Amosando mensaxes organizadas por data para a consulta Bierzo. Ordenar por relevancia Amosar todas as mensaxes
Amosando mensaxes organizadas por data para a consulta Bierzo. Ordenar por relevancia Amosar todas as mensaxes

20240930

Maragatos en Ribadeo

    Republico 'Maragatos en Ribadeo' despois da variación da páxina orixinal de EGERIA.

Maragatos en Ribadeo?

Maragato, pato,
unha zoca i un zapato.
Maragato, pato,
fillo dunha cincha,
cando o galo canta,
o maragato rincha.
(Ditos recollidos de 'Falan os de Ribadeo')

    Si, maragatos en Ribadeo. Din as indicacións de sistemas modernos que Ribadeo atópase a unhas 44 horas, 200 km, andando, da capital de concello maragato máis próximo, Brazuelo. Non é moito se consideramos que os maragatos tiñan fama de comerciantes que levaban produtos dun a outro lugar, e que ruta máis ou menos inversa facían de xeito anual aqueles que nomeaba Rosalía e que 'cando van, van como rosas, cando vén, vén como negros'. A lomos de animais ou en carros dos que os maragatos eran os arrieiros, veñen a significar seis ou sete longas xornadas de viaxe, se nos fiamos do que parece era normal na época, uns 30 km diarios no transporte de sal e outras moitas mercadorías. E se a maragatería era un centro de dispersión comercial guiada polas súas xentes, Ribadeo era o porto do Cantábrico por excelencia xa no século XVIII, onde as facilidades do transporte por terra tardaron en chegar, aínda coa ilusión do ferrocarril entre Ribadeo e o Bierzo truncada a partir da Pontenova dende hai máis dun século. Existen en Ribadeo as rúas de Vilaoudriz, moderna, pero adicada á outra punta do vello ferrocarril mineiro, unha realidade que dinamizou a cunca baixa do Eo, e de Vilafranca, antiga, pero adicada a unha ilusión: o entronque co ferrocarril á meseta, que nunca chegou e que sería o recambio dos arrieiros maragatos. Os maragatos forxaron a súa lenda neses tempos nos que se comezou a poder viaxar entre a meseta e Galicia con lentitude, pero cunha certa seguridade, e aqueles outros nos que a rapidez mecánica arrombou o poder animal no transporte nesas rutas. E tamén pola súa labor nos comezos desa nova época.

    Cando penso en 'maragatos', ás veces vén á miña cabeza a verba 'inmigrantes'. Cousas da historia, viñeron doutra terra, no seu momento, pero a integración, que en xeral comezou antes de establecerse aquí coas sucesivas viaxes realizadas, continuou, e xeracións despois, fai que hoxe, na zona de Ribadeo, non teña ningún sentido xuntar ambos conceptos, a pesar de seguir usando a cualificación toponímica de 'maragato' como recoñecemento dalgún ancestro nado aproximadamente na Maragatería.

    Os primeiros maragatos que se me veñen á cabeza son a familia Nistal, chegados da zona de San Justo de la Vega. Está ligada coa Empresa Ribadeo de autobuses, no que parece unha continuación lóxica do traballo familiar, e un Nistal é referido por Chemi Lombardero entre os maiores contribuíntes para elección de compromisarios do Senado xa no 1907, indicando en ambos casos unha saudable economía. Mais o mesmo apelido, a poucos quilómetros, en San Miguel de Reinante, atópase ligado a unha taberna e ultramarinos, do mesmo xeito que en Ribadeo tampouco se quedou estático en torno ó transporte, senón que diversifican a súa actividade no mundo do comercio ou a hostalería. Nada moi diferente do que pasou noutros lugares con outros maragatos. Iso si, se a xente que en España leva o apelido Nistal achégase en España as 3000 persoas segundo o INE, e unha cuarta parte está na provincia de León, á que pertence a comarca da Maragatería; en Lugo non chegan ós 50, o 1,5 %, pero de eles, case a metade está relacionada con Ribadeo.

    En 1930 constituíase a empresa Ribadeo de autobuses. Os donos? Tres familias de orixe maragato, os Freire e dúas ramas dos Nistal. Non hai xente de certa idade que non teña coñecido e viaxado coa coñecida en Ribadeo como 'A Empresa' ou coas siglas 'ERSA'. Empresa que aglutinou os transportes previos dos que dispoñían os seus donos e acadou gran pulo no transporte galego. Estableceu entre outras unha liña entre A Coruña e Xixón, colaborando con Automóbiles de Luarca, a actual ALSA, encargándose unha da parte galega e outra da parte asturiana, con trasbordo en Ribadeo. A empresa, segundo Martín Fernández Vizoso, era a principal fonte de emprego en Ribadeo a mediados do século pasado, mais a súa decadencia levouna a ser mercada por Industrial Auto, S.A. (IASA) e desapareceu como nome comercial a finais do século pasado.

    Os maragatos aparecen aquí e aló na zona de Ribadeo. Ás diversas ramas da familia Nistal engádense outros apelidos. Pódese descubrir, por exemplo, na colección de fotos 'Ribadeo na Memoria' a foto coa que ilustro este texto, anónima e de data indeterminada, que amosa a familia diante da Casa Maragato, na parroquia de Covelas, acompañada dunha lenda lembrando a orixe e o carácter comercial dos maragatos. Ou nas citas relacionadas con Jesusa Puentes, dos Maragatos de San Miguel, e dona de Don Ramoncito, parella ineludible da vida daquel entorno a mediados do século XX. Ou Alfredo do Maragato, con casa grande en Abelleira, San Pedro de Benquerencia, a comezos do século pasado.

    En Ribadeo hai un vello caserón almeado, o chamado 'cuartel vello', casa-torre con máis de tres séculos feita polos Sierra Pambley, descendentes fidalgos con orixe na beira da Maragatería, e que foron mecenas nesta terra adicando anos despois a casa a escola, a Obra Pía Sierra Pambley (1713), segundo relata Francisco Lanza no seu 'Ribadeo Antiguo'. Ós seus pés, como nos fai chegar Pancho Campos nun dos seus escritos, unha horta de hoxe con columnas de antano conta a súa historia como corte que servía para os bois dos maragatos chegados a Ribadeo. Os maragatos hai moito tempo que chegaron a Ribadeo.

-

En Maragatos de Lugo.org

Posterior alusión e audio no El Progreso (min. 15:50)

20240804

Dámaso Alonso e Gamallo Fierros. Eduardo Gutiérrez

(Publicado o 31 de xullo no 'El Progreso' sen ligazóns)

Dámaso Alonso e Gamallo Fierros

Eduardo Gutiérrez

Un artículo de Xosé María Palacios sobre os oitenta anos da publicación de 'Hijos de la ira' de Dámaso Alonso pon no disparador as vivencias persoais sobre o famoso poeta e académico. A nivel íntimo e irrelevante, cando facía o bacharelato accedín na Biblioteca El Viejo Pancho ás 'Soledades' de Góngora na edición comentada por Dámaso Alonso, unha inquedanza localista, unha migalla extemporánea. Pero uns anos despois, da man de Dionisio Gamallo Fierros, formei parte da organización dos actos conmemorativos dos centenarios de Dámaso e Juan Vicente Alonso, ou sexa o pai e o tío do poeta, ambos naturais de Ribadeo, pois naceran no daquela número 2 da rúa do Hospital, hoxe Villafranca del Bierzo, onde se colocou unha placa cos bustos modelados dos irmáns, composta polo escultor Eduardo Rodríguez Osorio.

O programa de actos tivo lugar o 9 e o 10 de xullo de 1972. A redacción minuciosa e prolixa do programa foi unha desas tarefas que caracterizan o xeito e estilo diplomático de Gamallo, ao que non se lle escapaba ningún detalle: ao acto académico que se celebrou no Salón de Plenos do Pazo Municipal acudiron representantes do Instituto de Estudios Asturianos e o presidente da Real Academia Galega. Gamallo mesmo me suxeriu algunha colaboración para 'La Comarca del Eo' sobre os irmáns Alonso, para non aparecer el como único facedor, que o era realmente; o que sucedía era que comunicábase sempre por medio de cartas a man, que eran unha marfallada de textos, pois primeiro cubria o folio e incluía as postdatas, logo enchía as marxes do papel, e despois as lapelas do sobre, e houbo casos nos que no exterior do envoltorio, inxería rogos ao servizo de Correos sobre o itinerario para chegar á rúa da Trindade, onde eu tiña daquela o domicilio; concretamente cunha referencia á das Angustias que logo foi Antonio Otero e despois un treito de El Viejo Pancho, ou sexa unha brincadeira cordial.

