrais para nenos (Alí Ben Mangato e mailo seu cabalo branco chamado Beliador, de 1995) ata ponencias sobre temas diversos como La moral de los estoicos (1946) ou Sobor das condicións do asalto á razón (1990), pasando por guións para televisión sobre Prisciliano, como o escrito para a TVG con Mariano Tudela en 1985.

    Porén, dentro desta heteroxeneidade resulta posible identificar un fío en común que dá sentido ao proxecto literario e intelectual de Cortezón. Dous son os piares sobre os que se asenta: por unha banda, unha perspectiva política de carácter marxista (relativamente heterodoxo) e, por outra, un nacionalismo galego sui generis. É precisamente na produtiva e, en ocasións, conflitiva dialética entre ambas fasquías onde xorde a xenuína e orixinal aportación do dramaturgo ribadense. Nun primeiro momento, as obras ensaísticas —xa mencionadas— que escribe ao longo dos anos 50 e 60 sentan as bases dunha severa e argumentada crítica do que el considera as causas do fracaso do «proxecto histórico do ser de Galicia como nacionalidade» e que constitúen un demoledor cuestionamento do que, seguindo a Helena Miguélez-Carballeira, podería considerarse unha identidade sentimental de Galicia. A continuación, partindo desas premisas teóricas Cortezón decide traballar na creación dun teatro histórico (e político, sería preciso engadir) do que, segundo el, carece o sistema literario galego. A súa misión sería a de «afondar na memoria histórica do pobo galego, sobre todo na súa vertente de rebelión dos oprimidos e dominación dos opresores», para o que crea unha serie de obras protagonizadas por axentes individuais e colectivos «cruciais na eclosión e ulterior frustración da galeguidade». Así, as pezas adicadas ás loitas irmandiñas, Xelmírez, Pedro Madruga ou Castelao buscan atopar e expoñer as razóns do fracaso histórico de Galicia que, para Cortezón, en moitas ocasións levan os nomes e apelidos daqueles que, como sinala Iolanda Ogando, «tendo nas súas mans os instrumentos» para mudar a historia, «non souberon asumir as súas responsabilidades». Finalmente, a orixinalidade da proposta de Cortezón, atravesada de pola mencionada relación dialéctica entre marxismo e nacionalismo, reside en que «trascende a mitificación do pobo e a desmitificación dos estamentos poderosos» para remover conciencias e facer do teatro unha ferramenta de crítica revolucionaria e de construción nacional.

Bibliografía

Abuín, A., «A traxectoria teatral de Daniel Cortezón: cara unha poética do drama histórico galego», en: Cortezón, D., Xelmírez ou a gloria de Compostela. Santiago de Compostela (1998), pp. 77-120.

Cortezón, D., «Los años de la destrucción», en: Pörtl, K. (ed.), Reflexiones sobre el Nuevo Teatro Español. Tübingen (1986), pp. 74-82.

González Gómez, M., «Cronología», en: González Gómez M. y M. Valín Valdés (coords.), Daniel Cortezón. Viveiro (2011), pp. 19-31.

Ogando, I., Teatro histórico: construción dramática e construción teatral. A Coruña (2004).

Pascual, R., «Daniel Cortezón. Lembranzas dunha vida autodidacta», en Madrygal, 11 (2008), pp. 199-205.

SANTIAGO SANJURJO DÍAZ

--

Sobre D. Cortezón no blog

20220724

É 25 de xullo? Ah!


É 25 de xullo? Ah!

    Que hoxe é 25 de xullo? Vale. E que, é festivo, non? Pois iso!

    En certa zona de Galicia é abondo común ‘aproveitar’ o 25 de xullo para ir mercar a Asturias. Si, eu tamén o teño feito algún ano. E coido que pode dar moito xogo iso de que unha comunidade teña actividade comercial mentres a veciña non. Moito xogo comercial e tamén persoal. Aí está o mercado dos domingos en Ribadeo, atraínte para unha ampla zona, tamén en parte ó leste da ría de Ribadeo.

    Pero é 25 de xullo. O día festivo en Galicia no que se celebra San Xacobe (a pesar que segundo o santoral corresponde este a 23 de xuño), San Tiago, Sant Iago, Santiago... o día que se celebra como día de Galicia, como día Nacional de Galiza ou como día da Patria Galega. Cada celebración, coincidindo no tempo cas outras, indica algo diferente. Mesmo se poden celebrar dúas festas nunha; poñamos, Santiago e o día da Patria Galega.

    Coido que está claro que o aglutinador de comezo é un santo, normalmente coñecido por Santiago, e que, a falta de que Prisciliano fale, tería vido ao finis terrae nunha barca de pedra ou semellante. Ese santo pode ter recibido diferente denominacións, pero é aceptado que é ‘igual a si mesmo’ sexa cal sexa a que usemos.

