RINLO, UNA JOYA EN PELIGRO. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Recollo a entrada adicada á conservación de Rinlo que José María fixo con motivo da exposición de Carlota Eiros sobre as súas portas, incorporando unha das fotos cargadas na entrada que eu fixera daquela.

Lunes, 24 de agosto de 2009

RINLO, UNA JOYA EN PELIGRO

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 20:59

Los efectos del turismo mal enfocado y dirigido a la especulación se han cargado impunemente y en muy pocos años toda la costa barreirense. Ese hermoso rincón de la costa, que permaneció virgen hasta los años sesenta, fue invadido por un turismo desaforado, de consecuencias irreversibles que, como una imparable vaga de mar que se dirige hacia el oriente, inundó y sometió toda esa costa a los caprichos de la especulación. Una vaga de mar que sigue presionando amenazante la costa ribadense, que se ha salvado hasta el momento, y que amenaza con tragarse a nuestra mejor joya, Rinlo, en la que nuestros políticos acaban de descubrir una mina para saciar en ella sus necesidades electorales.

Rinlo, con su arquitectura popular marinera, la villa mejor conservada de la costa gallega, es una reliquia histórica de lo que fueron nuestros puertos en el pasado reciente. Nacido a la sombra de un pequeño refugio natural formado por el río de San Julián, sirvió de refugio a través de los siglos a los esforzados marinos que encontraban en el mar su forma de vida. Y así nació y así se conserva, inalterable, este hermoso rincón, testimonio de la forma de vida de nuestros antepasados. Sus callejuelas, con sus casitas nacidas en el escarpado acantilado, la idiosincrasia de sus vecinos, hombres curtidos en mares lejanos y sus mujeres, ejemplo de supervivencia en soledad y de lucha en el trabajo diario de sus huertas, son el testimonio de unos valores y de una vida, inexistente hoy en otros rincones, que piden ser protegidos.

Tanto por los inminentes peligros que se ciernen sobre este pequeño puerto marinero como por lo que puede afectar a la forma de vida de esa pequeña comunidad que lo integra, creemos que es urgente poner en marcha sistemas de protección capaces de evitar que esta joya desaparezca de nuestro entorno, como desaparecieron otras de forma irreparable.

La exposición celebrada entre los días 20 y 30 de agosto en el Fuerte de San Damián, en Ribadeo, titulada “As Portas de Rinlo”, fue un exponente de primer orden de los valores etnográficos de este pueblo y de sus gentes. Unos retratos que expresaban la autenticidad de quien se expone en su cotidianidad junto a la puerta de su casa, sin ninguna reserva, ante la barrera simbólica que se establece a través de la puerta de entrada a la intimidad de su hogar. Su finalidad no fue otra que tratar de concienciar a los vecinos, así como a las instituciones y autoridades, sobre la urgente necesidad de preservar lo que de auténtico y singular mantiene aún este pueblo. Pretender acallar o ignorar la voz de su promotora, la arquitecta Carlota Eiros, que lleva años entregada a la lucha por la protección de Rinlo, no es más que un entreguismo al fenómeno de la especulación en aras de conveniencias personales. Carlota Eiros, prácticamente avecindada hace más de dos años en Rinlo, junto con un grupo de incondicionales amantes de este histórico pueblo están trabajando y luchando de forma abnegada y empeñados desde hace ya tiempo en conseguir el máximo modelo de protección para Rinlo, que no es otro que lograr que sea reconocido y declarado como Bien de Interés Cultural (BIC). La única protección posible capaz de preservar esta villa de las ávidas miradas de los especuladores de turno y aún de aquellos que por ignorancia aspiran a un falso progreso y engañoso bienestar que acaba destruyendo lo mejor que tenemos.