Nese acto escoitei falar por primeira vez a Dámaso Alonso que respostou ás palabras do señor alcalde, daquela Antonio Rodríguez Fernández que presidía a Comisión, que era moi numerosa pois había Presidencia de Honor e Vicepresidencia, ademais da presidencia efectiva, secretarios por Ribadeo, por Galiza e por Madrid apartre de vocais por Ribadeo, un cargo que me correspondeu en representación da Agrupación Cultural Francisco Lanza, e co mesmo posto José Juan Suárez Acevedo representando ao Instituto de Ensino Medio do que era Director. Tiven oportunidade de escoitar brevemente, as axustadas, sentidas e concisas palabras do presidente da Real Academia Española, de viva voz, porque no libro de Dionisio Gamallo Fierros de 1948 aparecen como prólogo unhas páxinas de Damaso Alonso que titula 'Carta íntima', asinada nun avión voando sobre o Atlántico norte o 10 de febreiro de 1948. O volume é 'Páginas abandonadas. Del olvido en el ángulo oscuro' e figura a xeito de prólogo unha carta íntima de Dámaso Alonso, unhas liñas moi reveladoras dos traballos do ribadense para compoñer o 'Ensayo biocrítico apéndices e notas'. Dámaso Alonso destaca a teimosía investigadora de Gamallo. "Valiente Dionisio, con tu carterón que pesa tanto, que se te va quedando rezagado siempre, como un niño gordo que llevaras de la mano y te cansara de andar, con tu carterón tan preñado."

Volvín ter ocasión de escoitalo a finais dos oitenta do século pasado nuns singulares ágapes que organizaba Dionisio en agosto, co gallo do seu aniversario nese mes, unha ocasión única para a distendida conversa. Os convidados eran tantos como anos que cumpría, e sempre había no menú unha sobremesa moi doce, tan agarimoso como as nosas lembranzas.

20240403

O chío de abril: Contraluz

    Un novo mes, un novo número de Chío cheo de páxinas interesantes. Deixo abaixo a miña contribución.

    A contribución:

    Berrando máis que chiando

    Abril indica primavera precedida da vivificante choiva, aínda que non sexa o maio dito florido. Mais o cambio de tempo a nivel global permite mesmo falar de flores en marzo como se fora maio, ou xullo, que tamén hai. De feito, neste xullo de 2024 haberá aló a cifra redonda de 88 anos, murcháronse moitas flores. Non foi por un fenómeno climático, senón político e guerreiro.

    E como novo florecemento daquelas que se murcharon, aínda que só poida ser a nivel de recoñecemento e non vital, deixo aquí testemuña. Testemuña dunha iniciativa que se fixo realidade en Ribadeo hai un par de veráns: a colocación ó longo do pobo das chamadas ‘pedras da memoria’, versión ibérica das “Stolpersteine” en lembranza da xente represaliada a diferentes niveis, ata a morte, co motivo do a si mesmo chamado ‘glorioso alzamiento nacional’. As Stolpersteine naceron para lembrar ás vítimas nazis. Estas outras ibéricas, de cor diferente, foron feitas para lembrar unha dor semellante. Unha vez pasado o acto de celebración da súa colocación, quedan as ‘pedras’ no seu lugar. Un lugar relacionado con cada un dos e das (que tamén houbo mulleres, claro) que sufriron a represalia. Así, á porta da súa casa, ou do seu lugar de traballo... ou, nalgún caso, por falta de datos, por variación do trazado urbano ou outros motivos, nun punto común. Por exemplo, na ribadense praza de España teñen a súa pedra adicada boa parte dos represaliados do pobo.

    O caso é que, en base a esas pedras, hoxe pódese visitar Ribadeo facendo un recorrido do pobo a través delas. Mesmo teño artellada unha rota que aquí presento para facer o recorrido. Como hai diferentes xeitos de facela, deixo unha ligazón que se pode tomar como indicación para ter una idea ser serguida dun xeito dixitalizado en Wikiloc: Ruta das pedras da memoria de Ribadeo. (https://es.wikiloc.com/rutas-a-pie/ruta-das-pedras-da-memoria-de-ribadeo-162891199).

    Entendo que é mellor identificala como circular, comezala e rematala no centro dun parque, a pesar de que lle poña un comezo e un final como algo máis práctico. Así, o lugar de comezo é o mesmo que o de remate: o centro da Praza de España, a poucos metros da Casa do Concello, a parte do parque central de Ribadeo que dá ó representantivo edificio da Torre dos Moreno/Cantón de Ribadeo. Alí hai 24 pedras agrupadas, xunto cunha lembranza, no chan. Postos a camiñar dende a pza. de España, e antes de meterse polas rúas, a primeira pedra observámolanos soportais camiño de de Amando Pérez.

    Baixando por esa rúa, entramos en Enxeñeiro Schulz, onde case no centro xeométrico hai catro placas máis. Seguimos baixando e pasamos a Antonio Otero. Ó pouco de comezar o descenso por ela, atopamos unha placa no soportal que dá acceso á entrada da biblioteca (nº 17 da rúa), logo outra diante do nº 23 e máis abaixo, outra no 31. En Guimarán, nun pequeno altiño entre os actuais restaurantes Solana e Marinero, na separación entre as dúas casas ás que se entra por alí, aparece outra. Seguindo cara á ría, no mesmo Porcillán, practicamente diante da virxe alí posta, ó pé do muro branco está á vista unha máis. Comezamos a subir bordeando a aduana vella por Amando Pérez, e subindo á esquerda, dous portais antes de chegar ó cruce con Bispo Veres, temos outra máis. Collemos subindo por Bispo Veres, pasamos á rúa Trinidade, Méndez San Julián, baixamos polas escaleiras e atravesamos os soportais de Cabanela (case intransitables hoxe por hoxe). Antes de baixar ás ruínas alí existentes, xiramos á dereita e subimos pola Baixada a Cabanela, onde na primeira casa da subida atopamos outra pedra. Seguimos cara arriba ata a Ruanova, atravesamos o aparcamento, chegando á Pza. de Pancho Maseda á beira da casa do concello, e logo de novo Pza. de España.

    Atravesámola cara á esquerda e collemos cara a Clemente Martínez Pasarón, onde, na porta do hospital Asilo atopamos a antepenúltima do recorrido urbano. Volvendo ó parque, atravesámolo por unha das avenidas principais e enfilamos a peonil Vilafranca do Bierzo ata chegar ó cruce das catro rúas. Nel, xusto na esquina entre Reinante e Rodríguez Murias atopamos a penúltima, e un pouco máis adiante, diante do primeiro espazo sen construír desta última, vemos a que fai o número 39. A 40 das colocadas está en Rinlo (R. Esperanza, 27, https://www.openstreetmap.org/search?query=R%C3%BAa%20da%20Esperanza%2C%2027%2C%20Rinlo#map=19/43.55595/-7.10580) e necesita un desprazamento extra, co que para rematar a ruta, podemos volver sobre os nosos pasos ata a praza de España e dar alí remate, diante das 24 pedras alí situadas, á lembranza en forma de paseo.

    Así queda este chío do mes de abril, máis berro que chío polos feitos lembrados.


 

20240303

Ruta das pedras da memoria de Ribadeo

    Esta tarde de domingo aproveitei para mellorar a ruta das pedras da memoria. Non será a última vez, que despois de feita xa vin forma de mellorala. De momento, pouco máis de 2 km (que, evidentemente se poden facer doutros xeitos) descubrindo polo pobo 39 pedras da memoria (hai unha en Rinlo, ata chegar ás 40 que se puxeron no verán de 2022). Os trazos do mapa e a situación das fotos que sinala son abondo inexactos, polo que deixo xunto co mapa e a ligazón á ruta (contén fotos e algunha descrición máis para ir atopando as pedras) e tamén as rúas polas que pasa nesta versión.

