Recuncho da lectura: A mancha na parede e outros relatos

 

 Recuncho da lectura: A mancha na parede e outros relatos

     A mancha na parede e outros relatos. Chemi Lombardero Rico. ISBN - . Eoditorial. Ribadeo 2024. 56 px.

    Libro que me foi agasallado, non está (ao menos, aínda) distribuído comercialmente.

    Non, non é unha continuación de 'A morte de Colasón' nin por suposto dun ensaio de Chemi, senón un conxunto heteroxéneo nas historias, homoxéneo no estilo, e autónomo en cada unha das breves historias que o constitúen. Lectura agradable, que podendo tomarse de corrido dunha sentada, aconsello ir desgranando unha a unha para adentrármonos nunha realidade que poida que sexa imaxinada e imaxinativa, si, pero tamén se sinte próxima e real.

    -- Nota posterior:

    O 15 de febreiro, Carlos Álvarez Lebredo saca na Comarca del Eo (nº 5472, p.4) o completo artigo que reproduzo a continuación sobre o libro:

Segundo libro de relatos de Chemi Lombardero

Un exercicio de estilo

Carlos Álvarez Lebredo

    Acaba de aparecer o libro ‘A mancha na parede e outros relatos’, segunda entrega de Chemi Lombardero neste subxénero narrativo que é o relato breve. Moi breve, neste caso concreto. Estes son doce contos aínda máis breves que os dez que conformaron en 2020 o libro ‘A morte de Colasón e outros relatos’. Flutúan entre as dúas e as tres páxinas e media de extensión.

    Para lograr tal concisión ―nuns relatos en prosa que necesariamente teñen que ter un desenvolvemento antes de conducir ao lector a un remate― Chemi Lombardero fai un esforzo de depuración léxica moi na liña do que postula, por exemplo, Augusto Monterroso no seu célebre Decálogo do escritor: “O que poidas dicir con cen palabras, dío con cen palabras; o que só con unha, con unha”: cuarto mandamento de Monterroso, case concomitante co destoutro mestre do conto Julio Ramón Ribeyro: “O conto debe ser directo, sen ornamentos nin digresións. Deixemos isto para a poesía”.

    Esta depuración léxica, orfebrería que traballa ben Lombardero, obrígao a “non contalo todo” nos seus brevísimos relatos. Falta neles unha información narrativa que el escamotea a mantenta e que debe encher cada lector coa súa actitude, madurez e experiencia lectora: velaí o interese destes relatos. Dan marxe, danlle un papel ao lector para que participe activamente como instancia imprescindible no “acto de lectura” para encher “os espazos de indeterminación do texto” (tecnicismos crítico-literarios ambos, acuñados polo crítico Wolfgang Iser), e non se limite a ser un mero lector pasivo. Este seu papel activo, que involucra moito máis aos lectores na proposta narrativa do autor, é o que tamén reclamou hai tempo Umberto Eco definíndoo como unha “cooperación interpretativa do texto narrativo”; sintetizouno nunha expresión que contén o título dunha das súas obras máis famosas: introducir o “Lector in fabula” (obra de 1979). Xa na súa anterior obra ‘Opera aperta’ (1962) postulaba que “se deixe ao lector a iniciativa interpretativa dos textos”. E este é un dos xogos que propón Chemi Lombardero nos seus relatos: suxerir pero non contar, deixar entrever interlocutores ocultos nos diálogos e tamén sobreentendidos varios que o lector se ve obrigado a encher para darlle sentido completo ao conto. Por poñer uns exemplos, os relatos “O final” ou sobre todo “A miña tía”, no que non lle queda outra ao lector que activarse porque o texto, en menos de dúas páxinas, di o que di. E máis nada.

    Contrasta o estilo breve e depurado destes relatos coa outra prosa pragmática ―case didáctica― á que nos ten acostumados este escritor nos seus libros de investigación e divulgación histórica: sobre a sociedade ribadense, os indianos, o porto comercial de Ribadeo, os fornos de cal, etc.

    A solución de brevidade pola que opta Lombardero nestes contos que comentamos non son senón o froito dun calculado traballo de depuración técnica e estilística. Un exercicio de estilo. Creo lembrar que hai bastantes anos este autor (e amigo) deixoume ver un relato del que, ao cabo do tempo, noto que era unha primeira versión do que agora é o conto titulado “A arribada”. Daquela primeira escritura, que creo que situaba o conto no porto de Luarca, queda agora un relato reelaborado, moito máis estilizado, sen localización concreta, reducido ao esencial e moito máis logrado. Chemi Lombardero, lector e admirador desde mozo ―cónstame― de mestres do relato curto como Dieste, Castelao ou Marcial Suárez, bebe nestas fontes ambientais e estilísticas (quen non, xaora) á hora de idear as súas historias ―literaria e inequivocamente orixinais― e transformalas nestes relatos tan breves. E apréciase nalgúns destes contos de Lombardero o mesmo gusto que o primeiro deles por rematar o relato cun final incerto, en certa medida misterioso, aberto (de novo, o papel activo do lector): “O furado”, “O recolledor de pecios”.

    A son destas consideracións técnicas cómpre engadir o coidada que está a lingua que emprega Lombardero, algo non moi habitual en moitos outros relatos contemporáneos que se publican a cotío e nos que parece máis importante chegar á meta como sexa (publicar) que coidar o vehículo que se conduce (a lingua).

    En canto ao substrato argumental, cómpre indicar que a maioría dos relatos bucean nun tempo pasado, escasamente precisado no texto. Hai poucas historias que poidamos cualificar de contemporáneas: nin en relación co autor nin, moito menos, co momento da escritura ou da edición. O motor argumental da maioría dos relatos é a memoria. Memoria do vivido hai tempo ou memoria do escoitado, cousa en absoluto cuestionable. Outra cousa sería que en vez da memoria fose a nostalxia quen movese a inspiración: disto estamos sobrados en recentes textos narrativos e xornalísticos de opinión, e os seus autores non acaban de caer na conta de que a nostalxia sempre é un erro. En narrativa tamén. Escapan a esta tendencia dous relatos que si podemos situar nun tempo da historia máis ou menos contemporáneo: “Foi a nai” e “A miña tía”, ambos reflexo de dous tipos de tensións intrafamiliares moi dos nosos tempos.

