80 anos da II República Española

Hoxe cúmprense os 80 anos da proclamación da II República Española. Coido que o mero feito da súa proclamación ata a eliminación a raíz do golpe de estado do 1936-39 merece unha lembranza. Non sei como andará hoxe o 'balance de forzas' entre a xente que prefire a monarquía e a que prefire a república, e o espazo/tempo hoxe non da para discutir pros e contras tando da historia da republico como dunha posible república actual, pero quizáis non estaría de máis lembrar que nos poucos anos que durou fixo posible o voto feminino ou un avance significativo en educación, cousas ambas que se perderon a continuación. O himno:

A bandeira está reducida a partires da que aparece na gl.wikipedia.org

15 de abril

Esperanza Pérez Camba, recitando unha poesía propia no acto da República en S. Cibrao.

Onte foi a comida anual de Os Aventados. Como é tradicional, celebrouse unha entrega de premios, que logo referirei. Pero, antes, houbo unha homenaxe á xente que defendeu a República. Porque onte, 14 de abril, foi o aniversario da proclamación da II República Española.
A ese acto, a entrega de flores ó mar en San Cibrao co Himno de Riego (que foi acompañada por algún particular co afundir simbólicamente un real, 25 céntimos das antigas pesetas, no mar) non foi o único celebrado na contorna, nin moito menos. Por exemplo, en Ribadeo, consuminuse a noite do día 13 unha cea con abondos anos de tradición co mesmo motivo.
Isto, no 2019, en espera paciente de que a monarquía volva deixar de selo oficialmente neste estado no que vivimos no que desprestixiada, xa está. Isto, na fin de semana na que comeza a campaña para as eleccións xerais do Reino de España no medio dun desprestixio da política no que tentan cazar as ultradereitas ultramontanas. E isto nun día no que contrasta coa festividade relixiosa, Domingo de Ramos, que da comezo á Semana Santa, hoxe centrada nos movementos económicos e non espirituais. E é que parece que neste tempo nada é o que é.
Por iso, como alternativa social a unha política que pasou por mellores tempos (pero que teremos que reconstruír entre todos se queremos ter futuro) remato cuns premios humildes, os entregados na comida dos Aventados.
En positivo,
Árdelle o eixo:
Tripulantes do Pesca II e tripulante da lancha de salvamento marítimo
Labor social:
Asociación de Axuda ó Enfermo Mental da Mariña
Toda unha vida:
Andrés Díaz Ferro, práctico e capitán da Marina Mercante
Labor social:
Vicente Míguez Salgueiro, profesor e activista social
Baleeiro de San Cibrao:
Andrés Díaz Ferro
Aventado de Honra:
Román Ventoso ,torreiro do Faro de Puntra Atalaia
Premios á Calidade:
Mesón La Ría de Viveiro
Ceferino Expósito Rodríguez (Pub Brunos - S. Cibrao)
O Burelo Foz S.L.
En negativo,
Árdelle o carro:
Augas de Galicia (que quedou en mans da asociación ó non pasar recollelo)

Avogando pola paz. Concentración en Ribadeo

    Esta mañá de data sinalada, na que hai dirixentes que dirixen ós seus pobos ó precipicio para non precipitarse eles, este domingo 14 de abril, día da República Española, tivo lugar unha máis das concentracións semanais que se celebran en Ribadeo, avogando pola paz. Interviron Evaristo Lombardero, Suso Fernández, Evaristo Lombardero e Jesús Irigoyen.

    Deixo baixo as fotos de Suso Fernández o escrito lido por Jesús Irigoyen na concentración.

 

PALESTINA 6

NO ES UNA GUERRA – ES UN GENOCIDIO

Se cumplen seis meses y una semana de genocidio en Gaza sin que la comunidad internacional implemente medidas suficientes y efectivas que garanticen protección a la población civil, aseguren el acceso a la ayuda humanitaria y pongan fin a este insoportable episodio. Al menos 34 000 personas han muerto con vergonzosa impunidad.  

Palestina vive una catástrofe humanitaria sin precedentes. Desde el 7 de octubre, Israel ha reforzado el asedio que mantenía sobre la Franja de Gaza, dejando a cerca de 2,3 millones de personas atrapadas en un territorio de tan solo 360 kilómetros cuadrados: sin electricidad y sin apenas agua, comida o medicinas. Sometidas a continuos bombardeos y ataques que se cobran la vida de una media de 183 personas al día.

Las terribles cifras van más allá de las muertes. Al menos 75 000 personas han resultado heridas de diferente gravedad y 7000 siguen desaparecidas bajo los escombros.

Además de la destrucción del 80 % de sus viviendas, escuelas, hospitales y edificios administrativos en general

Gaza es una franja arrasada e inhabitable, donde el hambre ha provocado ya muertes de niños y niñas, y uno de cada tres menores de dos años sufre desnutrición. La hambruna se está usando como arma de destrucción masiva contra una población agotada y debilitada, sin recursos para sobrevivir, que busca desesperadamente refugios inexistentes. El 75 % ha tenido que huir de sus hogares (en muchos casos por segunda vez, pues la gran mayoría ya eran personas refugiadas), y se hacina en el sur, forzada por las órdenes de evacuación israelíes.  

Completamente atrapadas y sin posibilidad de salir del territorio bajo bloqueo israelí con el apoyo de Egipto, casi 1,5 millones de personas malviven en la zona fronteriza de Rafah. Entre ruinas e improvisados campos para personas desplazadas, en los que apenas tienen acceso a ayuda humanitaria, y donde se cierne la amenaza inminente de un ataque a gran escala del Ejército israelí, anunciado por el criminal Netanyahu. 

Mientras la Franja sufre la peor ofensiva de su historia, en Cisjordania la violencia también ha aumentado en estos meses.

El hostigamiento y la persecución de los colonos israelíes ha causado al menos 500 víctimas mortales, entre ellas, un centenar son niños y niñas.

Además, al menos 5000 personas han resultado heridas en ataques, redadas e incursiones militares. Las detenciones arbitrarias se han multiplicado exponencialmente, hay más restricciones y controles de movimiento, y 2000 personas han sido desplazadas de manera forzosa.

Estos hechos constituyen graves violaciones del Derecho Internacional y un absoluto desprecio por los derechos humanos que han llevado a varios países, liderados por Sudáfrica, a denunciar a Israel por genocidio del pueblo palestino ante la Corte Internacional de Justicia de las Naciones Unidas.

Lamentablemente, la iniciativa de Sudáfrica se enmarca en un contexto de inacción de la comunidad internacional. Hasta ahora, ésta ha sido incapaz de condenar firmemente los hechos y conseguir un alto el fuego que pare la masacre y preserve la vida, proteja la dignidad y defienda el derecho a existir de Palestina y su pueblo.  

Ni la histórica resolución de la ONU exigiendo un alto el fuego, ni el informe ‘Anatomía de un Genocidio’ presentado por la relatora de Naciones Unidas para los Territorios Palestinos, donde se explica que Israel no ha distinguido entre civiles y combatientes ni entre objetivos militares e infraestructuras civiles, han conseguido detener la violencia indiscriminada. 

Hay que adoptar medidas urgentes y efectivas para impedir que se siga matando a miles de personas con total con impunidad.  

Exijamos de inmediato el fin de la violencia contra una población que, al contrario que en otras guerras, no puede huir de la zona de conflicto.

Para lograrlo, es imprescindible el reconocimiento internacional del Estado palestino y la condena de Israel por todos los crímenes cometidos.

Pidamos, pues, al Gobierno de España que apoye públicamente la demanda de Sudáfrica ante la Corte Internacional de Justicia de Naciones Unidas contra Israel por el genocidio del pueblo palestino, y que cumpla su promesa de reconocer el Estado palestino y ponga fin, junto al resto de la comunidad internacional, al comercio de armas con Israel. 

La supervivencia del pueblo palestino y nuestra humanidad están en juego. 

POR EL RECONOCIMIENTO DEL ESTADO PALESTINO Y CONTRA LA INVASIÓN DE PALESTINA POR ISRAEL.

PALESTINA VENCERÁ

Último minuto, para reivindicar

POR EL DERECHO DE REFERENDUM DEL PUEBLO SAHARAUI

POR LA AUTODETERMINACIÓN DEL SAHARA OCCIDENTAL

Hoy es 14 de Abril, día del 93 aniversario de la instauración de la II REPÚBLICA en España, a la sazón derrocada por un golpe de estado, de corte fascista y nunca más repuesta, ¡de momento…!

Por lo que me a mi toca y en mi condición de antimonárquico y republicano, seguiré rememorando la instauración de aquella Republica, que trajo a España, la que fue la constitución más avanzada e igualitaria del mundo entero, para aquella época y que no se la dejó desarrollarse mediante las armas, el terror y la represión.

Hoy reivindico un referéndum, para la proclamación de la III REPÚBLICA. Para ello, compañeras/os, amigas/os, ya queda menos ….¡UN DIA MENOS!

SALUD Y REPÚBLICA.

Jesús Irigoyen

 

14 de abril, cumpreanos da II República Española

Coincide nos comezos da Semana Santa, este ano. Pero nada que ver. Independencia totoal. A Segunda República Española tivo unha vida curta, pero activa, na que conseguiu moitas cousas pero perdeu unha guerra. Dende a Galipedia collo os seus símbolos:

E o Himno de Riego.
En Ribadeo celebrouse con antelación:

Algúns complementos:
http://www.eldiario.es/politica/abril-democracia-llama-Republica_0_249175325.html

http://www.eldiario.es/politica/Segunda-Republica-leyendo-periodicos_0_249175315.html

Un día a lembrar: 14 de abril

    Hoxe é 14 de abril. Cumpreanos da primavera da II República Española.