    Pza. España (24 no centro do parque) - Amando Pérez (antigo Bar Cubano) - Enxeñeiro Schulz (centro da rúa) - Antonio Otero (arco entrada biblioteca e dúas máis, máis abaixo) - Guimarán (entre as dúas únicas casas do pequeno altiño entre o rtes. Marinero e Solana) - Porto de Porcillán (a metade do muro no que aparece o mural de Sargadelos) - Amando Pérez (subindo, bordéase a aduana vella, penúltima casa antes de chegar a Bispo Veres) - Bispo Veres - Trinidade - Méndez San Julián - Baixada Cabanela (soportais) - Baixada Cabanela (primeira casa subindo) - Ruanova - Aparcamento - Pza. Pancho Maseda - Pza. España - Clemente Martínez Pasarón (Porta do hospital asilo) - Parque S. Francisco - Vilafranca do Bierzo - Rodríguez Murias (esquina a Reinante e diante do único solar da rúa).

    Non será a última vez que fale desta ruta...

20231219

Urbanización travesía Santander – Oviedo – A Coruña. 1962-1964

    O arquivo de Ribadeo é un lugar a descubrir. Para investigación histórica. Pero tamén para a propia cidadanía, para quen en xeral (eu incluído a pesar de ter xa colocado algunha cousa aquí) é un descoñecido.

    O eixo central do pobo durante moito tempo, dende a R/San Roque ata o Campo pódese recoñecer no plano adxunto, dixitalizado e fichado (en baixo, a ficha) no arquivo. Nel nótase o espazo adxunto á beira do cine teatro, a falta da entrada da actual Avenida de Rosalía de Castro (que tería que esperar aínda uns 20 anos), a falta de nome da actual R/Calvo Sotelo ou os saíntes na R/Villafranca, dos que xa non existen os dunha beira (o mesmo que o pequeno saínte entre Reynante e Rdguez. Murias, ou algo máis adiante, na outra beira desa rúa).


Urbanización travesía Santander – Oviedo – A Coruña. 1962-1964

1. AREA DE IDENTIFICACIÓN

1.1. Código de referencia: ES GA 27051 AMR00168-13

1.2. Título: Plano inserto no expediente de obras de urbanización para o arranxo e mellora da travesía Santander – Oviedo – A Coruña (Rodríguez Murias e Villafranca del Bierzo)

1.3. Datas: 01/01/1962-31/12/1962

1.4. Nivel de descrición: Unidade documental simple

1.5. Volume e soporte: 1 plano, papel

2. AREA DE CONTEXTO

2.1. Nome do produtor/mención de responsabilidade: s/n

3. AREA DE CONTIDO E ESTRUTURA

3.1. Alcance e contido:. Sen escala.- Sen data

1 Plano nunha folla: ms., tinta, cor.

3.2. Valoración, selección e eliminación: conservación permanente

4. AREA DE CONDICIÓNS DE ACCESO E UTILIZACIÓN

4.1. Condicións de acceso: restrinxido

4.4. Características físicas e requisitos técnicos:

Acceso libre no ordenador de consulta para o público

ÁREA DE DOCUMENTACIÓN ASOCIADA

5.2. Existencia e localización de copias: copia dixital, ficheiro dixital es.ga.27051.am_0168-13_00001

20231209

Bestial! Xosé Carlos Rodríguez Rañón

 

Entrada para As Bestas. Imaxe no D.P. collida de gl.wikipedia.org

BESTIAL!

Xosé Carlos Rodríguez Rañón

    O pasado ano producíase a estrea do filme “As bestas” (xa houbera tamén un documental estadounidense), coproducido entre Francia e España e baseado no crime do holandés Martin Verfondern na aldea de Santoalla en Petín no 2010 por mor do uso agrario ou eólico dunhas leiras. Un thriller rural de Sorogoyen en toda a regra no que a realidade volta superar a ficción. Obtivo moi boa acollida no festival de Cannes, varios premios no de Donostia e foi seleccionado mesmo para ir aos Oscar.

    A rodaxe tivo lugar no Bierzo e a parella holandesa protagonista do homicidio verídico muda en francesa na fita. Afeccionados á agricultura ecolóxica e á vida bohemia como bos “ruralitas”, deciden establecérense na parroquia, moi perto da única casa da contorna, habitada por unha familia oriunda do lugar. As relacións de veciñanza, desde o comezo, foron mal. No abafante ambiente natural respírase a atmosfera de “Sempre Xonxa”, filmada por Chano Piñeiro en 1989 en Valdeorras. Como anécdota, comentar que nesta longametraxe actuaron de extras os irmáns dun bo amigo de quen isto escribe.

    Tantos anos despois, Margo Pool segue a vivir nese mesmo sitio e o seu home fica soterrado no cemiterio parroquial. As relacións coa familia nativa son igualmente tensas, mais polo menos poden coexistir xa con calma e en relativa paz, froito do perdón e da vontade de lembrar honrando sen odiar.

20230614

PELAYO, EL OBISPO SANTO DE RIBADEO, José María Rodríguez Díaz (2009)

    Un fito da historia ribadense, revisitado por José María.

Viernes, 29 de mayo de 2009

PELAYO, EL OBISPO SANTO DE RIBADEO

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 20:19

Para acercarnos a la figura de este obispo, tan lejano ya en el tiempo, hemos de recurrir a alguna de las fuentes clásicas que se utilizan para descubrir la historia: la toponimia, la tradición oral, la arqueología y, finalmente, la documental. En el caso de este obispo sólo podemos acudir a esta última fuente, pues las tres anteriores no nos ofrecen datos fiables.

Por los documentos que se guardan en los diversos archivos se sabe que don Pelayo II de Cebeira, sucesor del primer obispo de Ribadeo, don Rabinato, inició su pontificado en Ribadeo en el mes de diciembre de 1199. Era natural del Bierzo, hijo de la “canóniga” de Astorga, María Peláez, y en el momento de su nombramiento como obispo ejercía el deanato de la catedral de Astorga.

Báculo do Bispo Paio de Cebeira

Nombrado obispo de la diócesis de Mondoñedo, se incorporó a la sede episcopal en Ribadeo, a donde había sido trasladada desde Mondoñedo por el rey Fernando II de León. Las razones de este traslado no se deducen con suficiente claridad de los documentos que se ocupan de este hecho, pues dicen escuetamente “…statu meliori sane censeo transmutari”…, es decir, “… pienso trasladar (la sede) para estado ciertamente mejor…”.

Incorporado a su destino en Ribadeo para regir la diócesis mindoniense, que entonces llegaba hasta el Navia, tuvo que enfrentarse a la primera gran dificultad que era la de construir su catedral para desempeñar en ella su magisterio catedralicio. Una vez construida, en un campo extramuros de la villa, en el espacio hoy dedicado a parque municipal, próxima a la nueva oficina de turismo, la consagró a la advocación de Santa María, siendo conocida en el futuro como Santa María del Campo, nombre que heredó la actual iglesia parroquial de Ribadeo.

La tradición, aún hoy viva entre los vecinos de Ribadeo, sitúa al obispo Pelayo viviendo en el barrio de Cabanela, junto a la ría, donde aún hoy se conservan las ruinas de un edificio que unos atribuyen a los restos de la antigua residencia del obispo y otros a una torre defensiva que hubo allí en esos tiempos pasados, según se menciona en las antiguas actas municipales. Unos restos de un edificio que bien pudo haber tenido los dos destinos.

De la vida pastoral del obispo Pelayo nada nos dicen los documentos, si exceptuamos algunos rasgos que se pueden desprender de una lectura entre líneas, que nos hacen adivinar que se trataba de un hombre de marcada vida espiritual.

De su vida administrativa, se sabe que estuvo presente en distintos y alejados lugares para confirmar, a veces sólo como testigo, importantes documentos de transacciones, permutas, privilegios o donaciones de bienes entre la corona o particulares y la sede o algún monasterio. De alguno consta que lo hizo desde San Martín de Mondoñedo, lo que hace suponer que solía acudir a retirarse con frecuencia a dicho monasterio.