    Neste punto cómpre preguntarse: a perspectiva do narrador (dos narradores) é a perspectiva do autor real? É que o presente non inspira argumentos? Persoalmente, como lector respecto a opción de Lombardero. Pero agardo del unha terceira entrega de relatos menos dependentes do fío da memoria e nos que mostre un maior ‘aggiornamento’ creativo. É dicir, uns contos que emanen máis de realidades e miradas contemporáneas e que confronten mellor con acontecementos dos tempos presentes. Eis o “horizonte de expectativas” (terminoloxía proposta por Hans-Robert Jauss) que eu mesmo me impoño para futuras entregas narrativas de Chemi Lombardero. Certo é que, visto desde outra perspectiva, este recurso á memoria pasada permite ver nalgún dos relatos aspectos dun tempo que xa non volverá e que mesmo as xeracións máis novas descoñecen absolutamente, v. gr. o teléfono de cables e chavellas que manexan as telefonistas, que aparecen no conto “A fuxida”.

    Dentro deste potente magnetismo da memoria que ordena os argumentos dos relatos de ‘A mancha na parede…’ operan dous factores narrativos, que moi ben poderían ser previamente extranarrativos: a familia e a casa. (Cada lector pode tirar as súas conclusións e ter unha opinión ao respecto da expresiva fotografía que se inclúe na páxina 9). A familia (nai, tía e especialmente o pai) vertebran máis da metade dos contos; e tamén a ausencia física da familia, pero omnipresente no relato, como é o caso do neno protagonista do conto “O recolledor de pecios”, criado sen pai nin nai. Avó, pai e netos (ou avoa, nai e neta) son tres doas dun mesmo colar que aparecen simultaneamente engarzadas e presentes nos contos: “A arribada”, “Un home feliz”, “A miña tía”. No primeiro deles mesmo o fillo é un receptor inmanente do relato: o texto mostra ao pai narrador, que evoca ao avó, pero que se dirixe directamente ao fillo; este escoita e, ao mesmo tempo, o lector le. A casa é o lugar de transacción de afectos e desafectos, diálogos e tiranteces, noutro grupo de contos. Medio libro son relatos de interiores. De interiores físicos, queremos dicir: de casas, de domicilios. Porque de interiores das persoas… diso si que vai todo o libro e non defrauda.

    Sei por radio macuto ―polos arames das viñas, que din os usamericanos con esta axeitada frase que me parece visualmente acertada e moito máis expresiva cá outra― que case todos os relatos de ‘A mancha na parede…’ están baseados, sequera lonxanamente, en feitos reais que nalgún momento lle chegaron ao autor en forma de contos, anécdotas e mesmo brincadeiras. Non estaría mal que, dada a coñecida amenidade do autor nas súas charlas, ofrecese unha que relacionase os personaxes e as historias reais que hai detrás destes contos, o momento e contexto da súa recepción, o proceso de elaboración literaria e o seu resultado e conversión en artefactos narrativos que, en definitiva, é o que son. Podería suceder, por exemplo na próxina Feira do Libro de Ribadeo. Por suposto, permitindo a interacción cos lectores, que estariamos entre o público.

    Cómpre valorar, para finalizar, o apoio editoral que hai detrás deste libro e que vén da man de Eoditorial Publicaciones, empresa que desde Ribadeo anima o noso conveciño Antonio Andina. Nos últimos tempos permitiu tamén a aparición de obras como a voluminosa colectánea de ensaios sobre El Viejo Pancho, os poemas e novelas saudables de Lucía Ferro, a novela de Rosa Paz Rico ou os estudos climáticos de Antonio Gregorio: autores, autoras e temáticas estreitamente vencelladas á cultura ribadense.

--

    O pdf na Comarca.

NOVOS DATOS SOBRE A REPRESENTACIÓN CONSULAR EN RIBADEO. Chemi Lombardero

    Como un anexo ós libros de Chemi Lombardero sobre o porto de Ribadeo, os que aparecen nas fichas da imaxe arriba, o autor adxunta unha lista co estado actual das pesquisas sobre os representantes estranxeiros en Ribadeo ó longo do tempo:

 

NOVOS DATOS SOBRE A REPRESENTACIÓN CONSULAR EN RIBADEO

Chemi Lombardero

No meu libro sobre o porto de Ribadeo nos séculos XIX e XX inclúese un cadro cunha relación de cónsules que exerceron as súas representacións en Ribadeo. A tal relación estaba copiada en grande parte do libro do profesor Antonio Meijide Pardo (1970), e algúns nomes saíron dos traballos de Pejerto Saavedra (1985), Méndez San Julián (1929) e Juan Carlos Paraje Manso (La Comarca del Eo, nº 3238). Pasado o tempo, en posteriores inmersións no papel vello foron aparecendo novos nomes de cónsules e vicecónsules que aumentaron a lista dos diplomáticos menores que exerceron no noso porto. Estes atopáronse nos periódicos Riberas del Eo, Bandera Católica e Castropol e non foron os menos os que apareceron no Arquivo Histórico da Provincia de Lugo (Protocolos notariais) e do Arquivo Histórico do Concello de Ribadeo (Actas), con motivo doutras pescudas.

Non fai falta aclarar que o ano que se sinala é a data da que temos coñecemento, pero, sen dúbida, deberon ocuparse os cargos en períodos máis longos. Os baleiros na cronoloxía son a proba de que aínda estamos lonxe de completar a lista, mais, con seguridade, coas aportacións doutras persoas, hase chegar a encher o álbum de cromos. Algo así como o que estamos a facer moitas persoas coas coleccións da nosa prensa local, aportando as familias os vellos xornais que teñen nos faiados. Deste xeito, pouco a pouco, vanse enchendo os ocos dos anos incompletos. Na actualidade, a sección de hemeroteca local da biblioteca El Viejo Pancho é unha excepción da que se pode dispor en poucas vilas.

Esta lista consular -é unha obviedade- revela a importancia histórica do tráfico portuario co estranxeiro -a fachada occidental europea- do porto de Ribadeo. Comercio marítimo que procede, ao menos, da Idade Media e chega ata os nosos días con moi pequenos períodos de interrupción.

A relación remata con mister Grey, o vicecónsul inglés que formaba parte da rede de representantes-espías que os ingleses tiveron durante a 2ª Guerra Mundial por todos os portos e cidades españolas de interese para vixiar a colaboración que a ditadura franquista prestaba a Alemaña. Mister Grey viviu eses anos no hotel Ferrocarrilana, do que gardou sempre un bo recordo, como puido constatar o médico Mario López Durá que o foi visitar á súa casa de Inglaterra cando fixo un ano de prácticas en 1947 nun hospital de Manchester.