A Segunda República, no blog.

AS MILICIANAS DE RIBADEO. Pancho Campos Dorado

Mural sobre as asasinadas 13 Rosas en Gandía. Foto de Francesc Fort para Commons.Wikimedia.org con lic. CC BY SA 4.0

AS MILICIANAS DE RIBADEO

Pancho Campos Dorado

As Milicianas foron aquelas mulleres que apoiaron e pelexaron no bando da democrática II República Española contra os golpistas franquistas. Foron mulleres desprezadas e moitas delas represaliadas polo xenocidio fascista tanto durante a Guerra Civil que comeza o 18 de xullo do 1936 como despois de declarado o final da guerra aquel sábado 1 de abril de 1939.

Aquel xenocidio da posguerra, nunca o poderán esquecer os familiares que sufriron as perdas de seres queridos, e que os nosos maiores nos contaron para que non permitamos que aquela masacre sexa repetida daquela maneira tan cruel, inhumana, brutal e desprezable.

Creo que durante a guerra o dano que se lle fai o inimigo que loita contra de ti, sempre é cruel e bárbaro, pero o bando que o infrinxe chámalle “patriotismo”. O peor da Guerra Civil Española non estivo na fronte, nas trincheiras, non, o peor da Guerra Civil foron as felonías da retagarda, denuncias feitas por veciños contra veciños. Eu estiven navegando con iugoslavos, e un electricista croata contábame barbaridades que ocorrían durante a súa guerra (1991-2001) e o peor non eran as accións de combate no fronte, senón as barbaridades cometidas na retagarda entre veciños de porta con porta.

O réxime fascista de Franco denigraba todo canto podía a imaxe da muller miliciana, tanto das que participaban na guerra empuñando un fusil, como das que estaban na retagarda axudando en mil tarefas humanitarias. A imaxe da muller para fascistas e falanxistas era unha exaltación da submisión, aquela idea de submisión que proviña dos exércitos ancestrais, o papel da muller tiña que ser simplemente “o repouso do guerreiro”. Cousa que nunca foi propiamente certa naqueles exércitos, pois aqueles guerreiros pelexaban de sol a sol durante días ou meses, e a muller era a compañeira do guerreiro, a que o coidaba entre os intervalos da guerra, a que o curaba das feridas, e a que o compracía tamén, pois eles amaban e querían ser amados para despexar a mente e poder seguir pelexando ao día seguinte.

Pero na Guerra Civil o desprezo fascista cara ás mulleres milicianas era obvio, había que atemorizar aos “roxos” con castigos exemplares cara as súas mulleres, humillar ás mulleres era humillar máis aos homes, aos fillos e a toda a familia. A brutalidade e a crueldade máxima era exercida tal cal o fixeran no seu día con “bruxas e meigas” o fato de cans inquisitoriais dos Torquemadas.

Menos mal que aquí en Ribadeo non as queimaban nunha estaca chantada no chan á saída do pobo para que non atufaran có cheiro que desprendían as fogueiras á poboación da vila amurallada. Quizais aquela estaca estivera chantada nalgún tempo entre a capela da Virxe od Camiño e a capela de San Lázaro, por aquelo de deixar unha esmola nos cepillos das ánimas do Purgatorio, lugar do infra-mundo hoxe en día abolido por un decreto do Papa Benedicto XVI. O que hai que ver e oír agora de vello!!, cando eu xa non cría en nada desde que tiña 13 anos, despois de ler “O Xudeu Errante” de Eugenio Sue, agora danme a razón de que non son de crer tantas paparruchadas.

Aquí en Ribadeo non houbo nunca fronte de guerra, pero había “roxos” que foron represaliados, fusilados e paseados por pseudo-tropas franquistas armadas que obraban con total impunidade. E por suposto, había milicianas de retagarda, mulleres “roxas” que non calaban os seus principios republicanos e democráticos nin debaixo da auga. Foron apresadas e levadas á cadea onde lles practicaban un “hábil interrogatorio” entre gritos espantosos e labazadas sen cuartel durante horas ou días, e logo remataba a crueldade no Pazo de Ibañez cun trasquilado brutal do pelo ao cero, para burlarse das “pelonas”, procurando facer o maior escarnio posible e se algún tixeirazo levantaba sanque no coiro, mellor que mellor.

As paredes da hoxe Casa do Concello poderían testemuñar as historias daquelas atrocidades que nos contaron os nosos maiores, daquelas torturas e palizas que inflixían “os patriotas” vencedores, despois dun discurso grandilocuente, ampuloso e afectado para xustificar un fallo de “culpable” decidido de antemán. Veciños crueis e sádicos, asasinos tamén si se terciaba o caso. Canto se rían, canto gozaban aqueles que desde a Praza do Campo contemplaban algunha daquelas escenas de maldade.

Temos a sorte de poder rescatar da documentación histórica os nomes daquelas mulleres ribadenses que padeceron prisión, e dalgunhas sabemos por oídas de boca en boca que sufriron todo tipo de vexacións. Mulleres das que non había dato incriminatorio algún, pero había veciños malditos e cobizosos que querían facer méritos aos ollos dos vencedores delatando maldades inexistentes. Aqueles verdugos esnaquizaban a beleza das mulleres roxas, dándolles labazadas sen cuartel, empurrándoas, espíndoas e gritándolles falsidades á cara para atemorizalas máis do que estaban. Deixábanas tiradas nunha cela, nunha habitación cerrada a cal e canto, se acaso cun vaso de auga, e facendo por si as súas necesidades; un pudrideiro de xente, tal cal explicaban as normas da Gestapo. Ó cabo de dous ou tres días eran letrinas andantes; estaban convertidas nun espectáculo noxento que nunca esquecerían. O medo quedoulles no corpo de por vida.

Pasaron pola cárcere de Ribadeo entre xullo de 1936 e abril de 1939, 525 homes e mulleres, incluso rapaces e rapazas menores de idade. Unha barbaridade de xente tendo en conta que Ribadeo tiña unha poboación de 2500 habitantes. Dos homes paseados e fusilados está a súa memoria gravada na Ruta dos Represaliados, e as trinta e catro mulleres das que temos relación foron: ⁽¹⁾

1) Aurora Puerta Zunquera (23 de agosto a 10 setembro 1936)

2) Pelva Díaz Trochez (23 agosto a 11 setembro 1936)

3) Amparo Bellón Fernández (24 agosto a 10 setembro 1936)

4) Encarnación Mosquera Álvarez (22 a 26 setembro 1936)

5) Josefa Rodríguez Loriz (29 a 31 outubro 1936)

6) Juana Fernández Fernández (7 marzo 1937)

7) Luciana González Álvarez (7 marzo 1937)

8) Estrella González Díaz (7 marzo 1937)

9) Dominica Álvarez Martínez (23 abril a 12 xuño 1937)

10) Esperanza Vázquez Lastra (23 abril a 12 xuño 1937)

11) Rosalía García Bravo (28 a 31 maio 1937)

12) Rosalía García Bravo (12 xuño a 14 marzo 1938)

13) Lucía López Méndez (22 a 23 xuño 1937)

14) Alicia Fernández Iglesia (9 a 23 agosto 1937)

15) Laura Fernández Iglesia (9 a 23 agosto 1937)

16) María Fernández Iglesia (9 a 15 agosto 1937)

17) Rosario Soliño Media (9 a 12 agosto 1937)

18) Ramona Nogueira Arves (9 a 11 agosto 1937)

19) Esther Alonso Rodríguez (9 a 23 agosto 1937)

20) Carmen Pérez Alonso (9 a 23 agosto 1937)

21) Rosa López Fernández (9 a 23 agosto 1937)

22) Elvira Fernández Méndez (9 a 23 agosto 1937)

23) Agustina Fernández Méndez (9 a 23 agosto 1937)

24) Rosa Montenegro Rodríguez (18 a 21 agosto 1937)

25) Rogelia Billa Velasco (19 setembro a 9 outubro 1937)

26) Josefa Díaz Gallo (17 a 18 xaneiro 1938)

29) Julia Lima Núñez (18 a 19 xaneiro 1938)

30) Encarnación Fernández Rodríguez (11 abril a 14 xullo 1938)

31) María Rivera (28 setembro a 8 novembro 1938)

32) Carmen Álvarez Fernández (30 decembro 1938 a 23 xaneiro 1939)

33) Luzdivina Martínez López (30 decembro 1938 a 5 xaneiro 1939)

34) Consuelo Lombardero (3 a 9 xaneiro 1939)

35) Luzdivina Martínez López (23 xaneiro 1939)

36) Selina Díaz Reigada (24 a 25 abril 1939)

Con todo o noso agarimo de ribadenses demócratas e solidarios, esperemos que NUNCA MÁIS tal barbarie volva acontecer, pero mentres vivamos non as esqueceremos xamais.