Falleció don Pelayo el día 3 de noviembre de 1218, dejando todas sus pertenencias, que no eran muchas, al cabildo para bien de su alma. Su cadáver fue depositado en un sarcófago de piedra montado sobre cuatro pilares, elevado tres cuartas del suelo, que estuvo situado durante cinco siglos en su catedral, la Colegiata de Ribadeo, entre el coro y la puerta principal.

Después de su muerte, por causa de la presión ejercida por algunos canónigos que sentían añoranza por su morada anterior, la sede episcopal retornó a su anterior residencia en Villamayor de Brea (actual Mondoñedo). Pero esa es otra historia.

¿Qué secuelas dejó en el pueblo de Ribadeo el paso de don Pelayo por esta villa? El P. Flórez, al hablar de la muerte de don Pelayo, utiliza una frase altamente reveladora sobre las virtudes de este obispo. Dice que falleció “con aplauso y con deseo de los súbditos de más larga vida, pues en su tiempo logró adelantar las obras de la iglesia”. Esta frase no es más que una expresión tardía que encierra, insinúa y expresa entre líneas una realidad mucho más profunda y antigua. Una frase reveladora que, como veremos seguidamente, es la expresión de los profundos sentimientos de devoción del pueblo hacia las virtudes que adornaban a este prelado.

Efectivamente, cinco siglos más tarde, en el año 1701, se produce un hecho que confirma la expresión de Flórez y nos demuestra cómo el obispo Pelayo era venerado como santo por el pueblo de Ribadeo. Una devoción que había arraigado en el pueblo de tal forma que quinientos años no fueron bastantes para que el pueblo olvidara las virtudes de este obispo, hasta que la propia jerarquía de la iglesia prohibió darle culto.

Hasta tal punto estaba latente en el pueblo la devoción hacia este obispo que, como cuentan las crónicas, los fieles se acercaban a su sarcófago “a tocar en el sus rosarios y sus cabezas dolientes y a hacer otras acciones de devoción y de piedad”. Con motivo de la visita pastoral que el obispo de Mondoñedo D. Manuel Francisco Navarrete y Ladrón de Guevara hizo a la Colegiata de Ribadeo, el 3 de noviembre de 1701, entre los muchos Mandatos que dictó sobre el culto en la Colegiata y otras costumbres, figura el mandato número 35 por el que prohíbe y ordena que se destierren de los fieles esas costumbres de tocar “sus rosarios y sus cabezas dolientes en su sepulcro” y se corrijan esas expresiones de devoción y piedad, prohibidas por las bulas papales y el Santo Concilio. Se refería el obispo a las costumbres que tenían “muchas personas simples y poco consideradas, de rendir culto ante el sepulcro que está situado entre el coro y la puerta principal”. El obispo había tomado esta decisión después de haber hecho la oportuna comprobación abriendo el sepulcro. Al no haber encontrado en su interior el cadáver incorrupto, fue para él prueba evidente de que no se trataba de un caso de santidad. Pues en aquel entonces la incorrupción del cadáver era una prueba evidente de santidad. Y como consecuencia mandó volver a cerrar el sarcófago y prohibió dar culto al muerto, bajo pena de excomunión. El obispo Navarrete sin duda ignoraba la identidad del muerto pues el sarcófago no tenía leyenda ninguna, sino sólo un báculo y una mitra labrados en su superficie.

Una tradición así mantenida entre los fieles a lo largo de cinco siglos es señal más que evidente, a pesar de las normas que regían entonces sobre la declaración de santidad y a pesar de la prohibición del obispo Navarrete, de que el obispo Pelayo había muerto en olor de santidad y de que gozaba de la veneración de los fieles cinco siglos después de su muerte. He aquí un retazo, brevemente contado, de un capítulo de la historia de Ribadeo que pudo haber significado, de no ser por la prohibición del obispo Navarrete que lo borró de la memoria del pueblo, que esta villa hubiera podido tener hoy su Obispo Santo.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20221123

Respeto Barbón, Ria do Eo, NON. Pancho Campos Dorado

 


Respeto Barbón, Ria do Eo, NON

Pancho Campos Dorado

Cada día quedamos máis asombrados da calidade da democracia na que vive este país chamado España, cada día máis corrupta e máis podrecida. Temos unha Constitución que a todas luces non se cumpre na súa totalidade, pero segundo quen a interprete, a leva máis cara a esquerda ou máis cara a dereita. Por outro lado, temos tipos ben empoleirados en altos cargos políticos, que xa nin a interpretan, para qué? Teñen o número do teléfono de aqueles cos que se pode amañar facilmente calquera cousa, con só facerlles unha chamada, pois son xente ben colocada, que por nada quixeran romper as “relacións” con círculos de poder que os manteñen no seu inmerecido paraíso terreal.

Temos un problema. Teñen un problema. Por suposto. Levamos anos dicindo que o nome da Ría de Ribadeo non se cambia nin se comparte con vulgarismos estraños, e seguiremos loitando contra tanto descaro, contra tanta canallada de tendencia galegofóbica que levamos sofrendo na Galiza desde os tempos dos reis “católicos”.

O Ministerio de Transportes, Movilidad y Agenda Urbana, cun señor ministro José Luís Ábalos Meco, do PSOE, otorga ao vulgar e localista sintagma de Ría do Eo dado por Asturias, o mesmo nivel de oficialidade que o topónimo Ría de Ribadeo, denominación maioritaria non só na autonomía do Reino da Galiza senón en todos os mapas e cartas de navegación do mundo enteiro. E para máis INRI, faino a través dun organismo oficial como é Instituto Xeográfico Nacional. Inconcibible, que se chame Instituto Xeográfico Nacional, que como xa dixen noutra ocasión debería chamarse “Instituto Geográfico Terrestre Nacional” (IGTN) pois ese cadro de asalariados parece entender pouco ou nada de hidronimia, de talasonimia, nin de Usos e Costumes do Mar, vista a súa intervención neste caso, pero así é como mantemos a tantos funcionarios “por doquier”, que non resolven absolutamente nada, e deixamos que se “fumen” os recursos da Sanidade, da Educación e da Investigación, pezas fundamentais da civilización dun país.

O señor Adrián Barbón Rodríguez do PSOE, presidente do Principado, cando lle chegou a resolución do Ministerio de Transportes, comentaba na prensa que era “una cuestión de justicia que veníamos reivindicando desde Asturias”.

O verbo “reivindicar” significa “pedir con vehemencia unha cousa a que se ten dereito e da cal se foi desposuído”. Cando existiu a denominación Ría do Eo.? Nunca. Polo tanto non pode reivindicar o que non nunca se tivo, e menos en xustiza.

Miren vostedes, non sei como amañaron o cambalache entre todos eses membros do PSOE de Madrid e do Principado, non sei o que se quedaron a deber, nin me importa, pero algo gordo tivo que haber para transgredir todas as normas da ética máis elemental. A Historia de Ribadeo, pisárona con ansia malévola, con saña. Non tiveron pudor ningún. Apoiaron a resolución en probas preparadas nun informe da “Oficina de Política Lingüistica del Principado de Asturias” que amañaron o seu a antoxo, catro verbas mal intencionadas e sen ningún escrúpulo foron aceptadas por todos estes organismos, que como unha secuencia de fichas de dominó, fóronse empurrando uns a outros polo arte dun primeiro impulso dado polo PP de Asturias na sede do parlamento asturiano. Aquel impulso, levounos a votar unha resolución antigalega e antihistórica, e aquí non pasa nada, os galeguiños que se jodan!

Expresión moi Ppera, no parlamento español, e agora apoiada polo clase parlamentaria e patriotera do asturiano señor Barbón. Ten narices a cuestión, de que VOX o único partido “antibable” de Asturias, “antigalego de occidente” o que hoxe chaman “a fala”, “antilingüista” de calquera clase que non sexa o castelán, votara en contra do vulgarismo Ría do Eo, por ser un despropósito contra o topónimo da Ría de Ribadeo. Moitas grazas!

No ano 2011, alertabamos do que estaban a facer no Principado ao poñer un nome a Reserva da Biosfera- Oscos-Río Eo e Terras de Burón co programa LEADER, no cal non se mencionaba para nada a Ribadeo, cando máis das tres cuartas partes do territorio son das Terras de Ribadeo e Miranda (La Comarca del Eo, 13 novembro 2011, publicado no blog aquí).