1623 Juan Gallo     Cónsul das Nacións Estranxeiras

1630 Juan Gallo     Cónsul das Nacións Estranxeiras

1642-45 Dionisio Li     Cónsul das Nacións Estranxeiras

1647, 1663 Thomas Foord     Cónsul das Nacións Estranxeiras

1652 Dionisio Li      Cónsul das Nacións Estranxeiras

1664 Paulo Francisco Braquefort     Cónsul de Inglaterra e Nacións Estranxeiras

1672 Bernardo de los Ríos y S.Germán     Cónsul de Francia

1687 Paulo Francisco Braquefort     Cónsul de Inglaterra e Nacións Estranxeiras

1727 Julio Arango     Cónsul da Nación Inglesa

1734 Julio Arango     Cónsul de Inglaterra

1743 Juan Francisco     Cenzano Vicecónsul de Francia

1752 Domingo Alexos     Cotarelo Cónsul de Inglaterra

1752 Juan Francisco     Cenzano Cónsul de Francia

1766 Juan Francisco Cenzano     Vicecónsul de Francia e Inglaterra

1776 Román Travieso dos Couces     Vicecónsul de Inglaterra

1780 José Benito Maimó     Vicecónsul de Portugal

1782 Román Travieso dos Couces     Cónsul de varias nacións

1795 José Antonio Campoamor     Vicecónsul de Portugal

1795 J. L. Pardiñas     Vicecónsul de Portugal

1796 D. Mª López Becerra     Vicecónsul de Francia

1801 Román Travieso dos Couces     Vicecónsul de Dinamarca e Inglaterra

1803 Pedro Miranda Villami    l Vicecónsul de Dinamarca e Suecia

1803 J. C. Pimentel Silva     Cónsul dos E. E. U. U.

1803 Román Travieso dos Couces     Vicecónsul de Suecia

1804 Luis del Prado     Vicecónsul de Dinamarca e Inglaterra

1807 Francisco María Amor     Vicecónsul de Portugal

1808 Antonio Prado     Representante de Inglaterra

1813 Francisco María Amor     Vicecónsul de Portugal e Inglaterra

1816 Francisco María Amor     Vicecónsul da S. M. Británica

1818 Diego María Barrera     Vicecónsul de Francia

1820 Francisco María Amor     Vicecónsul da S. M. Británica

1821 J. León Sexce     Vicecónsul suplente de Rusia

1833-35 J. León Sexce     Vicecónsul de Inglaterra

1835 Diego María Barrera     Vicecónsul de Francia

1844 J. León Sexce     Vicecónsul de Holanda

1881 José Ramón Moscoso     Cónsul da República Arxentina

1884 Carlos Casas Muñoz de Estepa     Cónsul de Francia

1887 Laureano Noceda Martínez     Vicecónsul da República Arxentina

1893 Carlos Casas Muñoz de Estepa     Cónsul de Francia

1893 José María Fernández Arruñada     Vicecónsul do Uruguay

1899-11 Secundino Barcia Arango     Vicecónsul da República Arxentina

1923 Carlos Casas Couto     Vicecónsul de Portugal

1923 Carlos Casas Couto     Axente de Austria-Hungría

1931 Agustín Torrontegui     Cónsul de Inglaterra

1941-45? Rodrigo Grey     Vicecónsul de Inglaterra

Chemi Lombardero

 

O empresario ribadense Manuel Lens Úcar. Chemi Lombardero Rico

    Deixo o apunte biográfico de Manuel Lens realizado por Chemi Lombardero (saiu na Comarca del Eo de 19 de agosto). Non aparece en Ribadenses destacados, pero vai nesa liña. 

O empresario ribadense Manuel Lens Úcar

Chemi Lombardero

Ribadeo nos últimos séculos non se caracterizou pola abundancia de veciños emprendedores. Houbo poucas persoas con iniciativa empresarial dun certo nivel, agás as que marcharon a América. Alá si, en América moitos ribadenses despregaron xenio e desenvolveron negocios diversos cos que transformaron as súas vidas e as das súas familias. Mais en Ribadeo parece que se fai certo o dito de que ninguén é profeta na súa terra e ata agora foron persoas de fora as que levaron adiante a maior parte dos proxectos económicos de certa envergadura.

Ibáñez, Bengoechea, Casas, Lazúrtegui e Nistal son os principais apelidos forasteiros que xeraron emprego e riqueza en Ribadeo nos dous séculos anteriores.

Nun seguinte chanzo, no que atinxe á importancia económica, houbo no século XX varias empresas ribadenses nos sectores da conserva, da carpintería de ribeira, las, comercio do téxtil, armadoras pesqueiras, entre outras, que tamén foron iniciativas de persoas vidas de fora.

Nesta relación de empresarios aveciñados salienta a personalidade de Manuel Lens Úcar, fillo de un ferroviario xefe de estación, que naceu en Santiago de Compostela o 28 de agosto de 1906, pero que se criou en Vilagarcía de Arousa. Lens chegou a Ribadeo probablemente a finais de 1935, xa con experiencia empresarial previa na industria conserveira e a administración de salas de cine. Estaba casado con María Teresa de Dios Francos, e cando a súa arribada a Ribadeo xa tiñan as dúas fillas, Maria Teresa e Rocío. 

Ao pouco de chegar colleu o aluguer do Cine Teatro que se inaugurou nesta nova etapa o nove de febreiro de 1936. En Ribadeo houbera cine con outros empresarios desde 1912. Lens reformou a sala do vello Teatro retirando os palcos do patio de butacas. Mantivo a explotación do cine durante catro décadas. Nos anos sesenta Manuel Lens tiña os cines de Vilalba e Guitiriz, ademais do de Ribadeo e de participar no cine das Figueiras. Tamén participou un tempo na xestión do cine de Castropol.

Axiña emprende novo negocio pedindo permiso en marzo de 1939 á Delegación de Industria de Lugo para instalar unha fábrica de conservas de peixe en lata na Vilavella. Desde o comezo forma sociedade con Fidel Garcia Gayol. O edificio onde se pon a nova empresa era un pouco anterior a 1880; xa fora fábrica de salgado desde 1900 e serra de madeira a vapor nos anos finais do XIX. A conserveira de Lens e García, na que traballaron ducias de mulleres, pecha antes de 1960. Por eses anos van desaparecendo este tipo de conserveiras que que ao igual que outros negocios -serras, fábricas de gasosas, estaleiros, fábricas de confección, etc.-, teñen que adaptarse aos cambios tecnolóxicos, de emprego e de comercialización. Por entón pechan en Ribadeo as fábricas de conserva a Trocha e Peláez

O edificio da fábrica da Vilavella tivo posteriormente outros destinos con outros empresarios. Manuel Lens e a súa familia ocuparon durante algún tempo a vivenda do piso alto da fábrica. Despois viviron moitos anos na Torre dos Moreno.