--

1 Miscelánea da antiga provincia de Mondoñedo, Xosé Isidro Villalba, Xunta de Galicia, 2021, p.101 a 140.^↩

LA GRANDE DAME DU THÉÂTRE FRANÇAIS. Xosé Carlos Rodríguez Rañón

 

María Casares no 1944. Foto no Dominio Público, collida de gl.Wikipedia.org

“LA GRANDE DAME DU THÉÂTRE FRANÇAIS”

Xosé Carlos Rodríguez Rañón

    En 2022 (ano do centenario do seu nacemento) estreouse o documental de Xavier Villaverde adicado á inmensa actriz de teatro María Casares, filla do que fora presidente do Consello de Ministros durante a II República en 1936 Santiago Casares Quiroga. Exilada desde nena en Francia a raíz da guerra civil española, escribiría moitos anos despois as súas memorias “Résidente prévilegiée” (Residente privilexiada) en lembranza e homenaxe ao que puña o seu documento de entrada no país galo. Eu puiden mercar (por un só euro) un exemplar no mercadiño que organiza periodicamente a AECC en Ribadeo.

    A súa traxectoria como actriz fundamentalmente de teatro e en francés (mesmo cun marcado sotaque galego) foi fulgurante e camaleónica. Protagonizou algún filme dirixida por Cocteau ou Bresson, mais centrouse nas táboas para dar vía libre ao seu talento interpretativo. Durante 16 anos foi amante de Albert Camus e a súa saudade da Coruña non desapareceu até que retornou en 1976, aínda que en España era unha auténtica descoñecida, polo que xa delicada de saúde decidiu voltar a Francia.

    Na Coruña vivira na rúa Panadeiras (a carón do barrio prostibulario do Papagaio) nunha fermosa casa con xardín (desde o que vía as prostitutas no seu tempo de lecer) que foi saqueada durante a guerra civil. Hoxe é un museo en memoria de seu pai e da tradición democrática republicana. Unha asociación da cidade pretende agora, moi acaídamente, poñerlle o seu nome ao Teatro Colón herculino.

Aire no futuro de Ribadeo

Ribadeo no Sigpac

 

Aire no futuro de Ribadeo

    O venres 15 de abril, o día seguinte a que se celebrase o aire novo que representou o advenemento da II República, apareceu na portada da Comarca del Eo (datada o sábado 16) un artigo co título 'El futuro de Ribadeo ya no está en el aire', sen asinar. En tempos pos-covid, cun entorno completamente cambiante, resulta raro un título así. Foi o que pensei ó velo e sigo pensando tras lelo. Por iso quero deixar aquí algún comentario a dito artigo.

    Evidente: Ribadeo afronta cambios. Fíxoo sempre, seguirá a facelo, e non diminuíu a taxa de cambio no comezo da pos-pandemia. Pero, nun mundo interconectado de múltiples xeitos, por influenzas máis externas que internas, dependendo o futuro do turismo ou a inflación (por non falar directamente de cambio climático ou estrutura enerxética), máis que doutras circunstancias máis locais. E máis aínda, se a palabra 'estruturais', que aparece no artigo aplicada ós cambios, lle ven demasiado grande.

    Din (di o artigo) que chega a revolución industrial porque baixan os prezos das parcelas no polígono (supostamente) industrial. Deixando aparte a xa longa historia da revolución industrial, celebro unha baixa de prezos que non comprendo, pois, se levan os prezos das parcelas altos máis dunha década (o polígono é de 2010), a baixada ven con retardo. E, o seu efecto a futuro, despois de chegar atrasado e perder a competencia con Barres (que ten unha extensión dobre e está abondo máis poboado) e outros polígonos (unha poboación semellante, Vilalba, ten un polígono catro veces máis extenso e ocupado), está aínda por ver. Sen ir máis lonxe, non sei que se fixera ningún estudo que apoie a afirmación da próxima 'revolución industrial ribadense'. Evidente, mal non lle ven, pero o polígono, polo momento, sinxelamente deixará de estar no aire para pasar a estar no vento.

    Din que o centro de saúde lambe as súas feridas, e que o solar que deixará o vello ó trasladarse 1 km máis aló será ouro puro. Coido que para a sanidade ribadense a ferida principal neste momento, a necesidade máis perentoria, é a falta de persoal médico, e que o mero feito do cambio de lugar non vai suplilo. Nese sentido, terá que seguir a lamber as feridas en troques de curalas de xeito efectivo máis que coa saliva. O cambio de situación, se ben vai supoñer a mellora de acceso para algúns, para a maioría da poboación vai ser o contrario: xeografía e servizos cantan claro. Non sei o que custaría poñer o centro de saúde ó día, pero dubido que sexa máis do que custará un novo. E, non dá que pensar que o lugar do vello sexa cualificado de 'ouro puro'? Se ten tan boa situación, para que facer que se marche de aí?

    Din 'cambio de urbanismo' cando coido debera dicir 'máis do mesmo'. Ou as últimas aprobacións urbanísticas cambiaron o futuro do que xa hai? Saltaron por riba e estableceron liñas diferentes en relación ó PXOM?

    Un casco histórico e unha torre dos Moreno que xa non asuste? Ribadeo, por sorte, leva máis dunha década rehabilitando o seu casco vello. Pode verse como estaba hai algo máis de quince anos no documento 'Ribadeo Falls. Presentación sobre as casas caíntes en Ribadeo'. Pode apreciarse a diferencia. E nun paseo, pode verse o que lle falta. Seguirá a mellorar. A torre tamén, esperemos.Pero polo momento, desde que chegou Paisajes de Asturias, os amaños vense compensados co desgaste, e non creo doado dicir se o balance é positivo ou negativo. De feito, o mesmo artigo citado, entre outras cousas, ten escrito 'hace ya tiempo que su nueva propietaria mayoritaria, Paisajes de Asturias, tendría que tener listo su proyecto de rehabilitación del edificio'. Ou sexa, foi polo vento, veu polo aire...

    Remata con algo no que estamos, máis ou menos, de acordo: garantirase un 'pulmón verde' entre o formigón. O proxecto inclúe pistas, que farán que o verde se vexa sobrepasado por outras cores. Benvida á nova dotación. Fai falta unha zona de calistenia (ver a nota de prensa do concello) aínda que na parcela veciña, rúa Daniel Cortezón por medio, haxa elementos de ximnasia que non se potenciaron. Iso si, o proxecto non mellora as traseiras dos edificios nin a súa beleza.

    Benvidos os cambios? Parte deles, si. Pero, mentres vexo voar as gaivotas sobre a ría, lémbrome do vello son 'Pousa, pousa': fun polo vento, vin polo aire...

CASA BRASONADA DA RÚA VIEJO PANCHO. Francisco José Campos Dorado

Baixando pola rúa Viejo Pancho, case chegando á rúa Antonio Otero, atopamos unha amplísima e señorial mansión coñecida como a Casa de Navarro-Reverter. Efectivamente, alí viviu D. José Navarro Reverter y Gomis (1888-1969) casado con Dª. María Teresa Lamas Sanjurjo (1886-1970), filla de D. Ramón de Lamas Navia Osorio (1821-1926) e de Dª Anunciación Amalia Sanjurjo. D. Ramón era fillo de D. Vicente de Lamas Menéndez (n.1796) e de Dª María Teresa Navia Osorio (n.1814), señores do Pazo de Quintalonga.
O escudo de armas, está situado na fachada Norte cara o lateral que da a rúa, dentro dun recinto interior ao que se accede por un amplo portalón de servizo. Dende aquí, darlle as máis expresivas grazas o meu amigo Carlos Rolle Vijande que xa anteriormente me facilitou fotografar o escudo da rúa Enxeñeiro Schulz, e esta vez, poder facer un bo encadre deste escudo desde unha das fiestras do seu confortable e “calentiño” Hotel. Ese día facía un frío que pelaba e a calefacción estaba ideal. Frecuentar o seu hotel entre tres casas brasonadas, pareceume revivir as visitas ó “barrio gótico” do Ribadeo Antigo, para logo baixar a costa de Antonio Otero entre as vetustas casas de mariñeiros e armadores, e ir embarcar a Porcillán ó “María Irene”. ¡Un soño daquela realidade xuvenil vivida, e que tan pronto se me pasou por diante...!