Tal é galegofobia destilada por todos estes organismos oficiais do Estado español, que o Ministerio de Transportes nin sequera tivo a cortesía de mandarnos contestación as alegacións que nós, a Plataforma de Mariños de Ribadeo e AVV “O Tesón” presentamos. Un traballo que levou horas e días de investigación para revisar, alegar e matizar a legalidade dentro de todos os códigos éticos e xurídicos do Estado. Pero a descortesía, segundo para quen se faga non importa. Vimos sufrindo esta desvergoña institucional española cara as cousas da Galiza en xeral e de Ribadeo en particular, desde que se mandaron os primeiros escritos coas alegacións pertinentes as distintas instancias estatais. A última á Subsecretaría do IGN (Instituto Geográfico Nacional). Non leron nada de canto lles mandamos o día 26 de outubro de 2022, e están tan mal educados que nin sequera nos contestaron. Para qué? Só son catro galeguiños, parviños eles!. Que emigren que é onde están ben, no estranxeiro!. Despois din que os galeguistas nonos estimamos!

Pero non van a saltar por encima da historia do Porto de Ribadeo nin da historia da súa poboación, nin no Principado, nin no Estado español. Se falará da Ría de Ribadeo sempre por dereito propio, e non se agregará nada neste século XXI de política podrecida e infame, que sexa espurio ó mundo da talasonimia, por moitos tipos de medio pelo que dirixan o cotarro. O tempo e a lei nos darán a razón.

Señor Barbón, a Historia da Poboación de Ribadeo remóntase no asentamento de Louselas ao Paleolítico inferior, poboación anterior a calquera asentamento do norte peninsular (Louselas. Los inicios del poblamiento humano en la región cantábrica. E. Ramil Rego e J. Ramil Soneira, Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, Monografía Nª6, 2014, p.19).

Fai douscentos mil anos, a cota do mar estaba 38 m por debaixo da cota actual, e fai cento oitenta mil o mar estaba aínda máis baixo, a case 150 metros por debaixo do nivel actual, e a ría era un entrante do mar onde desaugaban ou non tres ríos: Grande, Suarón e Eo, e outros regatos como o Río dos Malatos e río Amalló.

A estas terras xa habitadas, chegaron primeiro fenicios e gregos que viñeron a comerciar; na Ría de Ribadeo aparece cerámica do século VI a.C. massaliota, de Massalia, actual Marsella, polo que xa había tráfico marítimo na Idade do Ferro (entre os anos 800-450 a.C.) (El País, xullo-2021, Galeón Santiago). Logo chegáronse os celtas arredor do ano 290 a.C. e colonizaron a bisbarra. No ano 68 a.C. chega Julio Cesar a Hispania Citerior e nos anos 61-50 a.C. estaba “cartografiando” minuciosamente o litoral cantábrico que serviría para que máis tarde Augusto leve a cabo as Guerras Cántabras. Neste intre, podemos pensar que foi creado o Porto de Porcillán (Portus Julianus) no cal habería poboación autóctona, posto que había pesca e marisco e as terras da bisbarra de A Devesa, Piñeira, Vilaselán, Obe, As Anzas, Cubelas, Cedofeita son magníficas e dan froitos de todo tipo. Tanto é así que o máis antigo documento que se conserva, o “Diploma do rei Silo”, datado o 23-agosto do ano 775 (era 813) só fala destas terras da bisbarra de Ribadeo, polo tanto, tiñan que ser de entidade suliñable por antonomasia.

En 844-846 os vikingos preséntanse nas costas de Ribadeo. Aqueles piratas de Xutlandia e do Mar Báltico consideraban a Terra Galega a súa medida, acaso por que lles recordaba a súa propia. Chovía, na deles tamén (Victoria Armesto, Galicia Feudal I, p.149) Por qué entran na ría de Ribadeo? A buscar o botín do convento de Esperautano, que segundo o noso inolvidable veciño José María Rodríguez Díaz (El Monasterio de Esperautano y su Coto) (...) o 23 de agosto do ano 775, segundo ano do reinado do rei Don Silo, e co fin de acometer a cristianización de esta comarca oriental da Galiza, o rei Silo firmou un documento de doazón polo que, por medio do abad de Esperautano, llo otorgaba aos presbíteros Pedro, Avito y Valentín e aos conversos Alanti y Lubini, así como tamén aos monxes e anacoretas que residían en dito lugar e (...).

En 985 (era 1023) ao río Eo, unha das escrituras antigas do Mosteiro de Sobrado dos Monxes, dalle o nome de Euve; outra de Meyra do ano 1128 (era 1166); dille “a flumine Euve...” e outra do ano 1143 di “Ripa Evii”. Da voz “Euve” quitouse a segunda sílaba e quedou “Eu” que se castelanizou a “Eo” así como toda a ribeira deste río e particularmente aplicouse ao porto daquela ribeira e principal poboación que se levantou co nome de Ripa-d’eo desde o século XII (H. Florez, p.57). Esta anotación é parte da que recolle F. Lanza no seu Ribadeo Antiguo (p.29-30-31) cando transcribe o documento en castelán da “Compra y Repoblación de Ribadeo” que o P. Florez transcribe en latín. Era dono das vilas e poboación o conde D. Rodrigo (Velaz Osorio de Montenegro) a quen llo compra o rei Fernando II (1157-1188) no ano 1182 por 1500 morabitinos de ouro (dínares almorábides; marabedís) (Lanza p.30). Cómpraa con tódolos dereitos e pertenzas (Florez p.57-58) e “o rei para que lograse máis comercio levou a vila desde a Vilavella máis cara o mar”.

Pero Galiza mantivo unión con Asturias e coas terras do Bierzo e León, acadando gran proxección nos reinados de Fernando II e Afonso VIII. Floreceu o comercio e a lingua galega sentou a base trobadoresca dos séculos XIII e XIV. Resulta indubidábel que a morte de Afonso VIII e a usurpación de Fernando de Castela en 1230 precipitou ao Reino de Galiza nunha profunda crise. Momento que a monarquía castelá-toledana aproveitou para reescribir a memoria do pasado á súa propia medida.

Nos séculos XIII e XV ten gran desenrolo a pesca da sardiña, da pescada e peixe salgado na Ría de Ribadeo, desde onde se exporta madeira, coiros e ferro, e se importan cereais. No século XIV Ribadeo exportaba viño. Francia nestes momentos padece a peste e os mercados europeos demandan viño galego que é exportado en barcos desde a Ría de Ribadeo. No século XIV Ribadeo dependía do Rei, e foi cando Enrique II de Castilla, da dinastía Trastámara concede a Pierre Lobesgue de Villanes en 1369 o título de Conde de Ribadeo, primeira falcatruada trastamarista contra da Galiza que apoiara ao rei Pedro I.

En 1388 nace o Principado de Asturias, creado por Juan I de Castela que reina desde 24 de agosto de 1379 ata súa morte o 9 de octubre de 1390. Como podemos ver, Ribadeo xa tiña entidade propia anos antes que o Principado de Asturias se creara e anos antes de houbera un principe de Asturias. No ano 1551, o Conde de Ribadeo e Conde Salinas, vendeu por 8500 ducados as Terras de Ribadeo e servidumes entre os ríos Navia e Eo, segundo escritura de Medina del Campo (Ribadeo Antiguo de Francisco Lanza, páx. 78-79-80). Segunda falcatruada. Como é posible que se desligaran do Reino de Galiza e pasaran para o Principado de Asturias?. Teimuda é esa provincia de Oviedo en obter territorio alleo e agora quer incluso “crear” toponimia nunha metade da Ría de Ribadeo. Conduta exemplar do Parlamento astur. Que están vostedes reivindicando en xustiza? Nada, absolutamente nada, a Ría de Ribadeo chámase así, por dereito propio non de apropiación untada. Basta xa de explicacións que non entende, pois a a súa actitude política non é a dun xurista que entenda argumentos, senón que é vostede un simple avogado que chegou a un grado de “autoritas” e potestade que para nós, non lle corresponde. Seguiremos estando aquí, por suposto.