    Outra cousa diferente é celebrar o día de Galicia ou o día da Patria (enténdese que galega), entre outras denominacións que se lle dan ó 25 de xullo e que se poden consultar na Galipedia, se non se está posto no tema. A enciclopedia en liña descríbeo como a ‘festa oficial do país galego’ citando ó primeiro DOG, que o 1 de xaneiro de 1979 levaba como contido o “DECRETO POLO QUE SE DECLARA DIA NACIONAL DE GALICIA O DIA 25 DE XULLO DE CADA ANO.” Decreto, por certo, que non está dispoñible de xeito directo nas páxinas do DOG en liña e leva ao menos cinco anos así, segundo o recollido da historia de internet por por Internet Archive, e a pesares de que o que fai o decreto é tentar recoller de xeito oficial a idea de algo que xa se estaba a celebrar tempo atrás. Un decreto sinxelo cun único enunciado de declaración que coincide co título do artigo. E decreto tamén contestado / incumprido de xeito interno (‘e discreto’) pola Xunta de Galicia, que ten unha páxina, http://www.25dexullo.gal/gl/ na que se le ‘25 DE XULLO DÍA DE GALICIA’. Unha web que parece ter sido creada hai dez anos e abandoada, pero non eliminada, dende hai oito.

    Ou sexa, de día ‘Nacional de Galicia’, que implica unha estrutura determinada baseada nunha “Comunidade humana, instalada nun territorio definido, que pode estar ou non politicamente organizada como estado, e que se caracteriza por ter unhas tradicións históricas e culturais comúns, os mesmos intereses económicos e unha unidade lingüística ou relixiosa”, segundo a RAG e a oficialidade actual, pódese pasar á noción de día ‘de Galicia’, como adicado a unha entidade chamada Galicia, cunha idea superada xa pola cantiga ‘Un canto a Galicia’ de alguén tan pouco sospeitoso como Julio Iglesias, hai xa cincuenta anos. E o de ‘Patria Galega’? Pois, de novo segundo a RAG, sería o día adicado á ‘nación á que se pertence ou á que se ten o sentimento de pertencer.’

    Poderíamos seguir. Pero coido que o diferente sentido de facer festa por unha cousa ou outra non é unha diferenza de pouca importancia, se celebre como se celebre.

    Que pasedes un bo día Nacional de Galicia!

20181214

O pequeno comercio. Pablo Mosquera

(Artigo traducido)
Gústanme as rúas gremiales. Gústanme as rúas dos nosos cascos históricos. Gústanme as rúas con cheiro a mar. Gústanme as pequenas empresas familiares. Gústanme os escaparates do sector terciario emprendedor, autónomo, con tradición familiar. Declárome romántico e crente en torno a Prisciliano e Álvaro Cunqueiro.
Detéñome sempre ante unha vella ferretería. Quedábame extasiado diante daqueles coloniales. Boto de menos os moliniños de café e os frascos de cristal. Gozo coa mirada do meu neto diante do escaparate dunha xoguetería. Odio as video consolas. Son un antigo, dos que xogaba á billarda, peonza de madeira e canicas de barro.
Ás veces penso, aínda que non o diga: ¡o que se perden os nosos nenos!. Daquelas historias que contaban os mareantes nas cantinas, non queda nada. Agora os relatos diante do animal lume, cambiámolos polos silencios alienantes diante da televisión, e o lume... póñeno as máquinas encargadas de alimentar a adicción polo xogo. ¡Que estupidez máis perigosa!.
Gústanme as librerías vellas. Onde me imaxino, polas noites cando se apagan as luces, saen os personaxes dos libros e organizan un faladoiro. ¡Que cabreo collín!, o día que comprobei, nas rúas polas que o meu pai paseou coa estudiantina Compostelana, que as históricas librerías convertéronas en tendas de lembranzas.
Agora todo é en liña. Ninguén escribe unha epístola. O meu querido Mondoñedo garda as sombras daqueles seminaristas, sabios alumnos de Santa Catalina, que paseaban polas súas fermosas rúas escoitando á Paula e á Ronda. Ata a choiva non é igual que cando Cunqueiro describiu aquel Reino, rico en augas, pan e latín.
Recordo con emoción, pois o trasladei a Vitoria, "o pequeno comercio é o sorriso da túa cidade". ¡Magnífico slogan!. Á mesma altura que o de "a faísca da vida". Só que un era anunciando unha bebida propia de yankilandia e o outro poñía alma galega á cidade do Landro.
As grandes superficies, algunhas chegadas doutros países, rodean como exércitos invasores aos nosos pequenos e elegantes comercios de toda a vida. Pero agora son elas as sitiadas polas compras a través de Internet. ¡Xusto castigo ao consumo desmadrado e publicitado!. Debo ser resto daquela estirpe que gustaba de tocar a calidade do xénero para un pantalón, ou almorzar lendo un xornal en papel, mesmo gardando os artigos que me sorprenden por que me obrigan a reflexionar sobre o mundo, os seus acertos e as súas miserias. Son lector inmisericorde. Parroquiano de cantinas como Casa Eladio no histórico antigo concello de Galdo. E é que resulta conmovedor o seu ambiente, a atención desa familia que sempre ten un sorriso hospitalario. Ata o viño sabe mellor... ademais nunca faltan os torreznos.
Por favor, paren o vehículo, quero baixarme para gozar de todas e cada unha das nosas parroquias do antigo Reino de Galicia que está a piques de celebrar o Nadal. Pero, en galego e como galegos.