O campo do escudo está cuartelado en cruz ou en catro cuarteis, sobre unha aguia coroada mirando a sinistra ou acolada (que está por detrás del). A cabeza coroada da aguia sírvelle de timbre, así como, as ás e as garras lle serven de soporte, e as estendidas plumas temoneiras do rabo, de sostén. O adorno exterior consiste nun elegante deseño de penachos de plumas de aves “do paraíso” que partindo de roeles abuxardados rodean o contorno.
Á altura da cabeza da aguia, no lado esquerdo segundo se mira, esta gravado “BS” cunha pequeniña “V” dentro da letra “B”, e no outro lado aparece unha “O” cruzada dunha “T”. Isto nos quer dicir que o escudo pertence a familia “BUSTO”. A aguia coroada acolada o campo do escudo, é sen dúbida, unha das aguias do brasón dos Busto: un escudo partido de azur e ouro, cun aguia “do un no outro” ou inversadas (que son simétricas respecto dun eixe vertical). Na parte baixa hai unha confusa lenda que parece rezar: “AVNQE NO SOITO DA DEOROSO EL AZVL ESTA EL TESORO” (“aunque no soy toda de oro “so”(bre) el azul está el tesoro”), semellante e que expresa o Dicionario Heráldico e Nobiliario de D. Fernando González-Doria, Edic. 1994: “SI NO SOY TODA DE ORO, EN LO AZUR TENGO EL TESORO”.
O lema refírese a aguia, que nalgúns brasóns dos Busto, soamente é unha aguia partida de azur e ouro, e noutros son dúas aguias, unha de azur e outra de ouro. A aguia dourada portábana na antigüidade os estandartes do rei Ciro “O Grande” de Persia (500-429 a.C.) do que fala Herodoto (484-420 a.C.). Foi emblema de Exipto en tempos de Ptolomeo (90-168 d.C.) e os etruscos entregáronlle aos romanos, en sinal de amizade, un cetro surmontado dunha aguia de marfil, que eles empregaron como emblema da República Romana e máis tarde dos emperadores. O exército romano en tempo de guerra, portaba como insignia unha aguia dourada coas ás despregadas, e case era como a divindade protectora da lexión. En tempos da república estaba feita de madeira, máis tarde foi de prata e en tempos de Cesar as aguias eran de ouro (Ciencia del Blasón, D. Modesto Costa y Turrel 1858)
“...(SOBRE) EN LO AZUL (ESTA) TENGO EL TESORO”. Seguramente, o lema refírese o azul do mar océano. Os Busto foron grandes armadores de vello, que fixeron grande fortuna cos barcos mercantes. Hai un preito litigado entre D. Fernando de Valdés de Candás e D. Alonso del Busto por danos causados nun navío en 28/2/1519. O lema podería interpretarse, algo así, como que: si lles fallaban os negocios monetarios en terra (O OURO) sempre poderían volver a intentalo cos recursos do mar (O TESOURO) para volver empezar a adquirir riquezas.
Segundo o antedito Nobiliario de D. Fernando González-Doria, ós Busto pertenceron os Sete Infantes de Lara, fillos de D. Gonzalo Busto e de Dª Sancha Velazquez e netos do rei Ramiro II de León (930-950). Unha rama pasou a México, onde o capitán D. Matías del Busto y Moya, natural de Santa Fe, cabaleiro da Orden de Calatrava, obtivo título de Marqués de San Clemente o 20 de Decembro de 1730. Posiblemente as plumas do adorno exterior deste escudo de armas, teñan que ver coas preciosísimas aves do continente americano.
Na Casa dos Busto de Ribadeo, D. Francisco Antonio Bustos y Florez, sacou executoria de nobreza na Chancillería de Valladolid en 1785. Seus ancestros xa conseguiran a executoria na mesma Chancillería en 1512 (Historia de Galicia, Tomo XX, paxs. 239-240).
No primeiro cuartel, unha banda engolada en dragantes linguados e dentados. Poden ser armas dos Sanjurjo, do castelo de Arnado de Valdeorras (Orense), emparentados cos Florez da casa de Miramontes do Bierzo // poden ser tamén, armas dos Navia–Osorio que aparecen no retablo do altar maior da igrexa parroquial de Sta. María do Campo de Ribadeo // puideran tamén ser, armas dos Andrade ou dos Freire (en campo de sinople unha banda de ouro engolada en cabezas de dragón do mesmo metal). Faltan os esmaltes do escudo, para precisar a liñaxe correspondente deste brasón, pero máis parecen Navia Osorio ou Sanjurjo.
No segundo cuartel, un home de pé, armado de espada envaiñada e cunha alabarda, ou cunha lanza de torneo, pois vense na asta da lanza dúas protuberancias ou cazoletas de protección da mau, na zona por onde se empuña cando se monta a cabalo para a xusta ou liza entre cabaleiros. Por outra banda, a vestimenta parece a clásica dos conquistadores de América, cun morrión na cabeza adornado cun penacho de plumas. Esta circunstancia, da vestimenta lixeira, de coiro ou tela, nos leva a crer, que empuña unha alabarda, aínda que só se ve a asta e lle falte a coitela, pois un cabaleiro disposto para unha xusta, estaría vestido de armadura. Advertimos esta circunstancia pois estes dous primeiros cuarteis, parecen ser os do parentesco dos Busto coas armas dos Menéndez Navia emparentados cos Villaamil, armas iguais as do primeiro cuartel do escudo do Patín, as do escudo da casa dos Cuatro Hermanos onde estaba o Comercio de Maseda, as do escudo da Casa do Outeiro de San Miguel de Reinante e as do escudo ovalado de Celeiro de Mariñaos, posiblemente do canónico D. Salvador Menéndez Navia e Villamil que era tesoureiro da catedral de Mondoñedo e fundador do patronazgo da capela de San Roque de Ribadeo (ano 1719)
No terceiro cuartel, tres coroas reais ben ordenadas, dúas en xefe e unha en punta, esta máis grande cas outras. Similares o brasón do Reino de Suecia (en campo de azur tres coroas de ouro) (Ciencia Heroyca do Marqués de Avilés, Tomo I, páx.400) ¿casou algún Busto con alguén da Familia Real de Suecia? ou si tiñan os Bustos relación comercial marítima con Suecia ¿qué mercancías transportaban para ser merecedores deste privilexiado brasón?. Por outra banda, tres coroas reais unhas sobre doutras (sinistra, destra e sinistra) tamén aparecen no 2º cuartel do escudo de Hernán Cortés por privilexio de 7-Marzo-1525 concedido polo rei Carlos I. ¿Haberá relación coa saga dos conquistadores de América?
No cuarto cuartel, aparece a Encomenda ou Cruz da Orden de Santiago, atravesada punta a sinistra por unha espada desnuda, que non logramos identificar con ningún liñaxe familiar.
Na Chancillería de Valladolid, encóntranse varios preitos que nos mostran algúns membros da árbore xenealóxica desta familia: 1) Preito de Fidalguía de D. Domingo Alejo Cotarelo y Busto, veciño de Ribadeo (1732). 2) Executoria de preito litigado por D. Francisco Antonio del Busto y Flórez, veciño de Ribadeo, con D. Antonio Trelles Villear e a súa muller, veciños de Avilés, sobre restitución de varios bens (1785). 3) Preito de D. Manuel del Busto Flores(z) de Sante, D. Andrés del Busto Flores(z) de Sante, D. Francisco Antonio del Busto de Ribadeo, D. Francisco María del Busto de Ribadeo, sobre posesión de bens e herdanza de Dª Cayetana de la Vega y Navia, madre común dos litigantes, e cuxos bens están situados nos concellos de Navia e Coaña (1802-1808). ¡Ribadeo e o mar sempre o seu lado!

ESCUDOS DE ARMAS DA CASA DOS MIRANDA. Francisco José Campos Dorado

Baixando a Porcillán pola rúa Amando Pérez, case en fronte da Fonte dos Catro Caños, está a señorial e discreta Casa dos Miranda. Ó lado Sur, linda cun calexón que ven desde a Rúa Trinidad e que separa a casa e horta das casas adxacentes, e cuxo nome, Travesía da Paz, recorda a Rúa da Paz, antiga denominación da Rúa Amando Pérez. A casa consta de baixo e dous andares, con tres e tres balcóns beirados ou saíntes, con varanda de fundición enrellada e, nos baixos, tres sólidos portalóns de madeira con molduras, cuxa porta central de dobre folla, montantes vidrados e cancela de forxa, é a da entrada da casa. A súa fachada está toda construída de cantería, e entremedias do balcón central do primeiro andar, na parte alta, atópanse estes dous escudos de armas que resaltan do paramento labrados en pedra de mármore branco e en moi bo estado de conservación.