20221115

Unha efeméride de 1773: A primeira administración da lotaria en Ribadeo. Eduardo Gutiérrez

    Despois de publicar o traballo de Celia Castro sobre Leonardo Fernández Reinante para o libro das festas do 2022, decátome dos outros traballos, menores, que aparecen nel publicados. Aquí está o presentado por Lalo Gutiérrez, unha volta corrixido algún erro tipográfico:

Unha efeméride de 1773

A primeira administración da lotaria en Ribadeo

Eduardo Gutiérrez

Cronista Oficial

Hai bastante tempo cando tivemos oportunidade de investigar a historia do Círculo de Recreo de Ribadeo, unha sociedade fundada en 1851, entre outras moitas cuestións que atinxían ao vivir local de mediados do século XIX en Ribadeo, un tempo aquel de grande activismo marítimo comercial, chamou a nosa atención ao repasar algúns aspectos contables do coñecido como Casino, os gastos da podente sociedade na adquisición de billetes da Lotaria Nacional. Téñase en conta que era unha sociedade quizais a mais podente da pequena burguesía local, e das máis fortes da provincia, cuxa sede era o magnífico edificio da rúa da Santísima Trindade que ocupou tempo despois o antigo Colexio das Fillas da Caridade.

Pero así como temos información de outras efemérides como a apertura da primeira farmacia, o temperán posto de telégrafos, o inicial tanatorio e outros moitos servizos, como os sucesivos matadoiros, as traídas de auga, as fontes e os lavadoiros públicos, os embarcadoiros, e os periódicos que van sinalando fitos locais, non déramos cos detalles deste xogo implantado en España en tempo de Carlos II, moi semellante en funcionamento ao que hoxe se chama lotaria primitiva, ou sexa os precedentes de a Lotaria Nacional. Como se sabe a primeira foi inspirada na de Nápoles e comezou a funcionar en 1763, e a Nacional en 1812. Pero accedimos aos datos do primeiro Administrador de Lotarias en Ribadeo mercé aos traballos de Maria Luisa Meijide, publicados vai para medio século, nun cumprido e ameno estudo sobre Vicente Seixo, un verdadeiro precursor, e as orixes da lotaria en Galiza no século XVIII. Seixo era natural da cidade de Ourense, ou dos seus arredores, segundo información de Antonio Couceiro Freijomil, que o destaca a maiores como agrónomo. Naceu en 1747 e faleceu en 1824.

Nunha lista das principais Administracións de 1773 só aparecen en Galiza A Coruña, Santiago e Ribadeo, onde o Administrador era D. Juan de Murias y Mon, que tamén figura nas relacións de 1775 e 1776. Neste mesmo ano, no sorteo do 12 de agosto aparece ingresada polo sorteo correspondente, unha cantidade por un discreto premio. Pero se falamos de recadación, en xullo de 1815, ou sexa en plena Guerra da Independencia e con parte do país ocupado polos franceses, Ribadeo despachou 34 billetes, ou sexa que estaba por enriba dos vendidos en Betanzos ou Villafranca del Bierzo, aínda que por debaixo de Tui. O prezo do billete eran 5 reais de vellón.


O administrador antes citado, que debeu ser o primeiro, era parente do dono do pazo de Guimarán, ou sexa de D.Bernardo Rodriguez Arango y Mon, e procedía da mesma zona, isto é o antigo concello de Burón e a súa comarca dos Oscos. Sabemos que tal e como sucedeu con outros administradores, figurou entre os anos 1774 e 1776 na relación de debedores coa Facenda Real cun descuberto de 6.797 reais que tivo que reintegrar, cousa que fixo nun prazo curto xa que se trataba dun propietario podente e afeito aos negocios. Por iso non rechama que un seu paisano Antonio Raimundo Ibáñez comezara a súa andaina profesional na Casa de Guimarán.

Naquel tempo existían outros xogos de azar, pero ningún arraizou como o Real Xogo da Lotaria, xa que se trataba dunha iniciativa oficial, moi rendible para a Facenda, pero que ademais nos seus inicios foi presentada como captadora de recursos para o ben común: hospitais, escolas e outras causas xustas e obras pías, que ademais constituían un atraente reclamo publicitario, ademais do poder engaiolante dos xogos de azar.

Falamos somente dos limiares da lotaría na nosa vila, unha historia de altibaixos de fortuna, como en calquer lugar. Por non saírmos da discreción, unha mostra da historia deste xogo de sorte, citemos apenas a doa dun abelorio: en 1933 moitas felicitacións recibiu un médico ribadense con boa estrela, ao que lle corresponderon vinte e cinco mil pesos, nun sorteo da Lotaría Nacional.

20221112

Crónica dunha viaxe / e 17, rematando

Crónica dunha viaxe / e 17, rematando

    A viaxe finalizada, non o está na cabeza, á que acoden lembranzas, sentimentos, posibilidades e moitas cousas máis.

    Indo aínda por terras de Castela, ocorréuseme que ó tempo que unha viaxe para coñecer terras e persoas, ou para sentir a natureza e o corpo, tamén era unha viaxe didáctica, de aprendizaxe. E comecei a tomar apuntes pensando nesa tarefa, para tentar que a outra xente lle puidera servir, a máis da visualización de algo parello a un libro de viaxes -ou sexa, o que levo esbozado-. E iso 'novo' dará de si -espero- outra serie de apuntes que teñen outro destino diferente ós presentes, e que aínda terán que madurecer para servir á súa finalidade.

    Está clara a evolución de sentimentos en relación á viaxe a medida que pasou o tempo, ou as xentes, a paisaxe, dende a saída da casa o 25 de setembro ás oito da mañá lixeiramente pasadas ata a chegada ó portal de Valencia o 10 de outubro ó fío da unha e media do mediodía. Está clara, pero non é linear, é demasiado complexa para que nuns cantos capítulos pequenos caiba enteira.

    Dito en números, sexan 1100 km ou 4 comunidades autónomas, unha morea de concas fluviais ou 10 provincias, entre outras moitas posibilidades, pode dar unha imaxe moi fría de dúas semanas que lembro cun conxunto cálido de sentimentos que tentei plasmar, dende o esforzo para subir a Cruz de Ferro á percepción de orgullo nunha interlocutora ó comentarme que o nome do seu pequeno e cada vez máis despoboado pobo aparecía nunha rotonda en Sagunto onde se daba fe das diferentes etapas dun camiño que conducía cara Santiago. Por certo, glorieta que me fixen intención de ver, pero que, sen telo apuntado no momento, lembrei cando xa era tarde, tendo aínda agora nas tebras da memoria mesmo o nome do pobo que tería que procurar nela ou a situación exacta a procurar en Sagunto. E, se detalles coma eses se perden na memoria, ó xuntarlle as perdas no paso da lembranza ó escrito, resulta un límite só superable mediante a fábula e a imaxinación. Ambas me gustan, pero non quixera aplicalas como tal de xeito consciente nestas letras, que polo contrario, tentan axustarse á realidade sentida.

    Un dos sentimentos foi o asentamento da fortaleza saudable, apoiado despois das primeiras e duras etapas polas máis suaves posteriores. Mesmo os pequenos tropezos, como o rachar dos labios pola labor do aire, ou o proído do tostado das pernas, sentinos así, pequenos inconvenientes que xa se irían solucionando, dentro dun benestar corporal no que tiveron cabida de xeito consciente diversos esforzos. Hai que ter en conta que unha das bases dese benestar sentido é precisamente a superación dos esforzos requiridos, que naturalmente tentei pautar como superables, ó meu alcance.

    En conxunto co anterior, o desfrute das etapas foi aumentando, ó ter un maior control da situación pola experiencia e unha maior veciñanza do destino. Visto en retrospectiva, noto que a duración e dureza de cada tramo, e o tempo empregado, non se ve reflectido de nunha influencia sobre o número de bosquexos ou de fotos tomadas. Máis ben é o tempo pasado, ou se se quere, o tempo previsto para chegar ó destino final, o que marcou o ritmo, psicolóxico, de apuntes sobre o camiño, en certo xeito balanceando entre a apropiación do entorno mediante fotos e debuxos e o desfrute directo del.