20210419

2021 Xacobeo. Pablo Mosquera

2021 Xacobeo

    Témonos esquecido. A pandemia ten a culpa. Malia a cada vez maior "carga" de medios informativos. O vello e inmortal Camiño desde Europa cara á Cidade Santa de Occidente, non se publicita, non merece a atención dos poderes públicos e privados. É coma se tocase substituílo polos esperpénticos realities nos que se entretén ao persoal inmobilizado nos sofás. Lograron cifras de consumo televisivo que varreu á cultura, témome, definitivamente. Pobre país e pobres xentes!.

    Polo menos onte e hoxe congratúlome. O Concello de Cervo aposta de xeito decidido por loitar contra o que en linguaxe moderna chaman feísmo. Unha Illa cun Castro Celta afectado por dous moles autorizadas e se Prisciliano nos axuda, demolidas mellor pronto que tarde. Unha urbanización no alto daquela "Galiñeira", hoxe Galdín, que ameazaba con impedir, definitivamente, a fermosa perspectiva dun porto case máxico, ao aproximarse desde Río Cobo á ría-porto das Reais Fábricas de Sargadelos e os seus orgullosos asteleiros. Ata poida que poidamos celebralo como cando se logrou recuperar A Praza dos Campos, hoxe santo e aceno de San Ciprián, que non San Cibrao. Coa oposición de quen querían substituír o colexio por un edificio, entre outras razóns por ignorar a historia do porto de abaixo.

    Pero a noticia que hoxe me inspira está co achado en O Vicedo desa lápida que insiste probatoriamente do paso pola costa ao norte do norte, do Camiño a Compostela, con cabaleiros da Orde Relixiosa Militar do século XII que protexía aos peregrinos. Para os que o presbítero Andrés Varela fundou, do seu patrimonio, o Hospital con capela de San Andrés, nas Figueiras alá polo século XVII. Sobre o que se pronuncia a Xunta Provincial da Beneficencia de Lugo en escrito do 14 decembro 1899, que traslada, o devandito polo Ministro da Gobernación con data 6 do mesmo mes, ao resolver o expediente que instruíu a referida Xunta e dando lugar a unha Real Orde que recolle os antecedentes fundacionais, e que esgotados os bens da herdanza fundacional para o seu mantemento e outras obras sociais, comunica ao descendiente Andrés Losada de Lorenzana, ao Concello de Cervo e Pedro Paz ou os seus herdeiros que será a Xunta antes dita quen se faga cargo do referido hospital. En decembro de 1908, o Gobernador Civil da Provincia de Lugo, diríxese por carta ao Alcalde de Cervo, Ramón Cociña Domínguez, para comunicarlle que téndose creado o 9 de novembro baixo a súa presidencia a Comisión encargada en promover e fomentar a Exposición Rexional Galega con motivo do Ano Santo Compostelán, faga xestións para solicitar "canto haxa de antigo como recordo glorioso do pasado".

    Curiosamente, ese mesmo ano de 1908, a Sociedade "O Sitio" de Bilbao -onde pronunciei dúas conferencias na miña estancia e como Parlamentario Vasco- a través do Goberno Civil de Lugo fai chegar ao Concello de Cervo, os actos solidarios que organiza como consecuencia da galerna do 12 de xullo no Cantábrico, solicitando unha lista nominal dos náufragos dos Concellos Cantábricos galegos, e así facer chegar ás súas familias as axudas logradas por tal Sociedade Cultural.

    Non está de máis, con noticias desta natureza, recordar este Xacobeo afectado pola pandemia; pero tanto ou máis importantes que a "anguria" en determinados sectores, para a recuperación de festas e concertos multitudinarios. Amén.