En heráldica a súa forma trátase como: escudos “españois carlistas” ou escudos de “forma de casulla” (El Diseño Heráldico, Luís F. Messia de la Cerda y Pita 1990, páx.29). O apelativo “carlista” refírese a Carlos I de España e V de Alemaña (1500-1558). Carecen de adorno exterior, a excepción dun trifolio no timbre do primeiro e do segundo, así como, neste segundo, outras dúas pequenas flores entre medias das volutas altas, e ámbolos dous, teñen un pequeno adorno no sostén (na punta da parte baixa). A forma exterior e similar nos dous, pero diferéncianse en que mentres o flanco dereito, segundo se mira cara a eles, é case igual, no flanco esquerdo as volutas envolven cara a dentro e quedan por fora, e no escudo sinistro envolven cara a dentro, pero métense no campo do escudo. O escudo esquerdo (foto 1) está cuartelado en catro:
No primeiro cuartel, na parte central, aparecen dúas chaves encostadas (dándose as costas) en pau (verticais) cos paletós arriba e aneis cadrados baixos entretidos (enlazados). Están acompañadas de tres flores de lis mal ordenadas: unha central en xefe (parte alta) e dúas en punta (parte baixa), e de seis rosas colocadas tres e tres en cada flanco das chaves. Si tiveran esmaltes, as chaves e as lises serían de azur (cor azul) en campo de prata, e as rosas de gules (cor vermella). Son armas dos Quirós de probada nobreza, entre outras, nas Ordes de Santiago, Alcántara e Calatrava. D. Bernaldo de Quirós de las Alas y Carreño alguacil maior de Oviedo e alférez maior de Avilés, foi Marqués de Camposagrado, título nobiliario que lle concedeu o rei Felipe IV o 23-Maio-1661. No segundo cuartel, dous lobos pasantes, son armas dos Osorio. En campo de ouro dous lobos desollados en pau (un sobre o outro). O lobo é figura do guerreiro que non da cuartel o inimigo. Unha cabeza de lobo, era insignia militar que os romanos levaban no alto dunha pica. D. Pedro Osorio, fillo do Conde de Trastámara, xunto con D. Alonso de Lanzós e D. Diego de Lemos en 1465, foron os que acaudillaron a Revolta dos Irmandiños. D. Pedro Osorio pereceu nunha prisión dos Andrade e D. Alonso de Lanzós pasou o resto da súa vida na cárcere. Foron os tempos en que os nobres galegos serán sometidos e obrigados os intereses casteláns, tempos da “doma e castración do Reino de Galicia”. Galicia conservará desde aquela a nomenclatura de Reino, máis será só testemuñal, pois perde a capacidade de decisión e o seu idioma deixa de empregarse nos círculos oficiais e na escritura; pero o pobo galego manterao vivo durante 300 anos nas lareiras, no agro, no mar, nos contos, nas lendas, nas coplas... (Historia de Galicia, David Pérez López, páx-155)
No terceiro cuartel unha banda engolada (tragada ou metida na gorxa) de dous dragantes linguados (de dous dragóns con lingua vista). Parecen armas do Marqués de Santa Cruz, título que Felipe II lle concedeu o 11 de Outubro de 1569 a D. Álvaro de Bazán e Guzmán, Capitán Xeneral con Grandeza de España. Neste caso, parece ser un cuartel similar o escudo inversado (simétrico respecto dun eixe vertical) do escudo esquerdo do altar maior da igrexa parroquial de Sta. María do Campo de Ribadeo, o cal pertence a familia dos Navia (Osorio), segundo reza na lápida adxacente, e cuxo patronazgo xa exercían nos tempos en que era Convento de San Francisco e non a colexiata actual de Sta.María do Campo. Este marquesado, refírese máis ben ó Marqués de Sta. Cruz de Marcenado, título nobiliario que concedeu o rei Carlos II en 1679 a D. Sebastián Vigil de Quiñones y la Rúa do Coto de Marcenado e cabaleiro da Orden de Calatrava. D. Álvaro José de Navia Osorio y Vigil de la Rúa, nace en Puerto Vega en 1684 e foi o III Marqués de Sta. Cruz señor da Casa de Celles, vizconde de Puerto Vega. D. Joaquín Navia-Osorio e Miranda, nace en Castropol en 1749, e foi o VII Marqués de Sta. Cruz de Marcenado.
Cando se identifican datas dos maiorazgos na igrexa parroquial de Ribadeo, hai que ter en conta que esta é tal a partir de 1835, pero o convento de San Francisco fundouse no ano 1214, de cuxo arte gótico de primeiros do século XIII, consérvase na ábsida do altar maior o gran arco oxival enviaxado (que ten os apoios un pouco oblicuos respecto da vertical), as arquivoltas da porta principal, a fiestra de trazaría da fachada con dous parteluz, bateaugas oxivais (molduras que protexen os arcos do pórtico e da fiestra, da auga de choiva que escorre pola parede), entre outros elementos das bóvedas de cruzaría e do coro. Na parte alta do actual retablo do altar maior, a ambos lados dunha imaxe central de Cristo Crucificado, atópanse estas mesmas armas dos Navia – Osorio en dous escudos con esmaltes: unha banda engolada de gules (cor vermella) sobre campo de sinople (cor verde) e ámbolos dous timbrados cunha coroa de marqués e cun adorno exterior, facendo un artesoado de molduras, en alto relevo, de estilo barroco do século XVII ou XVIII.
No cuarto cuartel, unha aguia mirando a destra. Son armas dos Aguiar. En campo de azur unha aguia de prata co vo caído ou de ás baixadas e membrada de sable (coas patas de cor negro), brasón moi antigo, pois é outra das insignias militares das lexións romanas.
O escudo dereito (foto 2) é de aspecto moi similar o primeiro. O primeiro cuartel está semicortado e partido. Na parte alta da partición esquerda vese unha árbore con dúas cabras empinadas coméndolle nas follas. Son armas dos Sotelo: en campo de prata, unha árbore de sinople (cor verde) e dúas cabras de sable (cor negro) empinadas no tronco. Na parte baixa, un castelo. Parecen armas dos Suárez de Albergaría ou dos Suárez de Deza. Na partición dereita, dúas bandas con dúas lises cada unha, semellan armas dos Ladrón de Guevara, ou dos Quesada, pero máis posible sexan dos Queipo de Llano. Este cuartel é a labra de consanguinidade dos membros dunha familia, que a súa vez emparenta cos Miranda.
No segundo cuartel, as cinco doncelas de Miranda. En campo de gules (cor vermella) cinco bustos de doncela cos cabelos espallados de ouro, cargados no peito cunha venera de ouro. Alude ó Tributo das Cen Doncelas, armas que gañou Don Alvaro Fernández Miranda, parece que acompañado dun cabaleiro dos Ponce de León, uns din que polo ano 785 ou 791, e outros en tempos de Afonso II “O Casto” (791-842) anos despois de descubrirse a tumba do apóstolo Santiago no ano 813. D. Alvaro liberou no lugar de Petoburdelo (entre Betanzos e A Coruña) ás doncelas virxes e fidalgas da comitiva, que conducían os sectarios musulmáns, e tamén ás que xa estaban na torre de Val-docel para ser embarcadas na ría de Betanzos, as cales, ían sendo entregadas polos pobos cristiáns de Gallaecia, para pagar un odiado tributo de vasalaxe os emires de Córdoba, que o rei “folgazán” Mauregato (783-789) adquirira con Abderramán I (756-788) por haberlle axudado a espolincarse e apoltronarse no trono. Ramiro I (842-850) negouse rotundamente a pagar e batalla e vence a Abderramán II (791-852) na batalla de Clavijo (Logroño) (La Comarca del Eo, 29-12-2012 “O Tributo das 100 Doncelas”)
No terceiro cuartel, son armas dos Villamil, dos Álvarez de Mon, de Barreira, Barrera ou de la Barrera, dos Busto, dos Aguiar ou dos Pardo que explicamos con máis detalle cando nos referimos o Escudo da Rúa Antonio Otero (La Comarca del Eo, 16-Xullo-2016)
No cuarto cuartel, son armas dos Luaces, un crecente ranversado (coas puntas cara abaixo) entre sete estrelas de oito puntas, tres en xefe e catro en punta. Así, tamén figuran na Casa de Luaces na cidade de Mondoñedo, pero coas estrelas de cinco puntas. Se o cuartel tivera esmaltes serían: en campo de azur, estrelas de ouro cun crecente ranversado de prata. A D. Juan García de Luaces, da cidade de Lugo, líbralle Sancho IV “O Bravo” (1284-1295) privilexio de fidalguía o 22-Maio-1293, por méritos contraídos na toma de Tarifa. A D. Luis de Luaces de Mondoñedo, recoñéceselle a fidalguía en 1554 (Historia de Galicia, D. José Santiago Crespo del Pozo, Tomo XXI, páx.241-242)
Na Chancillería de Valladolid hai moitos e diversos preitos relacionados cos apelidos destes escudos de armas, dos que destacamos: 1) Un preito de fidalguía do ano 1540 de D. Juan de Luaces, veciño de Mondoñedo. 2) Executoria dun preito litigado en 1565, por D. Pedro Fernández Tomás, veciño de Mondoñedo, con D. Vasco Fernández de Luaces e D. Fernando Ares de Ribadeo sobre contas e débedas dunha compañía de panos. 3) Executoria dun preito litigado en 1604 por San Juan de Bengolea e Dª. Inés Fernández de Saavedra e fillos, herdeiros de D. Pedro de Saavedra e Dª Elvira Díaz de Cidrón, veciños de Santa María de Ramil (Lugo), con D. Álvaro de Navia, marido de Dª. Leonor Fernández de Saavedra. 4) Preito litigado en 1655, por D. Rodrigo de Miranda Ponce (de León), con D. Diego García de San Pedro veciños de Pola de Lena, por un prado da Riva. (Asturias). 5) Preito de D. Lorenzo Agustín Miranda Menéndez, de Ribadeo, de D. Pedro María Miranda Miranda, de Ribadeo, de Dª. Juana Antonia Menéndez y Prado, de Ribadeo, D. José Campoamor, de Ribadeo, sobre: anulación dun foro fundado por Dª. Juana Antonia Menéndez e restitución dos bens a él hipotecados por estar vinculados o maiorazgo de Miranda (1788-1808). 6) Preito de D. Pedro Ramón de Oya y Miranda, de Ribadeo, D. Vicente Lamas de la Torre, de Santa Eulalia de Vilaosende, sobre anulación da escritura do foro dunha casa e horta situadas en Ribadeo por ser bens vinculados (1804-1809)... e un largo etc. etc.
Ámbolos dous escudos dan fe das grandes liñaxes do matrimonio de D. Pedro Miranda, natural de Ribadeo, casado con Dª María Osorio de Navia (século XVI), quenes tiveron por fillo a D. Fernando de Miranda Osorio que casou con Dª María de Lanzós.
Son dous escudos por antonomasia aristocráticos. ¿Que quer isto dicir? Son escudos das familias máis notables de Gallaecia e por suposto do Estado, con brasóns anteriores a fidalguía medieval de España. Non precisan timbrar os escudos de coroas ou cascos para falar da súa nobreza, pois as armas dos seus cuarteis falan por si soas. En San Miguel de Reinante, cun adorno exterior floral moito máis rico, hai outros dous escudos desta natureza na fachada do Pazo de Pumarín, pertencentes a familia de D. Juan Pardo de Cela Ulloa Taboada de Aguiar e Andrade (Arquivo do Reino de Galicia -Fondo da Real Audiencia de Galicia- Signatura 3339/10 -foto 102837).
Platón (427-348 a.C.) relata na súa “República” que aspiraba a un goberno da “aristocracia do saber”. Para Aristóteles (384-322 a.C.) a aristocracia era a mellor das formas de goberno sempre e cando, esta se interesara polo ben público, polo benestar social, pois en caso contrario dexeneraría nunha oligarquía ou goberno exercido por un reducido número de persoas que pertencen a unha mesma clase social privilexiada que utilizan o goberno en proveito propio. Herodoto (484-420 a.C.) opoñía a aristocracia á monarquía e á democracia. Rousseau (1712-1778) recoñecía dúas clases de aristocracia: a natuhereditaria e a electiva. A segunda destas formas é a máis racional, pero sempre imperou a primeira. Na era moderna, a democracia ganoulle a batalla á aristocracia política, aquela constituída pola “elite” dos grupos dirixentes.
O termo, aristocracia tamén se aplica como sinónimo de “privilexio ou rango”; así existe unha aristocracia social; una aristocracia da igrexa, do diñeiro, da industria, do arte, do saber ou do deporte. Polo que hoxe, cando se escoita falar da aristocracia a secas, interprétase como a clase social oligarca que fai e desfai o que lle ven en gana, conclusión que, aínda que non sempre, a maioría das veces, hoxe, é acertada pois teñen diñeiro, poder, privilexios e influencias dabondo como para facelo. Pero nun principio a aristocracia eran as persoas más notables da nación e non precisamente eran os que exercían o poder feudal. Platón, Moro, Bacon e os profetas do Antigo Testamento, seguramente eran aristócratas do seu tempo, en cambio, foron os pais da doutrina filosófica do Socialismo que se levantou en revoltas en contra da explotación da clase traballadora... En fin, Aristóteles, fai 2300 anos anos que morreu, ¡e como para seguirlle agora as súas “filosofías...”!