El futuro de Rinlo está en peligro. Para que Rinlo pueda seguir existiendo en estos tiempos de rápidos cambios que atravesamos y en los no menos difíciles que se avecinan es preciso dedicarle los más apropiados y más delicados cuidados. Hacen falta personas que, como Carlota Eiros, colaboren con su esfuerzo para proteger este espacio, frágil y fácilmente destruible. Personas que no cedan embaucados ante ciertos dudosos proyectos, sean de Costas o de otras administraciones, sin antes repensarlos y analizarlos con serenidad antes de que sea demasiado tarde para lamentarse. Y mismo he sido testigo (sirva como ejemplo de que no siempre la autoridad -el cargo- es garantía de acierto) de cómo un muy famoso arquitecto de Madrid, en las reformas que se hicieron en la catedral de Mondoñedo en los años sesenta, eliminó sin necesidad y sólo por ignorancia los hermosos rasgos del gótico cisterciense de que estaba dotada.

Ignorar la contribución del gobierno local a la conservación de Rinlo sería una injusticia. Ahí está para demostrarlo el Área de Rehabilitación Integrada (ARI) con el que se le dotó. Pero una mayor protección, como la de la categoría BIC, establecida por la Ley 8/1995 de 30 de octubre, encargada de proteger, conservar y difundir los bienes más notables de Galicia, como los conjuntos históricos o lugares de interés etnográficos, etc., por lo que lucha Carlota, proporcionaría una mayor y definitiva protección en el futuro sobre los criterios relativos a la conservación de las fachadas, pavimentación de calles, mantenimiento de la estructura urbana y la silueta paisajística, así como mayores recursos económicos y humanos para futuros proyectos.

La declaración de BIC para Rinlo ayudaría a tomar conciencia del valor del paisaje y a protegerlo de la presión de la cultura consumista dominante. Porque la arquitectura tradicional y el paisaje significan calidad de vida y de bienestar. Proporcionaría, además, las herramientas necesarias para su protección impidiendo la pérdida de su carácter original, como desgraciadamente pasó con otras villas marineras de nuestra costa gallega. Ha llegado la hora de la verdad para las autoridades locales. Suya es la palabra.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

ASUSTA PORQUE HAI HÁBITO. (artigo de Carlota Eiros)

    Deixo a continuación un artigo de Carlota Eiros que sairá próximamente noutros medios: 

ASUSTA PORQUE HAI HÁBITO.

    A estas alturas a maridaxe entre patrimonio e vandalismo non resulta estraña en Ribadeo. Por patrimonio referímonos ó legado valioso que representa a mentalidade e o saber dos que no pasado construíron e habitaron o lugar. Por vandalismo referímonos á hostilidade e destrución intencionada deste legado. O termo foi utilizado por primeira vez en 1794 polo bispo constitucional de Blois, Henri Grégoire, nun informe para describir e frear a destrución indiscriminada de monumentos polo exercito republicano francés, un comportamento que recordaba ó dos “vándalos” nos seus ataques contra o Imperio Romano.

Cal hordas bárbaras, sen o espírito revolucionario, o taller de emprego “Ría do Encontro”, entrou o pasado mes de outubro do 2010 no cemiterio municipal para destruír as vidreiras policromadas da capela, vestixio dun raro e escaso modernismo galego, do que Ribadeo é excepcionalmente ricaz. A capela era silencio, penumbra e color. Así se gravou na memoria dos que agora só podemos evocala. Unha actuación improcedente cambiou este lugar de oración para sempre. Para sempre, porque hai lugares e paisaxes, como tantas outras cousas, que só se cambian unha vez.

Non é esta a primeira ocasión en que o taller de emprego “Ría do Encontro” utiliza o patrimonio histórico como campo de batalla. Sen darnos tregua, proxectos que esquivan as canles de información pública, acaban coas últimas reliquias con olor a pasado. Hai dous anos, a intervención irreversible na Fonte de Xuncos en Rinlo, na que se substituíu o xenuíno morteiro de cal pigmentado por un novo enfoscado de cemento, destruíu tanto o valor documental como o valor de antigüidade da obra, perceptible só a través da pátina e o deterioro natural acumulado ó longo dos seus cen anos de historia. Púxose xa daquela de manifesto a falta de instrución e sensibilidade do taller para actuar sobre bens históricos con valores hoxe considerados patrimoniais.

A profanación da capela e irracional destrución das preciosistas vidreiras pon de novo en evidencia a instrumentalización do patrimonio local por parte das administracións para fins que nada teñen que ver coa tutela e conservación a que están obrigados. Os Concellos de Ribadeo e Castropol, a través da Asociación “Puente de los Santos”, seleccionan e contratan, entre os maiores de vinte e cinco anos en paro, o persoal dos diferentes módulos do Taller de Emprego, aprobados e financiados polo Ministerio de Traballo.