Pablo Mosquera

20210621

HERMANAMIENTO CON LOS BRETONES DE LOCTUDY. José Mª Rodríguez Díaz (2006)

Artigo publicado por José Mª Rodríguez Díaz no seu blog O Cargadoiro (xa non funcional) o 30 de setembro de 2006. Britonia e os avatares da súa diócese foron un atractor para José Mª durante moito tempo.

Sábado, 30 de septiembre de 2006

HERMANAMIENTO CON LOS BRETONES DE LOCTUDY

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 22:01

El enlace entre Ribadeo y Loctudy, finalmente, se consumó. El pasado 9 de septiembre estos dos pueblos se unieron en un abrazo de hermanamiento en una ceremonia festiva en los salones municipales de Ribadeo, con toda solemnidad, como si fuera un enlace nupcial. Los buenos oficios de Philippe Le Goff, con experiencia en estas uniones de conveniencia, hicieron el milagro de hermanar a estas dos villas. Desde aquí mis parabienes a ambas y el deseo de una larga vida feliz, unidas en su fraterno destino.

Pero no se puede ignorar que corren tiempos difíciles para estas uniones. Las rupturas de los enlaces sentimentales acechan a la vuelta de cada esquina y los divorcios están hoy a la orden del día. fácilmente se pueden romper, si los lazos de estas alianzas no son muy firmes. Para llevar a cabo un hermanamiento entre dos pueblos hacen falta fuertes vinculaciones que lo sostengan. ¿Y qué solidez pueden tener los intereses comunes y los lazos que unen a estos dos pueblos, de lengua y costumbres distintas, para que perdure su unión fraternal?

El viaje que los bretones franceses de Loctudy, villa de la antigua Armórica, emprendieron hacia Galicia, no era desacertado. Un instinto atávico les guiaba en busca de sus ancestros, emigrados a estas tierras hace ya muchos años. En busca de sus parientes lejanos que, siglos antes, habían recorrido el mismo camino. Su destino debía haber sido Foz, y no Ribadeo, pues en las proximidades de esta villa se asentaron sus antepasados bretones, hombres de mar, cuando ya a finales del siglo IV, enviados por el emperador cristiano Máximo, arribaron a estas costas para construir las defensas marítimas y combatir al priscilianismo. Más tarde, durante el siglo V y comienzos del VI, nuevas expediciones de bretones llegaron a estas tierras desde las islas Británicas huyendo de la invasión anglosajona, o quizás, y más probablemente, según se deduce del nombre de su primer obispo, Mailoc, desde la misma Bretaña francesa. Eligiendo la mar como ruta, dirigieron sus naves hacia Galicia, recalando en los puertos de Foz o, quizás, de Ribadeo, para poblar este territorio, estableciéndose en su litoral.

Y en el castro de ‘Mindonio’ o ‘Mindonieto’ (monte de aguas abundantes), erigieron el Monasterio de Máximo, centro espiritual de la comunidad bretona, citado ya en el siglo VI, origen de la que más tarde sería la catedral de San Martín. Habitado por los primeros monjes bretones, con su abad-obispo, Mailoc, al frente, recibió este nombre, probablemente, en honor al emperador Máximo que, después de haber decapitado a Prisciliano, los había mandado a estas tierras para luchar contra el priscilianismo y, más tarde, contra el arrianismo que practicaban los suevos. Desde su monasterio, en Mindonieto, este obispo se dedicó a pastorearlos, como también a las gentes autóctonas, fundando así una diócesis de carácter personal, llamada ‘de los bretones’ o ‘britaniense’, por el nombre de origen de los pobladores, que se extendió por todo el norte de Galicia hasta Fisterra y por toda la costa asturiana, subsistiendo hasta la alta edad media. Como reliquias de esa realidad histórica quedaron ciertos enclaves que, como Camariñas o Miño, pertenecieron a la diócesis de Mondoñedo hasta hace poco. La nueva reestructuración de las diócesis, hecha en la edad media, hizo que las de Oviedo y Mondoñedo, que concurrían sobre el territorio de la de los bretones, quedaran fijadas tal como hoy las conocemos, con la sede de esta última en Mindonieto. ¿Por qué, precisamente, en Mindonieto? Algo, sin duda, muy importante debía haber allí en esas fechas que determinó la continuación en ese lugar de la sede episcopal. Era, sin duda, la presencia del Monasterio de Máximo, con la sede episcopal de los bretones. Sólo la presencia de este importante monasterio, con su sede episcopal, en ‘Mindonieto’, puede explicar el desplazamiento hasta aquí, en el siglo VIII, de la comunidad monacal de Dumio, situado cerca de Braga, que con su abad-obispo Sabarico I al frente, huyendo de los sarracenos, así como de las peleas con los priscilianistas y los arrianos, se vinieron a refugiar a este lugar. Con la llegada de los dumienses, que eran suevos, se produjo el cambio de nombre de la diócesis de ‘Bretonia’ por el de ‘Mendunieto’, pues la conexión con los bretones originales ya se iba perdiendo por esas fechas. Y en Mindonieto, hoy San Martín, permaneció la sede episcopal, hasta que, en el siglo XII, fue trasladada a Mondoñedo, antes Vilamayor de Brea, en donde permanece hasta nuestros días, con un breve paréntesis intermedio en Ribadeo, en 1182, quizás para salvar los límites territoriales que entonces llegaban hasta el río Navia. Esta interpretación de la historia, defendida por prestigiosos historiadores, no es compartida por todos. Algunos, basándose en la lectura de un texto del siglo VI, tomado del concilio de Lugo, y que reproduce el Parroquial Suevo, que dice: ‘a la sede de los britones’