O espírito emprendedor de Lens non acouga e polos anos corenta abre o comercio bazar La Florida na rúa Reinante, que logo traspasa. En 1944 co seu socio Fidel Garcia, constrúe dous pesqueiros na explanada da propia fábrica da Vilavella. 

Botadura dunha embarcación en 1944. De esquerda a dereita, Ramón F. de Soto (Director de 'La Comarca'), un cura, Fidel García, Galuá (párroco), Francisco Maseda, outro cura, e Manuel Lens.

Uns anos despois, en 1952, a súa inquietude lévao a outro proxecto e manda facer dúas bateas para probar o cultivo de mexillón no norte de Galicia, que fondea en Ribadeo entre as Carrayas e Gibraltar, unha delas, e a outra na Ría de Viveiro.

Fábrica dunha batea na Vilavella para Lens e García

 Chegou a comercializar mexillóns e incluso editaron un recetario para cociñar o mexillón co que acada dúas edicións. Pero o noso mar non contén os nutrintes que abundan nas Rías Baixas, e a empresa Mejillonera del Cantábrico, na que tamén participou Fidel García Gayol, non resultou rendible.

Recetario de Mejillonera del Cantábrico

Ao redor de 1960 e xa pola súa conta, sen a colaboración do seu habitual socio Fidel -quen por ese anos vaise a vivir a Lugo-, emprende un novo negocio: a fabricación de viguetas e prefabricados de cemento para a construción no Grañol de Ove. Lens traballa inicialmente coa patente da casa Yus. Alí exerceu varios anos como capataz Julio Blanco, fillo de Pío, que logo pasou a ser axente comercial dos produtos da casa. 

En 1963 Manuel Lens pon en marcha no mesmo lugar do Grañol, ao lado dos prefabricados, unha granxa de galiñas para a produción de ovos que chegou a ter 27 000 aves e comercializar os ovos en Asturias e Galicia. A dirección desta empresa estivo en mans de Luis Prada de Torres, xenro de Lens. A granxa pecha ao redor de 1985. Lens tivo participación noutra granxa de pitas na Coruña.

Prospecto anunciando Rosa Lar

Paralelamente, noutro campo empresarial sen o carácter industrial dos anteriores, mais de non menos importancia económica para a vila, Manuel Lens abre en 1946 a sala de festas Rosa Lar, con pista de baile ao ar libre, que pode utilizarse como pista de tenis, salón cuberto, cafetería, cociña, xardín, etc, que durante moito tempo foi o centro de atracción para bailes, espectáculos ou celebracións dunha ampla área da contorna ribadense.

Sala de Festas Rosa Lar, praza o ar libre.

Con todo, a empresa máis transcendente para Ribadeo, pola súa duración no tempo e o emprego que xera, é a fábrica de prefabricados de formigón Tubolens fundada en 1977 no lugar de Dompiñor. Tubolens é unha continuidade da modesta fábrica de prefabricados inicial do Grañol. E proba do seu carácter de emprendedor excepcional incansable o feito de que Manuel Lens puxo en marcha esta nova industria con máis de setenta anos de idade. En Tubolens chegaron a traballar varias decenas de persoas e contaba cunha oficina con aparelladores e delineantes que facía deseños e cálculos para os clientes.

Na última etapa da súa vida, Lens compartiu a residencia en Ribadeo con Lugo e Coruña. Morreu en Ribadeo o 20 de novembro de 1982. 

Como adoita ocorrer con moitas empresas persoais, a obra industrial de Manuel Lens non tivo continuidade nas seguintes xeracións da familia. Con todo, dúas das súas creacións, Rosa Lar e Tubolens, mantéñense vivas despois de tanto tempo, como probas da iniciativa dun dos principais empresarios ribadenses do século pasado. 

Lens era unha persoa de bo carácter, considerado cos traballadores, pois pensaba que o obxecto dunha empresa non só consistía no máximo beneficio empresarial. Da súa xestión gardan boa lembranza moitas das persoas que para el traballaron.

Chemi Lombardero

Rematando coas letras no campo: A morte de Colasón e Chemi Lombardero

Momento da presentación.

   Entre as actividades deste ano en Letras no Campo, estivo a presentación por parte de Chemi Lombardero Rico de 'A morte de Colasón e outros relatos'.

   Un libro de nove relatos curtos, cunha introdución de María Xosé Porteiro, que deixa sabor a lareira rodeada de xente. No vídeo (e antes do vídeo, nas presentacións do autor e da edición) parece unha semblanza que xa se mete na descuberta de boa parte dos relatos, de curtos que son. Cada un deles preséntase sen adornos escritos, recollendo a oralidade transitoria do primeiro ouvinte. Velaí unha riqueza doutro tipo da escrita.

   No vídeo sae unha discrepancia entre autor e editor sobre a riqueza da lingua empregada. Terciando nela, hai palabras para as que tiven que recoller o dicionario, pero sen significar iso unha lingua alambicada, senón -quizais- con características dun determinado lugar ou situación.

   A portda do libro:

   E agora, o vídeo:

Ribadeo en Común: manifesto

Ribadeo en Común

MANIFESTO

   Un grupo de veciños e veciñas de Ribadeo plantexámonos -como fan tamén noutros lugares de Galicia e de España- a necesidade de que a cidadanía participe e controle de xeito real a xestión dos asuntos públicos.

   A nosa iniciativa non vai dirixida contra ninguén, non responde ao interese de ningún partido ou grupo político político concreto, nin é excluínte. Está aberta a todas as persoas que comparten as nosas preocupacións pola situación actual.
   Vivimos unha crise non só económica senón de todo o sistema, causada pola cobiza e desexo de poder de institucións financeiras e multinacionais, que está a servir como desculpa para a aplicación de políticas de recortes de dereitos e liberdades, e para a privatización de bens públicos (pensións, saúde, servizos sociais, educación). Mentres tanto, a corrupción empreña o funcionamento das institucións políticas.
   Os beneficios da especulación rematan en mans privadas, mentres que a débeda -dunha crise provocada- acaba socializada. Os gobernos, controlados polas entidades financeiras, promoven leis en favor delasmentres que unha parte cada vez maior da poboación é vítima do desemprego, da pobreza e da exclusión social.

   Ante esta situación, pretendemos que a veciñanza deixe de ser un suxeito pasivo que se limite a entregar cada catro anos un cheque en branco a un partido político -controlado por un grupo de profesionais da política-. Son necesarias novas formas democráticas, transparentes e participativas, dirixidas realmente á procura do ben común.

   Por iso, o noso primeiro e principal obxectivo é impulsar o proceso de construción colectiva dunha nova estrutura de goberno local na que calquera asociación, veciño e veciña (organizad@s en grupos de traballo sectoriais ou territoriais) poda participar na toma de decisións e ser informado cumpridamente da xestión que está a ser executada.