A educación altérnase coa práctica en actividades e obras de utilidade pública ou interese social en ámbolos dous Concellos. A escasa documentación sobre o contido e desenvolvemento destes talleres, practicamente inexistente máis ala da propaganda institucional, fai difícil o seguimento e avaliación dos resultados. A priori, a función social das escolas-taller non a poñemos en dúbida. Non cuestionamos as políticas de apoio á creación de emprego e reinserción laboral e social dos desempregados. O que non podemos entender por máis que o intentamos, é como fondos públicos destinados a promover o civismo, a mestría e a prosperidade local, se utilizan impunemente para embrutecer, desfigurar e destruír o patrimonio colectivo.

A destrución das vidreiras, e os anteriores expolios sobre elementos singulares, pon en evidencia por un lado, a incompetencia técnica da dirección do obradoiro, en concreto do módulo de albanelería, e por outro, a inopia institucional á hora de recoñecer e protexer o valor artístico, representativo, e educativo do patrimonio local. As preguntas obvias son: quen decide, planifica e define estas obras de “restauración” a realizar nos bens comúns de carácter histórico, artístico ou etnográfico? Como se aplica o protocolo de actuación recomendado polos organismos internacionais e os estados a través das Cartas e da Lexislación que regulan as actuacións neste patrimonio cultural?

A pregunta non é retórica. A capela e os seus tesouros vítreos non figuran no Catálogo Patrimonial Ribadense que a empresa Eptisa elaborou dentro do novo Plan Xeral. O esquecemento non nos sorprende. Proteccións legais sesgadas; desidia patrimonial de propietarios, promotores e autoridades están á orde do día. Aínda que a administración ten o deber legal de identificar, protexer e amparar o patrimonio local, na práctica esta tutela apenas existe. En teoría, o Catálogo municipal identifica e protexe os bens locais; bens que pasan directamente a formar parte do Inventario Xeral de Galicia e gozar de protección legal. Por algún motivo que descoñecemos, o criterio foi non incluír a capela, deixando as vidreiras sen protección legal.

Cuestionar hoxe o valor das vidreiras é un tema extemporáneo. A noción do que merece ser conservado variou e ampliouse constantemente ó longo da historia e sobre este aspecto non cabe a mínima dúbida de que as vidreiras, polo seu recoñecido valor propio, formaban hoxe parte do patrimonio cultural galego, como así o dita a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia no seu artigo 1º. Como tamén establece a Lei que “son as corporacións locais as encargadas de protexer, defender, realzar e dar a coñecer o valor cultural dos bens integrantes deste patrimonio cultural de Galicia que radiquen no seu termo municipal”.

O “incidente” deixa ó descuberto a pobreza cultural e moral do país colonizado. A falta de identificación, valoración e protección do patrimonio histórico permite en Galicia levar adiante con moito éxito o programa neoliberal de explotación territorial. A destrución do patrimonio borra a memoria do pasado sumindo á sociedade na pobreza e no desarraigo. Para a sociedade civil a perda das referencias identitarias supón un trauma que a debilita. O primeiro efecto evidente é o medo e a submisión. O segundo, o pesimismo que introduce. Todo forma parte do programa de intimidación, confusión e transculturización necesario para o control corporativo. Os asasinos da memoria parecen ter claro que, como advirte George Orwell, “quen controla o pasado, controla as opcións futuras”.

Ante isto, é fundamental tomar conciencia e difundir en Galicia a idea “revolucionaria” de que o patrimonio cultural é un patrimonio colectivo, que nos instrúe e educa. O patrimonio individual é un concepto ben entendido e defendido en Galicia. Etimoloxicamente patrimonium, -i deriva de Pater, en referencia ós bens que proceden da familia e que son herdados. Como cidadáns, tamén herdamos un acervo común que nos pertence do mesmo xeito que nos pertencen os seres e as cousas que amamos sentíndonos responsables deles. Este patrimonio común, é fundamental para a nosa supervivencia e benestar espiritual xa que constitúe a espiña dorsal que ata cada membro individual á “comunidade imaxinada” de Benedict Anderson.