ESCUDO DA CAPELA DA VIRXE DE LOURDES DE SANTA MARÍA DO CAMPO. Francisco José Campos Dorado

Entrando na igrexa parroquial de Santa María do Campo de Ribadeo e recorrendo un pouquiño da nave principal, a primeira capela á esquerda é a da Virxe de Lourdes. Sobre o seu arco de medio punto atópase este escudo español en punta (característica francesa estendida na heráldica española), que está empotrado na parede do templo, polo que cremos sexa orixinario dun maiorazgo do Convento de San Francisco. Está timbrado cun casco de fidalgo mirando a destra, con sete griletas vistas, e unha moi peculiar (pola feitura) gola de sete launas ou placas superpostas que protexían mellor o pescozo do cabaleiro que os cascos de gola ríxida, pois podía fixarse a coiraza, e lle permitían igual movemento lateral e frontal da cabeza. O burelete está adornado cun penacho de seis plumas. O casco pertence a un Conde (yelmo de prata, terzado de sete griletas de ouro perfilado do mesmo metal. “Ciencia del Blasón, D. Modesto Costa y Turell, 1858”). O adorno exterior consta dun elegante deseño de pergamiño con figuras en espiral ornamentadas con gravados de liñas estilizadas, clásicas do arte renacentista de finais do século XVI, profuso en cortes enrolados cara dentro e fóra, que lle dan esa prestancia emblemática da antigüidade de séculos, engadida á preciosa pátina de pavonado azul agrisado con que o vernizaron as fumarolas dos cirios e das candeas con que se iluminaban os fieis que percorrían rezando, cada estación do Via Crucis.
Para facilitarnos a labor de estudo dos brasóns do campo, lemos primeiro os nomes gravados na bordura, os cales pertencen as familias e ás Armas de cada cuartel: DE ACEBEDO (en flanco destro do 1º cuartel); DE PRESNO (flanco destro da punta do 3º cuartel); DE BA(A)MONDE (flanco sinistro do 2º cuartel); DE PARDO (flanco sinistro da punta do 4º cuartel).
Está cuartelado en cruz ou en catro cuarteis. No primeiro cuartel, tres estrelas de seis puntas en xefe e no cantón sinistro do xefe un crecente ranversado cunha estrela centrada de seis puntas. Á sinistra unha torre donxonada adestrada dunha árbore cun can atado o seu tronco mirando a destra. Son Armas que mostran varios liñaxes consanguíneos da Casa dos ACEBEDO. As estrelas e crecente son parte do brasón dos ACEB(V)EDO de Ourense. A torre donxonada é brasón dos MOREDA (igual torre aparece no 1º cuartel do escudo do Pazo de Triana da Casa de MOREDA de San Miguel de Reinante, claramente entroncada cos RIBADENEYRA e cos AGUIAR, como reza o lema naquela bordura). A árbore cun can atado ó tronco son as antigas e primitivas Armas dos ACEBEDO (en campo de ouro, un acivro de sinople -cor verde- cun can branco atado o tronco do acivro).
Este cuartel parece o brasón familiar dun matrimonio ACEBEDO-MOREDA. Os ACEVEDO, están entroncados cos Condes de Monterrei, por enlace de D. Diego de Acevedo Fonseca y Ulloa con Dª Francisca de Zúñiga, II Vizcondesa de Monterrei, filla de D. Sancho Sánchez de Ulloa, I Conde de Monterrey e de Dª Teresa de Zúñiga (Blasones y Linajes de Galicia, D. José Crespo del Pozo, Volume II). Estes apelidos FONSECA, ULLOA e ZÚÑIGA, aparecen de novo en Ribadeo en pleno século XX, no “Escudo de Armas do Parador de Turismo” (tamén en La Comarca del Eo, 22-Octubre-2016) ¿Por que hai esta coincidencia? Nós, non o sabemos, pero alguén o saberá.
Frei José Crespo del Pozo (ibidem, páx.17), destaca pola súa honestidade inmaculada e honradez acrisolada ó V Conde de Monterrei, D. Gaspar de Zúñiga Acevedo e Fonseca, Virrei en México e no Perú, que gobernou desde Lima toda América do Sur, desde 1595 a 1603, e mandou grosas sumas de diñeiro a España, e sobre a súa sepultura da igrexa franciscana de Lima, mandou que gravasen: “MALO MORI QUAM FOEDAR” (Prefiro a Morte Antes Que Mancharme). D. Gaspar cumpría o seu Cargo de Estado coa moral á que o seu Título de Nobreza o obrigaba, pois un Título non é máis cunha recompensa como recordo dun feito histórico, do propio posuidor ou dos seus antepasados, coa obriga moral de que quen o ostenta ten que ser, dar e demostrar, exemplo de conduta. ¡Polo que vemos nas noticias de hoxe en día, nalgúns xerifaltes con altos cargos políticos de Estado, pouco prendeu o exemplo de D. Gaspar!.
No segundo cuartel, unha letra “M” coroada rodeada de oito peixes, dous en xefe e dous en punta mirando a destra; en flancos, dous e dous altos (mirando cara arriba). Son armas dos BA(A)MONDE: en campo de azur (cor azul) unha M de ouro coroada do mesmo metal; bordura de gules (cor vermello) con sete peixes de prata. Notemos as diferenzas das Armas deste escudo, coas do relato de “Armas e Triunfos de Galicia”, onde alí constan dunha bordura, que neste cuartel non hai, e soamente sete peixes: 3 en xefe, 1 en cada flanco e 1 en cada cantón da punta, todos gravados horizontais mirando a destra; aquí, neste segundo cuartel, son oito peixes e colocados nas posicións arriba sinaladas.
A Casa BAAMONDE de Ribadeo, ¿onde estaba? ¿qué obra “urbanística” a fixo desaparecer, e cando?. Pois ben, esta Casa, empeza no século XV con Dª Constanza López de BAAMONDE que se casa con D. Sancho Méndez Abrana, de Grandas (Asturias). Seu fillo D. Fernando Álvarez de Baamonde, vaise para Chile na segunda metade do século XVI, e foi proxenitor desta liñaxe naquela nación sudamericana. En 1595 está en Chile de “encomendero” (tiña “indios” encomendados para traballar con eles, ós que tiña a obriga de costearlles instrución cristián). Cásase con Dª Beatriz de Guzmán, e teñen entre outros, un fillo en 1604, D. Jerónimo de Bahamonde que nace en Santiago de Chile, e cásase con Dª Juana de Puebla y Rojas, que sigue a liñaxe BAAMONDE de Chile. Desta mesma Casa de Ribadeo foi Dª María López Baamonde que se casa con D. Pedro Teixeiro y Parga, e teñen por fillo a D. Bernabé Baamonde Teixeiro que se casa en 8-Xuño-1668 con Dª Antonia de Torres Suárez de Villaamil nacida en Ribadeo, e un dos fillos, D. Agustín Mauricio Antonio Baamonde (n.1682) cásase con Dª Ana Bermúdez García de Amoedo, e teñen por fillo a D. Agustín Baamonde, nacido en Ribadeo, que se casa no Páramo (Lugo) con Dª Josefa Sarmiento de Ribadeneyra e seu fillo, D. Manuel Bahamonde y Sarmiento de Ribadeneyra, nace en Lugo e foi Capitán do Rexemento de América para onde se foi, sendo xa Cabaleiro da Orde de Alcántara en 1778 (Blasones y Linajes de Galicia, D. José Crespo del Pozo, Volumen II, páx.148) A modo de anécdota, e como pobo mariñeiro que somos, diremos que os peixes debuxados no brasón dos BAAMONDE (“Blasones y Linajes de Galicia” Tomo I), son peixes de pescado branco (cola recta) mentres que os deste escudo son de peixe azul (cola en “V”) ¿quer dicir que uns familiares foron de río (de terra adentro) e outros de mar (mariñeiros)? ¿Ou ámbolos dous son peixes de río, ou ámbolos dous de mar?. Quizais só sexa, simple interpretación estética do artista gravador, pero quede como nota observada.
No terceiro cuartel, un castelo ameado con torre de homenaxe, tamén ameada, sobre terraza de rocas e ondas de auga, adestrado dunha espada baixa (coa punta abaixo) desenvaiñada e colocada en banda, acolada tras dun escudo español brasonado con dúas barras e bordura. Son Armas dos PRESNO que si tiveran esmaltes serían: en campo de ouro un castelo mazonado (gravado con liñas que representan as gretas da xunta entre as pedras de cantería) sobre rocas e ondas de auga de azur e prata, adestrado dunha espada desenvaiñada, coa guarnición de ouro, acolada tras dun escudo con dúas barras de azur e gules, con bordura dun terzo de anchura a das barras.
A Casa de PRESNO de Ribadeo ten como proxenitor a D. Gaspar PRESNO casado con Dª Florencia PARDO BAAMONDE, filla do Capitán Pedro Fernández Baamonde y Saavedra, rexedor de Mondoñedo e Señor do Coto de Otero, neta do Capitán Pedro Fernández Baamonde y Cabarcos que serviu trinta e dous anos en Flandes, Nápoles, Milán e Portugal, bisneto de D. Matías López de Baamonde, que vivía en Ribadeo en 1519, casado con Dª María de Sarmiento, Señora do solar de Sarmiento e do coto de Otero. Súa descendente Dª Xosefa de Presno e Baamonde, cásase con D. Antonio de Luaces e Somoza, xentilhome e rexedor do Concello de Mondoñedo, e súa filla Dª María Teresa de Luaces y Presno, falece en 1773. D. Manuel de Luaces estaba casado con Dª Rafaela de Presno Parga Fuentes y Donlebún (Blasones y Linajes de Galicia, José Santiago Crespo del Pozo, Tomo IV, páx.252)
Na Chancillería de Valladolid, D. Antonio García Presno veciño de Ribadeo, solicita Preito de Fidalguía en 1734. Un descendente contemporáneo dos PRESNO, D. Gumersindo García-Presno Cotarelo estaba casado con Dª María de los Ángeles Martínez de Aguiar y Oya (necrolóxica, La Comarca 14-Marzo-1954) unha das últimas ramas co apelido OYA en Ribadeo, descendente do matrimonio de D. Carlos Oya Miranda de Ribadeo, casado con Dª María Saavedra e Cotón de Lugo, que teñen por fillo a D. Manuel Antonio de Oya Miranda y Saavedra (o Escudo brasonado coas primitivas Armas dos OYA está, como veremos nun próximo artigo, na Capela de San Antonio e de San Xosé). D. Gumersindo e Dª María de los Angeles, tiveron por fillos a: D. Gumersindo, Dª María Vitoria, D. José María e D. Gabriel Desde estas poucas liñas, facer unha grata lembranza a D. José María García-Presno y Martínez de Aguiar que foi por un tempo Comandante do “Ciscar” (barco da República Española desde Xuño do 1937 a Marzo do 1938) a quen se lle deu o retiro de Capitán de Navío da Armada Española, no primeiro mandato do goberno de D. Felipe González. D. Xosé María, non estaba moi conforme co rango que lle recoñeceran, chegada a Democracia, para o seu retiro, pois, segundo a súa promoción, correspondíalle o grado de Vicealmirante ou General de División e non ó de Coronel. Na ditadura franquista, foi Xefe de Dique dos Asteleiros de Xixón e exerceu a Cátedra de Astronomía e Navegación na Escola Náutico Pesqueira e Superior de Náutica e Máquinas da Mariña Mercante de Xixón, cando aínda era Recoñecida da de Bilbao, e onde por circunstancias da vida, lonxe do noso lar ribadense e salvada a diferenza de idade (el perto dos sesenta e eu dos vinte), nos fixemos amigos e parolabamos a miúdo sobre asuntos do mar, dos barcos e un “pouquiño” de política. El fixera as Prácticas de Guardamarina no Buque Escola Galatea ó que lembraba sempre con gran cariño pois nel aprendeu a ardua disciplina da manobra dun gran barco de vela, da que era un entusiasta, e onde labrou o carácter de home sensato e de saber facer, dun perfecto mariño de guerra daqueles tempos. Os avatares da vida de D. José María merecerían un bo estudio biográfico, para darnos conta das reviravoltas que, un home condenado a Sete Penas de Morte por ser un “Comandante Roxo”, tivo que salvar durante e despois da Guerra Civil para poder sobrevivir. ¡Saudiños desde o noso terruño, alá onde esteas, amigo!
A modo de nota curiosa, atopamos na Lista de Rexistro de Barcos do Porto de Ribadeo, dous homes de mar antecesores de D. José María. No Folio 27, ó patrón D. José García Presno, que estaba o mando do quechemarín “Joven Ramonita” de 36 Tm de rexistro bruto, construído na Liñeira, segundo escritura de 13-Marzo-1848, para os armadores D. Fco. Antonio Bengoechea e D. Antonio Casas; e no Folio 45, consta o bergantín “Neptuno” de 149 Tm de rexistro bruto, construído na Veiga de Navia polo mestre D.Afonso Fernández Presno da matrícula de Viabelez, cuxos armadores eran: D.Fco. Antonio Bengoechea, D. Manuel Reynante e D. Emilio Erraez casado con Dª Concha Puelles, veciños de Ribadeo, segundo consta en escritura de 5 de Xuño de 1852, e que estaba taxado en 180 000 reais de vellón, incluída a arboladura. No cuarto cuartel do Escudo de Armas, unha aguia coroada mirando a destra, de ás abertas ou volante. Son armas dos PARDO, que ademais de ser de Dª Florencia PARDO BAAMONDE casada con D. Gaspar Presno, parecen ter que ver coa xenealoxía de D. Antonio PARDO BAAMONDE de Viveiro, casado con Dª María Somoza, de Santiago, cuxo fillo D.Antonio Pardo Baamonde rexedor de Santiago, estaba casado con Dª Antonia Cuervo de San Pedro de Cornazo, no concello de Vilagarcía de Arousa. Todos eles apelidos que aparecen tamén nesta feligresía de Ribadeo. Sobre este apelido, PARDO de veciños de Ribadeo atopamos na Chancilleria de Valladolid, outras dúas referencias: 1) Un Preito por Herdanzas, entre os anos 1743 e 1759, de Dª Catarina Teresa de Acevedo Pardo, veciña de Castropol con seu irmán, D. Carlos de Acevedo Pardo y Taboada, de Ribadeo, dono de “A Aduana Vella” (tamén en La Comarca del Eo 16-Abril-2016), sobre petición de Dª Catarina Teresa de Acevedo Pardo para que se reduza a escritura pública o pacto que fixo con D. Carlos de Acevedo Pardo y Taboada, para a partición da herdanza de seus pais. 2) Un Preito de Fidalguía, con data de 1780, de D. José Pillado Pardo y Rivadeneyra, veciño da feligresía de Nosa Señora de Vilaselán.
Como estamos vendo, en un escudo si e noutro tamén, tódolos Escudos de Armas e Brasóns de Ribadeo, están relacionados, uns con outros, por lazos familiares, se non é antes é despois, pois, seguramente os fillos das familias fidalgas casábanse entre si por non perder, ou para defender, os seus propios e comúns intereses sociais. ¡O Realengo...!