   Con este fin estamos a constituír unha Plataforma Cídadá que integre e mobilice a aqueles que consideren que os intereses das persoas deben estar por diante dos intereses de grupos económicos ou partidarios, e queiran construír de xeito cooperativo un modelo coherente e sostible para o noso concello.

   Esta plataforma pretende concretarse nunha Candidatura Cidadá cara a participar nas eleccións municipais de 2015, que promova:

   1. A total e efectiva transparencia informativa na xestión do goberno local.

   2. A participación veciñal no deseño das políticas locais e no control destas.

   3. A erradicación de calquera sinal de clientelismo ou nepotismo da Casa do Concello.

   Chamamos a participar nela a quen compartan, ademais, estes principios básicos comúns:

   • Loitar por unha sociedade máis xusta e solidaria, dando prioridade ao     ben común sobre o interese privado ou partidario.

   • Traballar pola efectiva igualdade de dereitos para tod@s e a    eliminación de privilexios para algúns.

   • Defender as liberdades individuais e colectivas.

   • Defender o carácter universal, gratuíto e de calidade dos servizos      públicos.

   • Salvagardar o noso patrimonio natural e cultural.

Asinantes do Manifesto:

Rocío Botana García

Jesús Javier Chao Lolo

Manuel Ramón Díaz Teijeira

Emilio García Garcia

Julio César González García

Matilde González Gómez

Antonio Gregorio Montes

Arturo Linares Martínez

Chemi Lombardero Rico

Evaristo Lombardero Rico

Francisca López de Prado Nistal

Carmen Manzanal Gómez

María Novo Fernández

Mario Penelo Riva

Eduardo Piñeiro Rouco

Elvira Posada García

David Regueiro Rama

Iván Rodríguez Lombardero

Jon Urbieta Igual

Victor Villar Caamaño

Antonio Villarino Rego

CONTACTO:

Podes informarte ou sumarte á nosa iniciativa escribindo ao enderezo ribadeoencomun@gmail.com ou achegándote á Praza de España no25 (El Bosque Animado, Cantón dos Moreno).

LEONARDO FERNÁNDEZ- REINANTE: Músico e compositor ribadense. Por Celia Castro

LEONARDO FERNÁNDEZ- REINANTE:

Músico e compositor ribadense.

Por Celia Castro

Coñecín a Leonardo Fernández-Reinante de cativa na Biblioteca Municipal “El Viejo Pancho”, onde iba a pasar moitas tardes sobre todo no veran. Él era entonces o encargado, o que nos daba os libros, aconsellábanos lecturas, e facíanos gardar silencio, esto último non o conseguía moi ben a pesar dos seus continuos esforzos. É comprensible, éramos novos.

Tamen ás veces escoitábao tocar o armonio na Igrexa Parroquial, esto e o coñecer que daba clases de música fixome saber que o seu papel no campo cultural ía máis aló que as súas tarefas na Biblioteca.

Un día, hai xa moitos anos, atopéi na casa unha vella fotografía manchada de tinta, na que figuraba él con outros tres músicos que compoñían o cuarteto Os Ribanova. A fotografía tiña o selo de Foto Sáez e non levaba escrita ningunha data,como era frecuente ata hai moi pouco tempo.

Lám 1. Fotografía nunha festa. Foto Sáez, Ribadeo.Ca1932-1936. Colección particular.

Polo aspecto do vehículo engalanado con banderines de papel e con bandeiras, podemos pensar que se tratase dalgún evento festivo, probablemente as Festas de Ribadeo, ou de algunha parroquia próxima como Villaselán ou Ove. A bandeira que adorna a carroza, co nome de Tintorería Americana explica a presenza do meu tío avó Xosé Manuel Fernández Candia que aparece sentado na fila inferior, no centro, flanqueado por outros dous personaxes que non coñezo. Meu tío Xosé Manuel, emigróu a La Habana moi novo, e establecéuse en Ribadeo cara a 1931, aquí fundóu dous negocios: La Casa Americana- de sastrería e confección- e a Tintorería Americana, que lle traspasaría ao meu avó en 1937.

Detrás dos personaxes sentados aparece o cuarteto ribadense Os Ribanova, vestidos co traxe típico galego.

De esquerda a dereita:

Leonardo Fernández-Reinante (caixa), Ramón Manso (gaita), Etelvino Méndez (clarinete) e Manuel Martínez (bombo) ⁽¹⁾. Todos eles, xunto con o Fernando Salgado, Primitivo Díaz, Ramón Fuertes ( El Valenciano), e outros moitos, foron importantes figuras da música popular ribadense nos dous primeiros terzos do S.XX, xunto con Carlos Álvarez e Fernández-Cid, organizador e músico destacado tamen na música clásica e sacra.

E así comecei eu a interesarme pola figura de Fernández-Reinante que, neste campo, era para mín un descoñecido. Según os datos que aparecen na Gran Enciclopedia Galega ⁽²⁾, naceu en Ribadeo en 1906. Estudou no Colexio dos Agustinos solfeo ao mesmo tempo que cantaba como tiple na capela. Desde os 12 anos tocou na Banda de Música da vila, primeiro a caixa e despóis o clarinete, rematando a os 23 os estudos de solfeo, violín e piano. O seu labor como compositor comezou compoñendo tres pasodobles, unha marcha fúnebre para banda, e, algunhos bailables para piano.

En 1928 créase o cuarteto de música galega Os Ribanova, do que formou parte, que se mantería ata xuño de 1936, disolvéndose por mor da Guerra Civil. Tivo moito éxito, actuando en moitos lugares de Galicia e o occidente asturiano.

Pero tamén Fernández-Reinante tería un papel importante noutros ámbitos da cultura ribadense.

Colaborador da Biblioteca Popular Circulante de Ribadeo, creada en 1927 pola iniciativa de Gregorio Sanz García, Amando Suárez Couto e Camilo Barcia Trelles, xogaría máis tarde un importante papel na súa conservación e custodia.

Lám 2. Leonardo Fernández- Reinante na sede da Biblioteca popular Circulante. Ribadeo. Ca 1930. Colección particular

En 1923 o artista e intelectual ribadense Amando Suárez Couto creou o coro galego Cantigas da Mariña, que sería presentado oficialmente no Teatro de Ribadeo o 2 de setembro de 1924, co gallo das festas patronáis. Nun principio foi dirixido polo mesmo Suárez Couto, e, despois dun tempo sin actuar- vivindo Suárez Couto en Madrid- renaceu por iniciativa de Claudio Pérez Prieto, pasando a dirixilo Leonardo Fernández-Reinante en 1933. En 1934, pola renuncia deste, tomou a dirección Etelvino Méndez (Álvarez Lebredo , 2003: páx 116-117).