A conciencia do que e belo e do que é bo adquírese a través desta cultura e da “honestidade do corazón”. É significativo que a mirada estética e educada dunha persoa, que casualmente se atopaba no camposanto, puidese salvar unha das oito vidreiras despedazadas. Esta vidreira representa dende agora o refinamento local de hai un século e a barbarie de hoxe. Como aleccionaba hai douscentos anos o Abbé Grégoire (1750-1831) ós soldados republicanos franceses “(...) os bárbaros e escravos detestan o coñecemento e destrúen as obras de arte, os homes libres ámanas e consérvanas (...) a indiferenza ante a destrución será un crime, xa que vós sodes simplemente os gardiáns do patrimonio”.

O vandalismo e a destrución de monumentos históricos no pasado espertou, ironicamente, a conciencia colectiva cara á conservación e a tutela. É a nosa esperanza que a destrución destes documentos vítreos da historia artística e social de Ribadeo, coma a de tantos outros, non sexa en balde. Que como reacción esperte a capacidade crítica e de participación dos cidadáns. A construción do templo da Sagrada Familia nunca tivo apoio económico das institucións, vive dos donativos dos que a visitan, máis de 2 millóns o ano, máis de 25 millóns de euros. Estase levantando como unha catedral medieval. Alimentada pola fe e a determinación humana.

Vénseme á memoria, para concluír, a conversación que recollía o vendedor de biblias británico George Borrow a finais da década de 1830, cando un viaxeiro exclama pesaroso nunha fonda de Lugo: “¡Ay, Dios mío! A bonita tierra hemos venido a parar”. E Borrow responde: “No veo por qué les parece a ustedes tan malo un país que por su naturaleza es el más rico y abundante de toda España. Cierto que la generalidad de los habitantes está en la miseria; pero la culpa es suya, no de la tierra”.

Esta escena pode parecernos moi lonxana, pero a miúdo preguntámonos se realmente fomos capaces de erradicar os estigmas da miseria e da ignorancia. Algo debe quedar, daquel espírito submiso e resignado dos que entendían que eles nada tiñan que ver con quen os sometía e gobernaba. É hora de que isto cambie. E agora é un bo momento.

Carlota Eiros. 17/01/2011

España fea. Vídeos da presentación en Ribadeo

    Onte tivo lugar na Casa do Viejo ancho a presentación de España Fea. Ata 25 persoas beneficiámonos da exposición relacionada cun libro sobre o feísmo. A dicir que ó final, na quenda de preguntas, xurdiu a controversia, pois a beleza ten unha compoñente subxectiva, e foron discutidos algúns dos exemplos amosados.

    Coido que todos marchamos contentos, dos organizadores ó público, pasando polos integrantes da mesa. Por certo, aínda que na charla non saíu Ribadeo centro urbano de xeito directo, si o fixo na rolda de preguntas, por mor do ascensor da Atalaia, a destrución causada por el e os premios recibidos. O que si saiu é Rinlo, coa intervención arquitectónica da presentadora, Carlota Eiros, e o desenvolvemento posterior a cargo de Luis Feduchi e por suposto, Andrés Rubio.

    Xa fóra de escea, en charla informal, lembrei a presentación de hai quince anos longos sobre as casas caíntes de Ribadeo, 'Ribadeo falls', á que me teño referido varias veces no blog.

    Os tres vídeos do desenvolvemento da presentación:

1.Presentación do libro (comeza cun segundo de retardo)

2.Intercambios co público asistente, tras a presentación

3.Verbas previas (falta a primeira metade)

Carlota Eiros en Ribadeando.

Deconstruíndo a construción en Barreiros

    O Sábado 26 tivo lugar unha mesa redonda de 'Máis talento, menos cemento' no centro sociocultural de San Cosme. A afluencia non foi ampla: unhas sesenta persoas nun salón no que estaban dispostas case o dobre de cadeiras. Novidades tampouco houbo moitas. Pero coido que pagou a pena estar as dúas horas de conversa, tanto polos detalles que moitas veces non se coñecen ou se esquecen como polo talante xeral da mesa. Diante, a parte da moderadora, Fernando de Abel Vilela, profesor da universidade, xurista; Carlota Eiros, arquitecta e promovedora de diversas iniciativas, e Gervasio Cao Expósito, empresario promotor, coa ausencia do alcalde, Alfonso Fuente Parga.