Para llegar a esta conclusión se apoyan, también, en la confusión que genera la homofonía del actual nombre de Bretoña con las palabras Britones, Britonenses, Britonorum y Bretonicam, que aparecen citadas en diversos documentos de esa época. Pero, ni la expresión ‘junto con el monasterio de Máximo’ implica necesariamente la ubicación de este monasterio en Bretoña, ni de la frase ‘sede britonense’ del concilio de Braga, ni tampoco de la homofonía entre Bretoña y las palabras citadas se puede deducir la ubicación de la sede en esa localidad. Existen otros lugares con el mismo topánimo de Bretoña, Bertoña o Bertonia, tanto en Lugo, como en Coruña y Pontevedra, y aún en Asturias que, aunque todos ellos se remontan a la primera colonización celta del siglo VI, no por eso se atribuyen el monasterio citado.

Por otra parte no deja de ser sintomático que la toponimia de la comarca de Pastoriza, a la que pertenece Bretoña, nos presenta este topónimo rodeado de nombres de origen suevo o latino, lo que demuestra que el núcleo de dicha comarca estaba habitado por celtas romanos, pero rodeado por pueblos de origen suevo, que sin duda, impedirían el acceso hasta allí de los posibles bretones que llegaran más tarde.

Cabe pensar, además, que si en Bretoña hubiera algo más importante que en San Martín, lo hubieran elegido los dumienses como destino en vez de este último. Sólo la presencia de este importante monasterio en Mindonieto, y no en Bretoña, explica suficientemente el desplazamiento de los monjes de Dumio hasta esa localidad.

No parece, tampoco, muy acertado pensar que los mojes bretones, hombres de mar, procedentes de las costas britúnicas o francesas, se instalaran en una zona del interior de esta comarca, por otra parte muy incomunicada, en vez de hacerlo en el litoral en donde estaban asentadas todas sus gentes.

Todas estas parecen ser razones suficientes que avalan la interpretación de que la sede y el monasterio de los bretones no estaban en Bretoña, sino en San Martín.

Sea como sea la historia, - son pocos los testimonios escritos que existen de esa época - el asentamiento de los bretones en estas tierras tuvo un papel muy importante y destacado, como puente cultural, a través de los intercambios entre los distintos monasterios entre Galicia y la tierra de los bretones, tanto insulares como franceses. Descubrir estos lazos comunes, hoy desaparecidos por el transcurso del tiempo, no es fácil tarea, pero puede y debe ser, a falta de otros lazos más sólidos, el objetivo que dé sentido a este hermanamiento entre Loctudy y Ribadeo. Buscar y descubrir en la historia pasada los orígenes comunes de los dos pueblos, explorar las afinidades culturales que puedan tener y estudiar a fondo la arqueología de San Martín con este fin, pudiera ser el camino a recorrer para que este hermanamiento, que debió haber sido hecho con Foz, tenga sentido y pueda perdurar en el tiempo como vínculo entre estos dos pueblos que las buenas artes de Philippe Le Goff lograron unir.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20210711

Viaxeiro que ves de lonxe. Pablo Mosquera

 

S. Cibrao

Viaxeiro que ves de lonxe

Así comeza un tema musical que canta o meu colega médico Luís Emilio Batallán e que recolle un poema de Celso Emilio Ferreiro. Moi propio para este tempo estival con Xacobeo e vacacións que como mellor poden investirse é viaxando. Algo así como as causas que puxeron ao Pai Sarmiento con máis de cincuenta anos entre as paredes de bibliotecas monacales ata que decide chegado o momento de ver e pasear por eses lugares que foron unha realidade virtual digna de patear, sendo testemuña directa da paisaxe e o paisanaje. Tres viaxes pola Galicia do século XVIII, describindo Compostela pero tamén as Rías Altas.