Lám 3 : Coro Cantigas da Mariña. Fotografía anónima. Ribadeo. 1933. Fototeca Ribadeo na memoria

O coro, en varias ocasións, interpretou composicións de Fernández- Reinante, que xa tiña un nome como compositor, como subliñei. Nas Riberas del Eo do 21 de xullo de 1928 ⁽³⁾ menciónase, con ocasión dun festival artístico celebrado no Teatro da vila a interpretación por parte da orquesta do seu pasodoble, La muñeca japonesa, aclarando nunha nota, que:

“ En esta velada se tocará por primera vez un bonito pasodoble compuesto por el joven músico ribadense Leonardo Reinante”

Durante o tempo no que dirixíu Cantigas da Mariña, nos festivais, actuacións, e veladas teatrais nas que a agrupación participaba, interpretáronse varias composicións polifónicas del, todas elas de temática galega, sempre dentro da liña que se pretendía dar a dito grupo coral, como reseñóu na súa presentación D. César López Otero:

“ A finalidade dos coros , que buscan a conservación do canto popular, para que no seu día sirvan eses cantos de orixe e fundamento a unha música de categoría, que sendo esencialmente galega, sexa ao mesmo tempo de universal aceptación ⁽⁴⁾.

Airiños Aires foi composta en 1933, tomando a letra do poema de igual título de Rosalía de Castro. É un madrigal que foi estreado no Teatro de Ribadeo o día 12 de abril de 1933, e interpretado máis tarde en varias ocasións. Outras pezas son Alalá de Ribadeo, Pobre Velliño, Miña Ruliña, e Mala Fola, as dúas últimas con letra do escritor Inocencio González.

Inocencio González Remior, nado en San Miguel de Reinante , emigróu a La Habana, onde residiu un tempo. Retornou a Ribadeo cara a 1932, e desde este ano ata 1936 foi un colaborador frecuente do semanario Las Riberas del Eo. Escribíu poemas, cantigas, relatos e artigos de opinión, en castelán e en galego, sempre desde unha perspectiva intelixente e moderada. A súa colaboración nos eventos da vila, e especialmente co coro Cantigas da Mariña, sería recollida na prensa contemporánea:

“Mañana dará dos funciones en el Teatro de esta villa el coro < Cántigas d’a Mariña>, con un interesante programa, en el que figuran las obras de nuestros amigos D. Fernando Salgado <La Despedida> y <Miña Ruliña> de D. Inocencio González, con música del director del coro D. Leonardo F.Reinante” ⁽⁵⁾.

Nestas actuacións interpretábanse tamén composicións doutros autores afincados en Ribadeo como Etelvino Méndez ou o castropolense Fernando Salgado, á vez que de compositores galegos de sona, como Baldomir, Pascual Veiga,ou Xoan Montes.

En 1934 Fernández-Reinante abandonou a dirección do coro por discrepancias có presidente do mesmo, Jesús Díaz López, explicando os seus motivos nunha carta datada o 16 de agosto de 1934, e publicada en Las Riberas de Eo uns días despois ⁽⁶⁾. Desde a súa dimisión ata 1936 Cantigas da Mariña foi dirixido por Etelvino Méndez.

Con todo ata 1936 Fernández-Reinante seguíu participando nos eventos musicáis da vila formando parte de Os Ribanova-que actuaban en festas e romarías da comarca, e outros puntos de Galicia e Asturias- e dirixindo o Orfeón Obrero, que, aínda que non tan popular como o cuarteto de música galega, foi moi ben recibido polos ribadenses. Posiblemente a última actuación oficial deste Orfeón foi o 1 de maio de 1936 co gallo da celebración en Ribadeo da Festa do Traballo. O semanario Las Riberas del Eo describe con minuciosidad os diversos actos celebrados en varios lugares da vila, actos conmemorativos, ofrendas florais, mitines, reprentacións teatrais, e especifica que ao longo da xornada, e no remate da mesma, o Orfeón Obrero interpretou varias pezas que foron acollidas con gran éxito por parte do público.

“ Durante los diversos actos celebrados cantó con mucha afinación varios himnos el Orfeón Obrero, bajo la dirección del joven y competente maestro compositor Leonardo.F.Reinante”.

“Al final de la obra el Orfeón Obrero interpretó bajo la experta dirección de Leonardo.F.Reinante los himnos proletarios, La Unión y La Internacional. Siendo al final de ellos efusivamente ovacionados” ⁽⁷⁾.

A partir do 18 de xullo de 1936 co levantamento militar e o posterior desencadeamento da Guerra Civil, foron paralizadas todas as actividades culturáis, que máis tarde, despois da toma da zona polo bando nacional iríanse recuperando en parte.

Fernández-Reinante, vinculado ao Ateneo e á Biblioteca Popular Circulante, xogou un importante papel na garda dos fondos bibliográficos da mesma, que custodiou persoalmente para evitar que foran requisados ou destruidos, devolvéndoos máis tarde, cando xa non corrían perigo.

Tras a Guerra Civil dedicouse a dar clases de piano e violín nun establecemento que tiña alquilado na rúa San Francisco, onde tamén afinaba pianos e vendía partituras e instrumentos musicáis. Tamén tocaba o armonio e o órgano nos servizos relixiosos e nas festividades nas que se lle requería.

Lám 4 : Anuncio de Leonardo F. Reinante. Las Riberas del Eo. 28 de marzo de 1942. Páx 4

Con todo no deixou de crear melodías. Escribiu duas serenatas, unha para piano e outra para violín. En 1945 compuxo a música dun tango , Todo en la vida es mentira, con letra do asturiano Conrado Villar Loza. Ambos dedicáronlle esta peza, composta para piano ao barítono gijonés Antonio Medio, “ en señal de admiración”.

Conrado Villar Loza, nado en Taramundi en 1873 escribiu varias cancións e libretos para obras musicáis en colaboración con outros músicos ribadenses. Quizáis a máis coñecida é Un feixe de tapiegadas, con música do mestre afincado en Ribadeo

Etelvino Méndez, é un sainete lírico con unha serie de cadros escénicos, que tivo grande éxito. Algunhas das melodías, interpretáronse soltas, facéndose moi populares.

En 1943 por iniciativa do músico ribadense Carlos Álvarez e Fernández-Cid -que tanto fixo pola música en Ribadeo- naceu o proxecto de crear unha Banda de Música como houbera no pasado. Para elo fundouse tamén unha Academia de Música co fin de formar aos estudantes que máis tarde serían os compoñentes de dita Banda.