    Algún detalle? A orde de actuación primeira foi a citada, e tras a intervención de Fernando de Abel, o aspecto de valoración paisaxística, dotacións e demáis quedou case arrumbado, sendo máis un conxunto de réplicas e contrarépicas entre xurista e construtor que unha charla a tres. Puntos que considerei exenciais son a primeira intervención de Abel, que xa digo marcou a liña de desenvolvemento e a última pregunta formulada polo público, de José Ángel Salvatierra. Da primeira, o concepto de que mentras que o ordeamento xurídico permite ás persoas todo o que non prohíbe, ás administracións só lles permite o que lles manda, moitas veces esquecido. Da segunda, unha destilación dos anos do problema en Barreiros. En conxunto, pode dicirse que saíu en primeiro lugar a acusación á administración e en segundo, o consentemento aproveitado da promoción. En terceiro lugar, a clarificación dun tema nebuloso sobre os pagos a realizar para enderezar un pouco a cousa, pagos que claramente saen do público e benefician ó privado a traverso de dous mecanismos que se estiman impugnables, un convenio para legalizar (algo que contradí a primeira observación xurídica feita) e o establecemento dun marco supramunicipal para posibilitar un 'rescate económico', cando afecta (a pesares dos 14 M€ previstos) a catro parroquias de Barreiros. A maior polémica na mesa xurdiu precisamente a raíz destes pagos, ó afirmar Cao que os pagos dos construtores xa estaban feitos, pero non podendo dicir onde se metera nin o 10% de espazo que marca a lei como cesión para a comunidade nin os pagos de desenvolvemento de servizos. Unha idea máis, a de Cao dunha 'cidade linear' en toda a Mariña, xa exposta hai anos como exponente dunha idea de desenvolvemento que moveu o fenómeno da construcción en Barreiros.

    En fin, houbo mesmo algunha saída de todo nas preguntas/indicacións dun construtor que había no público, e saídas moi políticas pero unha e outra vez desenfocadas de Cao. Claro que é a miña visión. Por iso deixo abaixo en fragmentos ordeados case toda a charla (a excepción das palabras inicias da presentadora e as respostas ás preguntas finais e algún nexo pequeno), aínda que a calidade de son non sexa boa, para que se poda xulgar se se teñen preto de dúas horas. -Espero en breve ter colgado en 'publicado en Ribadeo' o libriño de intervencións na primeira xuntanza-roteiro de 'Máis talento, menos cemento'.

 