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia. Emilio Piñeiroa Lozano

O Concello de Barreiros atópase situado na franxa norte da provincia de Lugo, denominada A Mariña.
A súa situación xeográfica pode considerarse un privilexio natural, xa que se atopa entre o mar Cantábrico, con finísimos areais de ata 8 kms, e a montaña.
O Camiño Norte percorre a zona interior do concello, zona agrícola e gandeira por excelencia.

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia
Ribadeo era para o peregrino o primeiro punto do seu itinerario galaico ata Compostela.
Os peregrinos deixaban Ribadeo cara a Mondoñedo e abandonaban definitivamente o seu contacto co mar, internándose por Ove ata a Nosa Sra. da Ponte, na parroquia de Arante, onde o cóengo mindoniense Juan Marqués empregou os seus bens, no século XVI, na creación dun hospital para peregrinos.
O camiño atravesa unha arboreda e entra no Concello de Barreiros. Dende o alto, divísase o gando nun terreo de abundantes pastos e un pequeno val surcado polo río Porto Bragán. Aos nosos pés, a parroquia de Vilamartín Pequeno e na outra ladeira, Vilamartín Grande, barrio que pertence á parroquia de San Xián de Cabarcos. Ao fondo, Fórnea, do Concello de Trabada.
En Vilamartín Pequeno visitamos a Igrexa parroquial, na honra de San Xoán Degolado.

Os peregrinos, despois de cruzaren o río e subiren unha empinada costa que conduce a Vilamartín Grande, encontran á esquerda a Capela do Carme que pertenceu a unha fundación e que no ano 1995 foi arranxada polos veciños. No interior, na parede lateral esquerda, nunha lápida hai a seguinte inscrición: “Esta ermita está fundada un aniversario Santísimo de una misa cantada con responso y cuatro rezadas en cada día de las festividades de Nuestra Señora de la Merced y del Carmen de cada año a ocho reales de limosna por las cantadas y a tres las rezadas paso la escritura de dotación ante Bernabé de Miranda. Notario en 29 de 7 de Diciembre de 1.692, años”. No altar,na parte central, está a Virxe do Carme, patroa á que se lle celebra a festividade o 16 de xullo; a ámbolos dous lados, dúas virxes do barroco galego, de 1692; na de menor tamaño pode lerse: “Nosa Sra. de las Angustias de las Beatas Marías”. É de destacar un cáliz e unha patena, cunha inscrición na base: que di: ”D. Salvador Menéndez, año 1.692”.
Á dereita do camiño atópase o teleclub e a escola, pechada co gallo da concentración escolar e , na mesma situación atoparemos as escolas de Gondán e San Xusto.