“Las clases se daban en lo que había sido el Club Republicano Radical, en los bajos del Cantón Bar, y comienzan con Ramón Fuertes Cruces (el Valenciano), Leonardo Fernández-Reinante y Faustino Pulpeiro Acebo (Gallopín), como profesores” ⁽⁸⁾

Nos anos 60 Leonardo formou parte da exitosa orquestra L. Parinni, creada polo músico ribadense Rafael Parinni La Granda (Falucho), integrada ademáis por Gonzalo Montero, Trompeta, Antonio e Mocín. Fernández-Reinante tocaba o contrabaixo. Actuaban en festas populares e salóns de baile en Galicia e Asturias, sendo un dos grupos musicáis máis populares e contratados na época.

Lám 5 : Orquestra L. Parinni. Fotografía anónima. Ribadeo. Fototeca Ribadeo na memoria.

Ademais destas actividades musicáis, Leonardo proseguiu coas colaboracións no campo da cultura.

En 1957, inaugurouse oficialmente a Biblioteca pública El Viejo Pancho, tomando Amando Suárez Couto parte activa e desinteresada na empresa, como fixera anteriormente coa Biblioteca Popular Circulante. Ademáis de supervisar a organización da mesma deseñou os espazos e o mobiliario, e, pintóu in situ o enorme retrato sobre táboa (320 x 220 cm) de El Viejo Pancho, José María Alonso y Trelles Jarén, ribadense afincado en Uruguay onde foi gloria nacional e señeira figura das letras. Fernández-Reinante foi nomeado encargado da Biblioteca, función na que moitos o lembramos.

Cara a 1959 dátase esta fotografía, que agrupa a unha serie de artistas ribadenses que traballaban en varios campos da cultura. Nela aparece tamén Leonardo.

Lám 6 : Amigos da Arte. Ribadeo .Ca 1960

Sobre esta fotografía hai poucos datos, os únicos que se teñen son os publicados por Chemi Lombardero nun artigo en La Comarca del Eo en xaneiro do 2014 ⁽⁹⁾.

Según Lombardero o motivo da xuntanza non está claro, quizáis se pretendéu formar un grupo para realizar actividades en diversos campos das artes. O autor recoñece:

“De esquerda a dereita, e ao fondo a Carlos Díaz Suárez (violinista e discípulo de Leonardo Fernández-Reinante e Paco Espina), a María Baixeras (pianista), Carlos Álvarez e Fernández-Cid ( Farmacéutico, músico, e creador de varias orgaizacións musicáis en Ribadeo), Lolo Rego Saavedra (debuxante e pintor),Amando Suárez Couto (músico e artista pástico), Pepe Cuervo (pintor e escritor), Emilio Carricoba (director de banda e compositor), Ramón Fuertes- El Valenciano-( músico, compositor e profesor de guitarra).

Na fila do medio: Dionisio Gamallo ( escritor, investigador e xornalista), Suso López Mosqueira ( pianista e pintor), Amador Fernández Mejeras ( escritor).

Na primeira fila: Antonio López García (músico e debuxante), Maximino Aramburu Mejeras (pintor), Leonardo Fernández-Reinante (músico e compositor), e Ramón Gutiérrez Raimunde ( ebanista e debuxante).

A partir de 1960, máis ou menos, as súas colaboracións no plano musical redúcense, penso, a dar clases e a tocar o armonio e o órgano nas funcións relixiosas da parroquia.

En xuño de 1971, doou ao Patronato Rosalía de Castro a partitura da súa composición Airiños airiños aires, sobre o poema do mesmo nome da escritora compostelana, séndolle agradecido o seu xeneroso xesto polo presidente de dito Patronato, D. Agustín Sixto Seco.

Tras unha dura enfermidade falecéu en Ribadeo en 1994.

Bibliografía:

Álvarez Lebredo,Carlos. Cincuenta años de música en Ribadeo. Biografía musical de Carlos Álvarez y Fernández-Cid. Diputación provincial de Lugo 2003

Gran Enciclopedia Galega.” Leonardo Fernández-Reinante Fernández”. T.17. Ed Novos vieiros.A Coruña. 1974. Páx 127

Gutiérrez Fernández, Eduardo. Do vello Ribadeo. Agrupación Cultural Francisco Lanza. Ribadeo. 2005

Lombardero Rico, Chemi. “Artistas ribadenses en 1960”. La Comarca del Eo. 4 de xaneiro de 2014.Ribadeo.2014. Páx 4
 

Periódicos e Revistas:

Las Riberas del Eo. Ribadeo 21 de xullo de 1928. Páx 6.

Las Riberas del Eo. 21 de octubre de 1933. Páx 6

Las Riberas del Eo. 25 de agosto de 1934. Páx 6

Las Riberas del Eo. 2 de maio de 1936. Ribadeo. Páx 6

Webgrafía:

osespigueiros.blogspot.com/2018/08/inocencio-gonzalez-remior.html

https://www.vivirasturias.com/arte-cultura-deporte/c/0/i/54824018/villar-loza-conrado

--

Notas:

1 Carlos Álvarez Lebredo. Cincuenta años de música en Ribadeo. Biografía musical de Carlos Álvarez y Fernández-Cid. Diputación provincial de Lugo 2003. Pp 155-156.^↩

 

2 Gran Enciclopedia Galega.” Leonardo Fernández-Reinante Fernández”. T.17. Ed Novos vieiros.A Coruña. 1974. Páx 127^↩

 

3 Las Riberas del Eo. Ribadeo 21 de xullo de 1928. Páx 6.^↩

 

4 Eduardo Gutiérrez. Do vello Ribadeo. Agrupación Cultural Francisco Lanza. Ribadeo. 2005. Pp 9-10^↩

 

5 Las Riberas del Eo. 21 de octubre de 1933. Páx 6^↩

 

6 Las Riberas del Eo. 25 de agosto de 1934. Páx 6^↩

 

7 Las Riberasdel Eo. 2 de mayo de 1936. Ribadeo. Páx 6^↩

 

8 Carlos Álvarez Lebredo. Cincuenta años de música en Ribadeo. Biografía musical de Carlos Álvarez y Fernández-Cid. Diputación provincial de Lugo 2003. Páx 75^↩

 

9 Chemi Lombardero Rico. “Artistas ribadenses en 1960”. La Comarca del Eo. 4 de xaneiro de 2014.Ribadeo. Páx 4^↩

Nota do blog: Este artigo foi puvblicado de primeiras no libro das festas patronais de Ribadeo 2022.