    As paisaxes variadas e a temperie, tiveron a súa influencia nese desfrute e no estado de ánimo. Máis difícil é de cualificar o resultado do contacto con outra xente, en marcha coma min ou xente da terra, nunha viaxe pensada para ir en solitario, decisión da que non me arrepinto. Por suposto, en cantidade de xente atopada, o tramo entre a entrada no Bierzo e Burgos sobrepasou con moito á cruzada antes ou despois, aínda que de Caudiel ata abandonar as vías verdes tamén estaba ateigado; neste caso, só de ciclistas. Iso facilitou o contacto con outra xente en ruta neso tramo Vilafranca - Burgos, mais foi despois cando tiven máis relación coa xente dos pobos, e coas dúas persoas coas que pasei máis tempo na viaxe, Antonio de Teruel e sobre todo, Pedro do Barqueiro, con quen sigo en contacto. Asemade, o cambio de mentalidade dunhas a outras persoas, da xente dos pobos á xente en camiño non deixa de ser curiosa, tanto pola evolución segundo o avance do camiño como polo cambio de lugar a lugar. Pouco ten que ver a mentalidade e carácter dos tres estranxeiros ciclistas de retorno cos que coincidín ó longo da subida á Cruz de Ferro coa do español e do estranxeiro camiño a Santiago no descanso mentres tomaba o apunte da igrexa de Bercianos. E pouco tamén a do rexedor do bar en Castrojeriz, 'castelán vello', coa do tamén rexedor de bar en Almenar, aparentemente afincado alí de primeira xeración dende o norte de África. Por contra, comparar a Julia, a camiñante australiana que me atopei en Hornillos, coa recepcionista de Teruel, novas as dúas e aparentemente de idade semellante, poidera ser máis doado e ter máis semellanzas visibles que nos outros casos anteriores.

    A viaxe tamén se pode dividir na parte en marcha e na outra, en poboacións. Dúas compoñente moi diferentes a tódolos niveis, dende esforzo a tranquilidade, mais ter en conta unha separación tan clara como tal separación, sería como partir unha cadeira á metade, resultando outra cousa moi diferente. Ambas partes, ambas 'metades' compleméntanse e en conxunto fan a viaxe o que é, aínda que choque que o estar parado nun lugar poda contribuír á viaxe.

    En fin, quixera rematar, esa é a finalidade desta entrada. Mais aínda que o faga por escrito, será unha especie de peche en falso, de poñer unha marca ata certo punto arbitraria, nun relato que seguirei a lembrar e que sinto que non rematou aínda, tanto porque puidera ter continuidade noutra ou outras viaxes semellantes como porque entroncou co resto das miñas vivencias, é parte da miña vida, e aínda non está conclusa.

     Só unha cousa máis. Repetir que animo a quen poda estar a ler a facer algo polo estilo, na medida das súas posibilidades de todo tipo. Vamos, unha toleada que non o sexa tanto por estar programada e ser factible. Un saír do normal da vida levada para traer tamén vida, aínda que non faga falta.

Comezo e fin de viaxe?

    Crónica dunha viaxe

    Crónica dunha viaxe / 0 Atravesando a península 

    Crónica dunha viaxe / 01 Ribadeo - O Cádavo

    Crónica dunha viaxe / 02 O Cádavo - Ponferrada    

    Crónica dunha viaxe / 03 Ponferrada - Astorga

    Crónica dunha viaxe / 04 Astorga - León

    Crónica dunha viaxe / 05 León - Villarmentero 

    Crónica dunha viaxe / 06 Villarmentero - Burgos

    Crónica dunha Viaxe / 07 Burgos - Santo Domingo de Silos 

    Crónica dunha viaxe / 08 Santo Domingo de Silos - Soria

    Crónica dunha viaxe / 09 Soria - Calatayud    

    Crónica dunha viaxe / 10 Calatayud - Calamocha 

    Crónica dunha viaxe / 11 Calamocha - Teruel  

    Crónica dunha viaxe / 12 Teruel - Teruel

    Crónica dunha viaxe / 13 Teruel - Barraques  

    Crónica dunha viaxe / 14 Barraques - La Vall d'Uixó 

    Crónica dunha viaxe / 15 La Vall d'Uixó - Sagunto  

    Crónica dunha viaxe / 16 Sagunto - Valencia 

    Crónica dunha viaxe / e 17, rematando

20221103

Crónica dunha viaxe / 10 Calatayud - Calamocha

Crónica dunha viaxe / 10 Calatayud - Calamocha

    Despertar en Calatayud foi a asunción de que as augas ían ó Mediterráneo, vía Ebro, de que o fin da viaxe xa estaba máis cerca do que o comezo, cousa polo demais xa cumprida días atrás. Tamén foi a da omnipresenza xa das canles agrícolas, que se deixaran ver xa no Bierzo, pero que aquí fanse, a máis de omnipresentes, imprescindibles.

    Esta etapa é a dun encontro casual, e polo tanto inesperado, con outro galego en bicicleta facendo unha ruta, Pedro, de O Barqueiro. No seu caso, de Salas de los Infantes a Segorbe, boa parte por vías verdes, en particular pola de Ojos Negros. Cheguei cabo del cando estaba á beira da estrada consultando o móbil, a uns vinte quilómetros de Calatayud. As alforxas na bici delataban un longo recorrido, preguntei se necesitaba algo. O acento díxome dunha persoa achegada ó noroeste, pero aínda houbo de pasar un momento de cháchara para constatar a nosa proximidade xeográfica. Un tramo xuntos ata Montón, un café, e unha amizade para o futuro. Volveríamos a vernos, xa a propio intento e non só para comentar a viaxe, en Teruel, e dun xeito máis curto, en Segorbe, na fin do seu recorrido. Polo momento.

    Comezou a etapa cedo, pero non tanto, xa con certo relax ó ver que me sobraba tempo para o día que quería chegr a destino. Á saída de Calatayud tiña marcada unha vía verde, e por ela me encamiñei, deixando á miña dereita e detrás o ser desta vila: dende o antigo ser, cos castelos dominando a entrada ó val dende Castela, e máis aínda, ó lonxe, a antiga cidade romana de Bílbilis (de onde ven o de 'bilbilitanos' para os habitantes da vila!), ó máis novo pulso vital, como nó de comunicacións simbolizado polo tren.
Calatayud, do novo ó vello.
    Pronto tiven que pensar noutras cousas: a vía verde remataba abruptamente dando nun camiño de pedras de difícil viabilidade para a bicicleta con alforxas. Tras tentar unha saída cara adiante tiven que achegarme case de xeito perpendicular á estrada para seguir o camiño.
    Con subidas suaves pola estrada, fixeime máis no cambio de construción ó pasar a Aragón. Non tanto nas casas, vellas de adobe tamén, ou novas, cun estilo máis uniformado entre diversos lugares, senón en cousas como igrexas ou fortalezas, cun típico estilo ben diferenciado entre o que se ve nestes vales e os casteláns.
Construción aragonesa. Ver o detalle da torre, Montón.
    A estrada transcorría entre penedos e terras erosionadas á miña esquerda, e terras de regadío no fondo do val do Xiloca (Jiloca, tributario do Jalón), á miña dereita. Ó ir ganando en altitude, as pendentes e as mostras da erosión eran menores, e tamén a fertilidade das terras adicadas a froiteiras, que xa comezara a ollar antes de chegar a Calatayud e que seguiría vendo ata as proximidades de Teruel, ó día seguinte a este.
Canle á beira dos campos.
    O rego é necesario, pero hai terras próximas ó río que non parecen ter moita necesidade del.
O Jiloca e os frutais.

    E despois de Montón, o porto que me anunciaron o día anterior, Villafeliche. Tendo en conta que marca 845 msnm e que se parte duns 680 msnm (Calatayud, 530 msnm), iso implica que o porto é pequeno para os patróns de todo o norte, e tempouco con ramplas moi inclinadas. Cando cheguei arriba, pensei que me tomaran o pelo o día anterior ó anunciarmo. Logo cavilei que non, que un xeito diferente de ver o entorno.

    Despois de subir Villafeliche, chaira e pequena baixada ata Daroca, con parada e refresco mentres tomaba nota da porta da muralla a uns metros de min. Antes, unha pequena volta convenceume de que era un dos puntos que me gustaría volver visitar más adiante, máis en plan turista.