Durante boa parte dos séculos XIX e XX, viaxar por Galicia era unha aventura pragada de obstáculos -transporte e orografía- Sen dúbida hai que agradecer a Ruth Matilda Anderson, esas fermosas instantáneas que contribuíron, desde o primeiro terzo do século XX, a difundir imaxes fotográficas cargadas con ese máxico halo galaico que tanto atrae ao viaxeiro con alma sensible á procura de escenas nunca dadas no medio urbano europeo. E é que, mirada e narración, son fórmulas para espertar inquietude e en moitos casos para distinguir o mundo Galaico do resto peninsular, ou para ilustrarse coa peculiaridade histórica, patrimonial e real da nosa Galicia, sempre mal descrita por presuntos eruditos madrileños, cataláns e vascos, sinalándonos como a esquina verde de España -celtomanía segundo Cal en 1998.

Hei ter estes días a oportunidade de mostrar este norte Cantábrico Galaico a dous arxentinos -os meus primos irmáns con orixe xudía como eu- Son viaxeiros mundanos que foxen do inverno e cargan as súas almas, metade galegas. Non coñecían a costa ao norte do norte. Quedaron hipnotizados coa desembocadura do Sor formando a ría do Barqueiro, vista desde a terraza do Semáforo, degustando esa marabillosa cervexa Estrela de Galicia en versión "colorada". Para logo degustar a excelsa gastronomía da mar, no porto de Vicedo, onde o arroz con bogavante ou a ventresca da actual costera, traen todos os sabores da nosa nai a mar e o noso pai ou vento mareiro.

Mentres brindabamos polos ausentes, sempre presentes, como bos discípulos de Prisciliano, falamos dese cruzamento máxico na Estaca de Bares, onde almas de pecios e mareantes do Atlántico crúzanse coas do Cantábrico, ou o misterio desas noites de plenilunio en que as almas de Cabaleiros Templarios procedentes da Coelleira, son Santa Compaña para celebrar vésperas na Igresia Vella da Concha nas proximidades do porto Fenicio en Bares.

Os tres Sargadelos -arqueológico, museístico da loza, legado de Isaac e Luís Seoane- A caza da ballena ilustrada desde a Atalaya e o Museo do Mar en Illas San Cyprianus, cunha exquisita degustación de erizos a estilo Cuca e Carmenchu en Buenavista. O románico de San Martiño cos seus antecedentes Britonienses-Dumienses. O concerto da Paula e Róldaa cun caldo en cunca de cantina Mindoniense, mentres lles mostraba a capital rica en augas, pan e latín. Para finalizar entre as rúas gremiales dá Vila do Landro e a visión balsámica por a ría de Ribadeo con esas embarcacións a vela latina,

Á mar puxemos de testemuña para regresar mellor pronto que tarde.

Pablo Mosquera

20160623

ESPERAUTANO Y LA CRISTIANIZACIÓN DE LA COMARCA DEL EO, artigo de José Mª Rodríguez Díaz