De O Tesón a Ribadeo

    -Publicado hoxe na Comarca como resume das actividades da estación-
    Xa chegou o fin de ano. Momentos para proxectar despois de facer revisión da memoria. Neste 2010 O Tesón ten realizado diversas actividades, comezando coas dúas asembleas realizadas e finalizando polo desvelado e presión para que as vidreiras da capela do cemiterio non sexa unha cousa máis que caia en saco roto.
Centrándonos no outono, sen querer ser exhaustivos, para a asociación comezou coa xuntanza da Mesa de Asociacións de Veciños de Ribadeo, na que foi revisada unha proposta para o regulamento de participación veciñal e a petición de xuntanza co alcalde para dar unha explicación da mesma. Como se ve, que haxa actividades non significa que as actividades den froito inmediato, pois aínda non se celebrou a xuntanza co alcalde nin tampouco se sabe nada da proposta feita, asemade deixada no seu momento no concello. Non obstante, a relación entre asociacións é algo necesario, como tamén consideramos que o é a o dispor dun canle permanente de relación co concello, unha base que non estea suxeita ós avatares das boas ou malas relacións do momento e que permita unha actuación a longo prazo. Por iso, seguiremos insistindo.
    Dentro das relacións co concello atópanse tamén as preguntas ó pleno, nas que a asociación vai presentando, en practicamente tódolos plenos ordinarios, diversos temas que considera de interese. Non sempre se ten resposta, nin cando se ten sempre corresponde ó que se pretendía, pero á falta dun regulamento de participación, úsase e aprovéitase o que hai, ben escaso nos dous sentidos de ben. E así, atopamos preguntas diversas, como a realizada sobre o canón lanzacabos doado a Ribadeo pola armada norteamericana e actualmente na Cruz Vermella de Lugo. Estamos esperando o resultado da indagación do concello, como foi dito no momento correspondente, hai xa tres meses longos.
    A asociación segue moi de preto os pasos dados pola plataforma se seguimento sanitario, primeiro da costa, e logo, da sanidade pública. É certo que se mantén nun segundo plano, pois é un tema que afecta a toda Galicia e quédanos moi amplo, pero alí estamos tentando que o interese de Ribadeo estea presente tamén nese foro. E Ribadeo ten intereses en que a sanidade funcione.
    Fomos chamados a consultas para a realización de programas electorais. Alí estivemos, procurando non saír na foto porque temos claro que debemos ser independentes como asociación, por moito que cada persoa que estea integrada en O Tesón teña as súas ideas particulares e políticas. A parte do documento 'Base para un diálogo' que lle foi remitido ós interlocutores con posterioridade a cada xuntanza, nas entrevistas tentamos deixar claro que, a parte dun plan de redución de débeda do concello, as principais reivindicacións que propoñemos son inmateriais: trátase de que o concello funcione, políticos electos e funcionarios, cada quen dentro das súas posibilidades e responsabilidade, co cumprimento das propias normativas do concello, así como consideramos necesaria a mellora da credibilidade que candidatos e electos teñen por parte dos electores. Polo demais, o documento entregado tiña os apartados de Transparencia e participación, Sanidade, Recuperación de cousas e causas perdidas, Promoción (turística e outras), Ría e mar, Comunicacións, Obras públicas, Servizos e Industria, a parte doutros temas máis difíiciles de encadrar nun apartado concreto e dispostos baixo o epígrafe de 'outros'.
    Un tema que foi escaparate da asociación durante o mes de outubro foi a realización das charlas 'Ribadeo e ...', que abrangueron os temas de o mar, o medio ambiente, a pintura de Dionisio Fierros e o tempo, en colaboración coa Casa das Letras, e impartidas respectivamente por Pancho Campos, Iván Rodríguez, Celia Castro e Luciano Zubillaga, todas persoas relacionadas con Ribadeo. Deixou un bo sabor de boca ó ver que a asistencia se mantivo e aumentou ó longo do ciclo, e mesmo que foron pedidas máis, pero sobre todo, deixou unha boa impresión que as charlas se aproveitaran. En resposta, xa se anunciou un segundo ciclo para o mes de marzo.
    A principal actividade social do período levou a un grupo de xente a Meira, onde puidemos desfrutar dunha visita guiada por José Mª Rodríguez á Colexiata de Santa María, resto do antigo mosteiro, así como da man de Carlota Eiros á casa máis representativa do século XIX na vila, ir ós dous presuntos nacementos do Miño, O Pedregal de Irimia e Fonmiñá, para poder xulgar a súa preeminencia, e participar dunha comida de irmandade. Polo camiño, visitamos asemade o lugar onde antigamente se atopaba o Mosteiro de Esperautano e a reprodución do tren mineiro realizado e explicado por Luis Sanjurjo. Un verdadeiro desfrute de tempo e compañía.
    Para non alongar máis, pasaremos de longo os dous principais temas que caracterizaron a actividade no último mes: as vidrieiras, tema que continuará, e a recollida de sinaturas tentando a recuperación do xulgado para Ribadeo, no que somos conscientes que o paso seguinte debe ser dado por tódalas forzas políticas de xeito unido, sen fisuras. Lograrémolo?
    Estamos no Nadal, tempo que se emprega para felicitacións e bos desexos cara ó novo ano. A directiva de O Tesón fai extensivos a todo Ribadeo, non só ós socios do colectivo, estes bos desexos, pero sen perder de vista aquel vello refrán que di 'a Deus rogando, e co mazo dando'... O futuro está en boa parte nas nosas mans, e se queremos que Ribadeo sexa un mellor lugar para vivir, é algo no que todos debemos participar.