Seguindo o camiño, antes de baixar a Gondán, o alto de Vilamartín Grande pode servirlle ó peregrino de mirador, dende onde se divisa unha perspectiva do Val de Cabarcos, formado por San Xián e San Xusto. Plinio afirmaba que os antigos “cibarcos“ eran cidadáns dunha república no convento xurídico lucense do tempo dos romanos. Podemos deixar establecido que os cibarcos extendíanse dende a desembocadura do Masma, en Foz, á do Eo en Ribadeo.
Madoz e Vicetto supoñen que foron os primeiros moradores desta terra de Cabarcos.

De crer ó P. Flórez, o documento máis antigo que se coñece en España refírese a este Concello. Trátase da doazón duns terreos do ano 755, situados entre o río Eo e o Masma, feita polo rei D. Silo, a instancias do abade Esperanta, a varios monxes para que edificaran alí un mosteiro.

O nome de Cibarcos consérvase a través da Idade Media, sen máis variación que o cambio do i en a, aparecendo xa nos primeiros séculos da Reconquista. Xa no ano 916 aparece un documento no que Ordoño II doa as igrexas situadas entre o Eo e o Masma, onde figuran as de Sancti Justi de Cabarcos e Sancti Julliani de Giliari.
No ano 1406 López Díaz de Teijeiro doaba ao bispo de Mondoñedo a terraría de Cabarcos; os seus escudos aparecen citados nun documento do Mosteiro de Lourenzá, que leva a data de1448. Deberon vivir aquí numerosas familias de recoñecida nobreza e fidalguía.
Segundo documentos encontrados, Pedro Pardo de Cabarcos (sobriño do Mariscal Pedro Pardo de Cela) era dono de grandes terreos neste val que vendeu por 2000 maravedís para axudar ós Reis Católicos na toma de Granada.
A vida das xentes que habitaban nestas terras transcorreu pacífica e sosegadamente, dedicándose ao traballo agrícola e manual; chegando a haber a finais do S. XVIII (1787), no Concello de Cabarcos 21 telares e 504 arrobas de viño.
O Concello estaba formado por S. Xián de Cabarcos, S. Xusto de Cabarcos e Vilamartín Pequeno, estando a capitalidade no primeiro.
Na actualidade pertence ao Concello de Barreiros, adicándose á gandería e á agricultura.
En Gondán (S.Xián de Cabarcos) atopamos unha pequena capela, na honra da Virxe do Pilar, coas imaxes da Virxe e de Santiago Apóstolo; ao lado a fonte de Cimadevila onde o peregrino pode saciar a sede. A poucos metros o albergue de peregrinos.
Camiñamos en descenso ata a parroquia de S. Xusto de Cabarcos, cruzando o río Puxigo, atopamos o albergue de peregrinos (antiga escola), deixamos a estrada asfaltada collendo unha pista ata a Igrexa. Atopamos un cruceiro, en recordo da capela do Bo Suceso, destruída en 1984; esta imaxe, xunto coas de S. Sebastián e S. Roque peregrino atoparémolas metros máis arriba na Igrexa; que chama a atención pola súa situación, na parte alta, coma se estivera vixiando o val e esperando a chegada do peregrino. En 1993 foi arranxada, sendo párroco D. Santiago Riguera Díaz. Data de antes do ano 900, con planta de cruz latina. Destaca o retablo barroco de 1753, a súa imaxinería como O Apóstolo Santiago peregrino, S. Xusto e S. Pastor, patróns da parroquia; entre outros é de admirar o púlpito e dous confesionarios, obra do artista local Santiago Candia (1916), autor tamén do retablo da Virxe das Dores.

Casa do Concello de Cabarcos

Cárcere do Concello de Cabarcos

O peregrino deixa o Concello de Barreiros, pasa por unha zona de bosques que o leva ó veciño Concello de Vilanova de Lourenzá, atopando a capela de Santa Cruz preto do campo de fútbol. En Lourenzá os peregrinos recibían unha calorosa acollida no mosteiro, que data do século X. Impresiona a actual fachada barroca do mosteiro, deseñada polo arquitecto compostelán Fernando Casas Novoa, autor da fachada do Obradoiro.
Da importancia deste Camiño Norte ou Camiño Real, temos o testemuño da existencia de dúas pousadas: a Casa de Veiga do Camiño Real en Gondán e a pousada de Inocente do Curbeiro en S. Xusto.

En apoio de Ribadeo

Esperei varios días, pero parece que a nova vai lenta. Coido que a oposición parece que frontal do alcalde ó posto de control para a entrada de Mirasol está nun certo punto morto. Como quedou dito xa dende a nosa (miña e de moitamáis xente, a parte do Tesón e a Plataforma) oposición ó recheo xa consumado en Mirasol, o Concello ten armas para parar o tema. Non vexo que o esté facendo, pero polo menos esta vez saíu del a oposición, e non se lle presionou para que o fixera. As razóns que esgrime, utilitarias, coido que non van moi aló: son as típicas razóns comerciais que sairán adiante por algún tipo de presión, pero non por xustiza. Nembargantes, non esquecín aínda como argumento a razón que coido que é principal: os dereitos do pobo a un espaco que é seu e que se lle quere comer. Son máis ou menos as mesmas razóns que se argumentaron no caso dos recheos, ou no caso do parque que se quere reformar (parece que Patrimonio polo momento os ten firmes), ou noutros casos inmateriais como a representatividade dos portavoces veciñais e a palabra nos plenos, ... coido que isto merece un artigo máis amplio que tamén saia na prensa escrita. Voltarei sobre este e outros temas.
 

Un artigo sobre Hernán Naval [ver lista total na serie de artigos posteados co título xenérico de Hernán (Hernán Naval), escritos e prensa, o 17/18 de decembro].
--

Data: --/10/02	Fonte: Web „A Nosa terra“
Título: Seitarismo ou sensibilidade
Autor: Xosé M. Sarille
Descrición: Entre Hernán e Ucha, un arquitecto ferrolán. Unha comparación por mor da institución dun premio.
Comentarios: a día de hoxe, en procura de autorización para o posteado. Chamada á Nosa Terra e espero entrar en contacto co autor. En caso contrario, en breve será retirado. 30/12/05: autor contactado e permiso concedido.

Seitarismo ou sensibilidade

XOSÉ M. SARILLE

Hernán Naval foi un músico que dirixiu a banda de Ribadeo. Fíxoo dunha maneira diferente. Evitaba levar os seus discípulos detrás das autoridades de turno, para esmolaren un subsídio da deputación, por exemplo. Concebía á banda como unha escola; vista desde o país e sen copias do localismo español da pandeireta, que é no que caen case todas.

Organizou unha banda compacta, nova, con cen instrumentistas. Cando morreu, hai moi poucos anos, os alumnos tiveron que separar as tubas e pousar os violíns para chorar. Hernán deixou unha pegada fortísima na cidade da Mariña, mais era nacionalista e este defecto, este pecado ideolóxico, obriga a que o goberno ribadense, do Partido Popular, esqueza a súa importancia, permaneza en silencio e non mova un dedo para lembrar a súa obra, que día a día vai esmorecendo. Esgótase como en todas partes cando se van os grandes: un pouco por falta de paixón e un pouco porque non se sabe soñar máis.

A Rodolfo Ucha pásalle e o contrario que a Hernán Naval. O arquitecto ferrolán tivo sorte. Construiu nos anos da Segunda República e despois mostrouse conforme co réxime franquista. Mais como foi un grande modernista, o grupo municipal do BNG, cando era oposición, quixo que se criase o Premio Rodolfo Ucha de Urbanismo.

A idea foi rexeitada, vaia vostede a saber por que, se non é por puro seitarismo contra quen fai a proposición. Porque Ucha se vivise hoxe, seguramente simpatizase co Partido Popular. Os rexidores nacionalistas instituiron o premio neste mandato. Un concurso que é bianual e rende homenaxe ao artista.

Un bota de menos unha rota polos edificios de Ucha. Que se poida coñecer a súa obra mentres se visita o Bairro da Magdalena. Facer democracia, ser pluralista, é recoñecer a valía das persoas para alén da súa ideoloxía. Facer o esforzo de incorporar á colectividade as contribucións que axudan ao ben de todos. A negación desas obras desemboca no raquitismo social, no fastidio e na pobreza de espírito. E un gosta de saber que en Ferrol se fan as cousas ben, sen prexuízos nen patufismos. A Hernán Naval xa o recoñecerán os seus alumnos. Ademais sempre será máis fácil apreixar unha galería que un vals. A maior beleza do mundo pérdese irremediabelmenteno vento..

Ligazóns ó listado de entradas sobre Hernán (ata o momento):  

Hernán Naval, escritos e prensa VII

Hernán Naval, escritos e prensa VI  

Hernán Naval, escritos e prensa V  

Hernán Naval, escritos e prensa IV  

Hernán Naval, escritos e prensa III  

Hernán Naval, escritos e prensa II  

Hernán Naval, escritos e prensa I