Corto, pego e engado ligazóns e imaxe, dende http://cargadoiro.blogcindario.com/2016/06/00461-esperautano-y-la-cristianizacion-de-la-comarca-del-eo.html:
En el Documento del rey don Silo (ver o documento 'lexible' en http://iglesiasantianes.galeon.com/Documentos/diploma.pdf),
emitido en el año 775 por este rey asturiano  con residencia en Pravia y séptimo rey de la Gallaecia después de la desaparición de los suevos y visigodos, se contiene la donación de un cillero y un coto a una pequeña comunidad de religiosos, monjes o anacoretas, residentes en la comarca del Eo, en el lugar hoy conocido con el nombre de A Graña, en la parroquia de Ove. El citado documento está dirigido a los “hermanos y siervos de Dios, Petri presbiteri, Alanti conversi, Lubini conversi, Aviti presbitero, Valentini  presbitero et…” y a otros hermanos que con ellos vivían en ese citado lugar. La donación de esta propiedad tenía por objeto la construcción de un monasterio o casa de oración, con la carga de encomendar al rey en sus oraciones.
            Establecer la ubicación de este monasterio, denominado Monasterio de San Martín y San Esteban de Esperautano, así como también la extensión del coto objeto de la donación, fue tema de investigación para muchos estudiosos, que fracasaron en su intento. Fiados en algunos de los muchos topónimos que aparecen citados en el documento, unos lo situaron en Abres, otros en el lugar de Celeirós (Cubelas), en Celeiro de Mariñaos o en San Cosme de Barreiros. El desconocimiento de la micro-toponimia local de esta comarca, ahora por fortuna recuperada, les impedía identificar y reconocer acertadamente los topónimos contenidos en el citado documento para poder situar correctamente, tanto el mencionado cillero objeto de la donación, como los límites de su coto. Hoy se puede afirmar con toda certeza que la coincidencia de los topónimos citados en el documento de donación con la micro-toponimia de esta comarca es total. Lo que permite establecer con suficiente precisión y seguridad no sólo la ubicación de este monasterio en el lugar de A Graña, en la parroquia de Ove, a tres kilómetros de Ribadeo, sino también la situación y extensión de su coto, que comprendía aproximadamente el territorio ocupado por las actuales parroquias de Ove, Cubelas, Arante, Cedofeita y Vilaosende.
            ¿A qué orden monástica pertenecían sus monjes? ¿Se trataba de simples anacoretas, o de monjes de la orden de San Agustín o de San Fructuoso? Aunque no se dispone de datos documentados acerca de la orden o congregación monacal a la que pudo pertenecer este monasterio, su posterior integración en el monasterio benedictino de Lourenzá hace suponer que pudiera haber pertenecido a la Orden de San Benito, que  empezaba a extenderse por toda la Gallaecia.
La actividad de este cenobio debió de ser breve en el tiempo, no superando los dos siglos, aproximadamente. Pero su extensa y profunda actividad misionera tuvo lugar en un período en el que las comunidades cristianas de esta amplia comarca caminaban como ovejas sin pastor en una etapa en la que una gran parte de la comarca comprendida entre el Eo y el Masma era dependiente de la Sede episcopal de León. ¿A que se debió este cambio de jurisdicción? ¿A la voluntad de los reyes de Oviedo, señores de este territorio y dependientes de la jurisdicción episcopal de León antes de la creación del obispado de Oviedo después de la desaparición de la Sede britona? Cualquiera de estos dos factores, o los dos juntos, pudieron haber sido los responsables de esta extraña situación. Con la desaparición, en el año 693, del último obispo de la Sede de los britones, Suniagisio, en San Martín de Mondoñedo, se produjo un período de vacío jurisdiccional en esta comarca. Un largo período sin autoridad religiosa próxima alguna hasta que en el año 842 reaparece de nuevo con la reconstrucción de la catedral de San Martín de Mondoñedo y el nombramiento por el rey Alfonso II de Oviedo de un obispo, cuyo nombre se desconoce, para dicha Sede. Una larga etapa de vacío jurisdiccional que explica la adscripción de algunas de las diversas comarcas de la antigua Sede de los Britones a las Sedes de Compostela, Lugo o León, como fue el caso de la comarca comprendida entre el Eo y el Masma que en los tiempos del rey Ordoño I (850-866) pasó a pertenecer a la jurisdicción de la Sede episcopal de León. Entre las parroquias de esta comarca que pasaron a León el P. Flórez cita, entre otras, a San Martín de Esperautani (A Graña-Ove), S. Pedro de Alanti (Arante) y Sta. María de Tabulata (Trabada). (Es, precisamente, su pertenencia a esta Sede la razón por la que el Diploma del rey don Silo se encuentra actualmente en el archivo de la catedral de León). La pertenencia de este monasterio a la Sede de León debió de ser breve, pues en el año 958 pasó a pertenecer al monasterio de Lourenzá. Y poco tiempo después, en el año 1157, por un intercambio de bienes realizado entre el monasterio de Lourenzá y el cisterciense de Meira, este monasterio de Esperautano pasó a pertenecer al de Meira, que lo convirtió en una importante granja de producción vinícola.