Ribadeo, Porto PIF

Na presentación do libro de Chemi Lombardero todo ía máis ou menos previsible. Nun libro sobre o porto de Ribadeo pode saír moito do tema, da ría, ... pero estaba o alcalde na mesa e tras falar as catro persoas dela, supoño que para animar o turno de preguntas, Chemi fixo a pregunta sobre que pensaba a xente do futuro do porto de Ribadeo. Así entereime das previsións de que Ribadeo sexa un porto PIF (que logo, buscando, vin que correspondía ás siglas de 'posto de inspección fronteirizo' para tráfico alimentario da CE con terceiros países), de que de hai vinte anos aquí, a media de tonelaxe dos barcos que chegan ó peirao con ou a procurar mercadorías cuadruplicouse (de 1000 a 4000Tm), lembraron a limitación do calado a 6m, que parece algo así como unha normalización de mínimos para os portos europeos, saíu a relocer o porto exterior que se dicía hai anos e que parece ser que estaba apoiado pola CEL (pero que o alcade manifestou neste momento como imposible), o mesmo alcalde falou da necesidade de outro dragado ó tempo que apoiaba que tras o último recheo a cousa estaba abondo ben e despois de dicir o autor que este era o mellor momento do porto ribadense, ... con enterarme dalgunha cousa, coido que o acto favoreceu a política ata que me marchei. Tras a pregunta do autor, e mentras que estiven, as contestacións foron do alcalde e un consignatario, exceptuando algunha pequena intervención, como a que tentou de deixar claro que había que revitalizar a pesca, outra que preguntou se o superporto Coruña-Ferrol non estaría mellor aquí, ... Moita xente para o primeiro acto de campaña municipal ó que fun.
Quédome con algo que dixo Chemi, aínda que de pasada, cando citou o do mellor momento: a importancia do porto na economía local, baixou, aínda que aumentara a tonelaxe movida e tamén o valor das mercadorías. Ó cabo, unha familia que tivera no século XIX unha carroza de cabalos, mellorou se agora aínda ten un seiscentos, pero evidentemente non o fixo en relación ó cambio social dende entón.

Gregorio Sanz

Onte, da man de Chemi Lombardero, foi presentada unha visión de Gregorio Sanz, D. Gregorio. Unha persoa humana (se cabe a redundancia) da que Ribadeo se beneficiou boa parte da súa vida. A conferencia forma parte das conmemoracións polos dez anos do seu pasamento que organiza o Colexio Público que leva o seu nome. O resto de actividades son máis ben interiores ó centro escolar, que colleu o nome aínda en vida do mestre. O salón de actos da Casa do Mar estivo cheo. Moitos mestres e xente que recoñece a súa labor, pero aínda así, sorprendeume a baixa asistencia de mestres e profesores doutros centros de Ribadeo.
A parte da información, a charla de Chemi resultou amena e ilustrativa, como pretendía, para amosar o entorno no que viviu e como o comprendía. Coido que sería unha boa idea a realización dunha obra sobre el. Non tería por que ser un libro 'enteiro', podendo cinguirse a un folleto ou unha serie de artigos, pero a experiencia da conferencia debera ser recollida.

Amósanse un momento da conferencia (á espera de colgar na rede un vídeo de baixa de calidade que tomei) con Chemi e o Director do centro, e o separador de follas que se repartiu.

Sobre a presentación dun libro: Catálogo de la exposición de ilustraciones de Amando Suárez Couto

    Hoxe foi a presentación do libro Catálogo de la exposición de ilustraciones de Amando Suárez Couto, cun acto promovido pola Asociación A Concordia como recuperación da exposición promovida en 2019 pola mesma asociación.

    O acto tivo como escea un salón do Hotel O Cabazo, e nel participaron, como estaba previsto, a presidenta da asociación, o historiador Chemi Lombardero e o prologuista, Francisco Crabifosse. Aquí, as verbas de Chemi e a disertación de F. Crabifosse. Algunhas fotos pasadas por Matilde González de varios momentos do acto:

Días de escenografía

Días de paixón, días da paixón, días da escenografía da paixón. Coido que na actualidade sería este título o que mellor lle viría. De feito, víuseme á cabeza ó ver pasar unha das dúas semi-procesións do Santo Encontro, con tres persoas seguíndoa e os costeleiros relaxados. Por casualidade, tamén entraba na imaxe un fotógrafo en procura de material. Pregúntome se por exemplo os costaleiros son conscientes da escenografía na que participan. Coido que en xeral, si, achegándoos máis do que parece ás veces ós actores de teatro. Algo que se ve correspondido polos fieis/curiosos cando tamén son/somos conscientes do seu/noso papel como espectadores.
Onte foi a presentación dun novo libro de Carlos Álvarez Lebredo sobre a historia musical de Ribadeo no s.XX. Nestes casos sempre hai algunha curiosidade, como que non estaba presente o diretor da banda municipal de Ribadeo, que se ben non ten por que estar, contrasta con que a directora da coral estivera na mesa e o presidente de Amadores entre o público, ambos por aparecer no libro como referentes musicais da última época en Ribadeo. Tamén estaba a concelleira de cultura entre outras moitas persoas que enchían o salón de actos da Casa do Mar.
Entre o que alí se dixo, destacaría as verbas de Chemi Lombardero que resaltaron á música como cohesionadora social (á miña cabeza vénse tamén algún exemplo do contrario, se ben coido que en xeral é como dixo Chemi) e incorporadora de novos veciños a Ribadeo, o apoio do concello como factor clave para o rexurdir da música en Ribadeo nas derradeiras décadas e a imbricación da música e a súa evolución ó longo do século en Ribadeo co desenvolvemento social e técnico da vila.
O autor propuxo ó final da súa intervención o ensino das cancións ribadenses nas clases de música, a súa introducción nos coros e os concursos de cancións, aproveitando que estaba a concelleira do ramo. Pareceume algo un tanto deslavazado, pero un tamén pode comprender mal, e a isas alturas xa tiña no maxín, despois dunha relativamente longa charla do autor, cousas a procurar no libro (a dicir que non sería a primeira volta que manteño posicións enfrontadas con Carlos).
Acompaño tres fotos, unha da ex-parada de taxis que se quitou dalí para deixar espazo,ó que parece, a mesas de hostalería (o máis a miúdo) e a aparcamento doutros coches, mesmo a coches en contradirección nunha rúa semipeonil. Outra, lembrando o PXOM, dun emparedado no que medra unha estrutura grande de vivendas entre dous edificios tradicionais, tomada en Foz. A terceira, o paso dun paso: a procesión do encontro subindo por Viejo Pancho este ano (un momento diferente ó comentado antes)