Porta Baixa da muralla de Daroca.
    Pouco despois de Daroca, o límite de provincia e entrada en Teruel, a oitava provincia tocada (Lugo, Asturias, Lugo, León, Palencia, Burgos, Soria, Zaragoza, Teruel), xusto no km 211 da N-234.
     De Daroca ó destino do día, Calamocha, subidas non moi grandes, e unha tarde doce en Calamocha. Paseando nunha vila cunha lembranza a Rosalía de Castro nunha especie de paseo de escritores, vin o coidado dun lugar con tradición de aproveitamento da auga dende tempos de mouros, e cun resto de ponte que din romano. Sorprendeume por varios detalles, como un parque abondo extenso  a máis do xa dito. É unha localidade moi viva, vivindo do campo. Aínda así, pensei que non tería sido mala idea quedar en Daroca.
Ponte romana en Calamocha sobre o Xiloca, vila de canles de orixe mouro. O selo, doce!

Rosalía, en Calamocha.

Calamocha está orgullosa do seu trato histórico coa auga. Río Xiloca.

Aspiración a ser centro comercial.
    Ó final só uns 66 km, cun desnivel acumulado duns 600 m e unha estancia sobre a bici que non chegou a catro horas. Despois das etapas anteriores e o corpo afeito, unha etapa de trámite a nivel esforzo.

    Crónica dunha viaxe

    Crónica dunha viaxe / 0 Atravesando a península 

    Crónica dunha viaxe / 01 Ribadeo - O Cádavo

    Crónica dunha viaxe / 02 O Cádavo - Ponferrada    

    Crónica dunha viaxe / 03 Ponferrada - Astorga

    Crónica dunha viaxe / 04 Astorga - León

    Crónica dunha viaxe / 05 León - Villarmentero 

    Crónica dunha viaxe / 06 Villarmentero - Burgos

    Crónica dunha Viaxe / 07 Burgos - Santo Domingo de Silos 

    Crónica dunha viaxe / 08 Santo Domingo de Silos - Soria

    Crónica dunha viaxe / 09 Soria - Calatayud    

    Crónica dunha viaxe / 10 Calatayud - Calamocha 

    Crónica dunha viaxe / 11 Calamocha - Teruel  

    Crónica dunha viaxe / 12 Teruel - Teruel

    Crónica dunha viaxe / 13 Teruel - Barraques  

    Crónica dunha viaxe / 14 Barraques - La Vall d'Uixó 

    Crónica dunha viaxe / 15 La Vall d'Uixó - Sagunto  

    Crónica dunha viaxe / 16 Sagunto - Valencia 

    Crónica dunha viaxe / e 17, rematando

20221029

Crónica dunha viaxe / 03 Ponferrada - Astorga

 Crónica dunha viaxe / 03 Ponferrada - Astorga

     O terceiro día amence calmo e canso. A rutina de viaxe xa se vai establecendo: máis horas de sono das acostumadas, automatización da rutina de preparación, mentalización de etapa. Neste caso, sendo consciente de que os primeiros quilómetros son suaves, pero logo de Molinaseca, 14 km de subida para salvar máis de 900 m de desnivel. E tendo en conta que os últimos non son moi inclinados, o que implica que polo medio hai subidas moi fortes. Por iso mesmo o deseño da etapa é máis curto que as anteriores, rematando cuns 61 km despois dun desnivel acumulado de 1200 m en algo máis de 4 horas e media.

    Ata Molinaseca, entón, tranquilidade. Alí, cun cafetiño á beira do río Meruelo, mentalización para a costa que ven.

Ponte de Molinaseca sobre o río Meruelo e campanario da igrexa de Riego de Ambrós.
    A media subida en distancia, que non en desnivel, Riego de Ambrós ofrece a oportunidade dun descanso despois de tomar un apunte dun campanario accesible e dende onde se pode observar unha vista do comezo do val do Bierzo.
    Pouco antes de El Acebo de San Miguel adiántame un ciclista. Para, adiántolle... no alto do Acebo son tres ciclistas os que me adiantaron e pararon: van xuntos, e nunha pequena charla din que retornan de Santiago de novo en bicicleta ós seus lugares de orixe. Un, Gales, quen me puxo unha adicatoria en galés no diario e sorriu ó indicarlle que eu era galego. Aproveito a súa testemuña como respaldo do meu paso polo alto.

Na Cruz de Ferro, con tres ciclistas de retorno de Santiago.
    A Cruz de Ferro (1500 msnm) marcou un lugar para descansar, e comer, sabendo que quedaba outro tanto de camiño na etapa, pero costa abaixo. Alí, a capela á que contribuiu o Centro galego de Ponferrada non deixa de aportar cousas curiosas, se ben un recorrido polo montículo da cruz, repleto de lembranzas de peregrinos, ofrece unha visión diferente, ó tempo de esperanza polo que significaron esas lembranzas para cada persoa que as deixou alí e desacougante por ser unha decoración con impacto realizada de xeito gratuíto por unha morea de persoas que evidentemente, non son conscientes das implicacións da súa acción. Pode ter unha conciencia tal unha persoa que ven de Barcelona e deposita alí a súa pedra collida preto da casa e pintada para a ocasión? Ese pequeno alto á beira da estrada, por outra banda, non deixa de ser unha especie de museo, por indesexable que se considere... 
    Poucos quilómetros máis adiante, Foncebadón ofrece outro lugar para un pequeno descanso, ou un café, antes da parte final da etapa. A 'Taberna de Gaia' é un lugar que se pretende diferente (a máis de algo parecido a enxebre), aproveitando o paso de xente que tamén se pretende diferente.
    A Baixada a Astorga incrementa os ruídos na bicicleta, de xeito que o primeiro que fago despois de coller a habitación é procurar un taller, pois non sei se pode aguantar nin unha etapa máis, máxime se comezo a ir por camiños, no tramo ata Burgos que coincido co Camiño de Santiago. Polo momento, podía terme metido nesta parte final por camiños, pero decido que, tanto pola bicicleta como polo cansazo da subida, é mellor ir 'ao seguro' pola estrada secundaria entre Ponferrada e Astorga, a LE 142. Unha vez procurado o taller, deixo alí a bici ás sete da tarde, coa promesa de que á apertura do día seguinte, as nove e media da mañá, tería a bici lista, como así foi: 15 euros por cambiar as bolas oxidadas dos rodamentos da roda de atrás.
    O visitar o centro de Astorga polo tema da bicicleta levoume a dar un paseo por una cidade que xa coñecía, pero que puiden observar con outros ollos. Aquí quedan dous apuntes desa visión.
Vista do Pazo de Gaudí mentres esperaba pola cea.

Concello de Astorga e sello do amañabicis da mañá da seguinte etapa.
    Por certo, na Cruz de Ferro, novo cambio de Conca: as augas agora van a afluentes do Douro, como o Turienzo, o primeiro de certa entidade, e de de alí, entrando por Portugal, tamén ó Atlántico pasando por O Porto.
     
    Crónica dunha viaxe

    Crónica dunha viaxe / 0 Atravesando a península 

    Crónica dunha viaxe / 01 Ribadeo - O Cádavo

    Crónica dunha viaxe / 02 O Cádavo - Ponferrada    

    Crónica dunha viaxe / 03 Ponferrada - Astorga

    Crónica dunha viaxe / 04 Astorga - León

    Crónica dunha viaxe / 05 León - Villarmentero 

    Crónica dunha viaxe / 06 Villarmentero - Burgos

    Crónica dunha Viaxe / 07 Burgos - Santo Domingo de Silos 

    Crónica dunha viaxe / 08 Santo Domingo de Silos - Soria

    Crónica dunha viaxe / 09 Soria - Calatayud    

    Crónica dunha viaxe / 10 Calatayud - Calamocha 

    Crónica dunha viaxe / 11 Calamocha - Teruel  

    Crónica dunha viaxe / 12 Teruel - Teruel

    Crónica dunha viaxe / 13 Teruel - Barraques  

    Crónica dunha viaxe / 14 Barraques - La Vall d'Uixó 

    Crónica dunha viaxe / 15 La Vall d'Uixó - Sagunto  

    Crónica dunha viaxe / 16 Sagunto - Valencia 

    Crónica dunha viaxe / e 17, rematando