Testigos vivos de la presencia del monasterio de San Martín y San Esteban de Esperautano en ese lugar, y su posterior conversión en granja vinícola, son algunos de los nombres que perduran vivos aun en la toponimia actual de esa localidad, como son, respectivamente, el “regato de San Martín” y la “capilla de San Esteban” en ese paraje, así como el de “Rego da Viña” con el que aún hoy se designa a un pequeño regato de ese lugar, o el propio nombre de “A Graña”, versión gallega de Granja, palabra de origen francés, introducida en España por los monjes cistercienses para denominar con ella sus grandes establecimientos agrícolas.
Aunque breve en el tiempo, la influencia que tuvo este histórico cenobio en la actividad religiosa de esta comarca debió de ser, sin duda, muy importante a juzgar por las muchas iglesias y pequeños cenobios o “Casas de Oración”, que la intensa acción pastoral y misionera de estos mojes fundó y organizó en tan pocos años en todo este territorio. Pueden citarse entre otros, por estar debidamente documentada su existencia ya en el siglo XII, los pequeños monasterios o “beateríos” de Santa María de Asanza (actual As Anzas), Santa María Magdalena en Piñeiro de Cedofeita, Santiago de Reme, Santa Eulalia de Ermolfi en A Devesa y Santa María en Trabada. Fundaciones estas que, siguiendo el mismo destino del monasterio matriz de Esperautano, pasaron a depender más tarde del monasterio benedictino de Lourenzá para desaparecer con el paso del tiempo. El mismo testamento por el que el rey Ordoño III dona al conde Osorio Gutierrez, para él y sus monjes de Lourenzá, el citado monasterio de Esperautano, utiliza la expresión: “…Id sunt: Sancto Martino de Asperotani, cum omnes ecclesias sibi subditas… alia ecclesia  Sancti Stephani Rippa Masme…”. La expresión “… junto con otras iglesias que le pertenecen…” confirma por si sola la actividad de estos monjes.
La importante actividad religiosa desarrollada por los monjes del monasterio de Esperautano en la evangelización y estructuración religiosa de los núcleos rurales que poblaban esta comarca se puede deducir fácilmente de los datos que nos dejaron los documentos medievales y la propia toponimia local. Baste citar, como ejemplo, el testimonio aportado por el P. Flórez, en su obra España Sagrada, en la que cita un antiguo documento del año 916, perteneciente al archivo de la catedral de León, en el que se refiere a la iglesia de Arante como “… ecclesia Santi Petri de Alanti”. Un nombre que se corresponde literalmente con el de uno de los novicios del grupo de los fundadores del Monasterio de Esperautano, el del converso Alanti, citado en el Diploma del rey don Silo. Una prueba evidente, sin duda, de la actividad de este monje en la evangelización de las comunidades rurales de ese coto y, en concreto, de la autoría de la iglesia de Alanti, templo al que le dieron su nombre y que aún hoy conserva bajo la forma evolucionada de “Arante”. Un topónimo en el que, como es frecuente en muchas palabras, la consonante líquida – l - se cambia en  - r -, como ecclesia > igrexa, y con relajación de la - i - final en  - e -, como Rudesindi > Rosende. Y no es menos significativo, tampoco, el hecho de que esta iglesia de Arante, junto con el monasterio de Esperautano, pasara a pertenecer al monasterio de Lourenzá, permaneciendo bajo la administración religiosa y dominio señorial de sus monjes que, hasta el siglo XVIII, percibían la mitad de los diezmos de Remourelle y la tercera parte de los de Arante; un vestigio testimonial de su anterior propiedad. La actividad fundacional de los monjes de Esperautano en la cristianización de este territorio queda, asimismo, reflejada en la existencia, atestiguada ya en el siglo X en algún caso, de los muchos templos dedicados a San Esteban, advocación bajo cuyo patrocinio, compartido con el de San Martín, figuraba el monasterio de Esperautano. Entre ellos cabe citar la ermita de Santo Estevo de Augas Santas en San Cosme de Barreiros, la de Santo Estevo de Pagá en San Miguel de Reinante, Santo Estevo de Tabulata en Trabada, Santo Estevo de Rececende, Santo Estevo de Fórnea o la misma capilla actual dedicada a Santo Estevo en A Graña, heredera del primitivo patrono del citado monasterio.
            Testimonios históricos todos los citados de la importante actividad misionera de estos monjes, precisamente en aquellos lejanos tiempos de la alta Edad Media en los que aún perduraban entre las rústicas comunidades cristianas ciertos substratos de las creencias paganas que la extensa acción misionera de Prisciliano no había sido capaz de desterrar totalmente, como lo corrobora el mismo San Martín de Dumio en su obra De correctione rusticorum, dedicada a combatir ciertas prácticas, como la superstición, la idolatría, la adivinación, la brujería, etc. Sin ignorar, tampoco, el peligro que para los iletrados cristianos de esta comarca representaban las secuelas de la herejía arriana unitaria, introducida años antes por los suevos y los visigodos, así como también la adopcionista, defendida y propugnada por el obispo de Toledo, Elipando, que con el apoyo del obispo Ascarico de Braga, metropolitano entonces de las Sedes episcopales de la Gallaecia, empezaba a extenderse por esta antigua nación, y contra la que reaccionaron los monarcas desde Asturias, asesorados e impulsados por el Beato de Liébana. Una situación religiosa precaria, sin duda, que explica la razón y el motivo de esta fundación monacal por el rey don Silo en esta comarca del Eo en aquellos remotos tiempos.
Documento do Rei Silo
-

 Obras de José Mª Rodríguez