Nos indianos, das indias ó CERN

Nos indianos, das indias ó CERN

    13 de xullo de 2024. Hoxe está a celebrarse a festa dos indianos en Ribadeo. É aínda media mañá e xa levo intercambiado diferentes opinións con amigos e coñecidos sobre varios aspectos da festa. Dende a xente que enchía locais aínda ó amencer ate o esquecemento e desaparición da existencia da gran masa dos e das emigrantes que, se voltaron á terriña algunha vez, voltaron pobres. Remato de ver os haigas entrar na praza de España. Mentres, Félix Jorquera improvisaba unha entrevista comigo ó aparecer eu por alí estando en marcha o seu programa extraordinario de radio dende as escaleiras do concello. Antes ca min foi entrevistada Jesusa da Mariana, encarnación daqueles tempos da miña amiga e teatreira Susi. A xente, con traxes de época (é dicir, con traxes imitando ós mellores traxes daquela época) xa se vía nas rúas horas antes en cantidade superior á de outras xornadas de diario ou festa común ó mediodía. Catro ou cinco actividades ó tempo fan difícil escoller o que facer a continuación no propio ocio. E así sucesivamente.

    Un 'xornal anual' está a ser repartido a milleiros por Ribadeo, a máis das diversas novas que nos xornais diarios ou na radio levan difundíndose dende hai tempo e que atraen e son consecuencia da cantidade de xente que atrae o conxunto de eventos indianos de Ribadeo, nunha espiral que medra de ano en ano sen vérselle teito.

    Mentres, esta mesma semana unha nova, unha, saíu nalgún medio: unha ribadense, María Vieites Díaz, foi nomeada co coordinadora do experimento LHCb do CERN. Total, nada, é só un equipo que se vai achegando ás dúas mil persoas repartidas polo mundo para investigar algúns detalles das partículas que constitúen a base do cosmos. Unha investigación punteira a nivel mundial.

    Os indianos (e os seus coetáneos que despois da viaxe ás américas seguiron pobres) eran emigrantes ó igual que o foi María. Un século de separación, unha formación ben diferente e unhas expectativas que non teñen nada que ver entre si marcan a diferenza. Pero, a vista de hoxe, sobre todo a diferenza está na celebración dunha visión totalmente parcial dunha realidade que foi fronte á escasa relevancia que ten unha nota de prensa especializada de algo que se mira no futuro.

    Os indianos, os ricos e os pobres, tiveron un impacto grande polas súas aportacións a ambos lados do charco, e costa facerse unha idea de como podería ser a vida nunha e outra beira oceánica de non existir o sistema capitalista que favoreceu o ascenso indiano. Nese sentido, vivindo no mesmo sistema, é de celebrar hoxe unha festa como a de indianos, máis aló de como atracción turística, negocio ou contribución á xentrificación. Da outra banda, collendo a última verba do título, celebremos o nomeamento de María como un brinde a un futuro mellor, tanto seu en particular como do coñecemento en común, pois ao menos en parte, diso se trata, de investigar para ter ferramentas e coñecemento para mellorar o futuro. De todos

A Gaceta Ribadense

A Gaceta Ribadense. Edición especial III Festa Indiana. A data de portada é a de mañá, coincidindo co comezo da III festa dos indianos de Ribadeo, aínda que a súa saída á rúa foi antonte. A publicación medra triplicando o número de páxinas, de anuncios e de colaboracións. Se a festa dos indianos é un éxito, esta publicación, con 4000 números distribuídos, diríase que é un éxito maior aínda se non fora porque ve á luz á sombra do festival.
A falta dun índice (ó fin, ten formato de publicación periódica nas que non se estilaba tal), unha pequena semblanza para chamar a atención do seu interior:
Comeza cunha presentación en portada, nas dúas páxinas seguintes son artigos correspondentes os rectores das tres principais entidades que impulsan a festa, e partir da páxina 4 comeza 'o serio'.
O programa da paso a unha lembranza xeral dun puñado de indianos baixo a sinatura de juan Soto, e logo, a un artigo titulado 'Un museo da emigración para Ribadeo', de Martín Fernández, que continúa a lembranza con outras persoas menos coñecidas.
Pablo Vivín desgrana a historia do 'Pataqueiro' e Carmen Cruzado a vida Ribadense de hai cen anos a traverso de 'Anacos da vida de catro mozos ribadenses de principios do século XX'.
'Nicolás Fierros, médico da emigración', leva a sinatura de Toni Deaño, mentres beni Mántaras da vida a 'Pepe Barrera, o indiano ribadense máis popular'.
Carlos Álvarez Lebredo ambienta a vida dos emigrantes en Cuba con 'Ida e volta do son cubano'.
A segunda metade do século XIX ribadense vese reflectida na historia de 'La Guardia Civil en Ribadeo', de Paco Nieto, e Mª José Fernández Azpeitia actualiza os indianos con 'La rapaciña indiana vestida de cine en aquella foto olvidada'.
Remata a publicación con tres páxinas de fotos da festa de indianos correspondentes ó pasado ano.
Velaí a revista que se anuncia cun prezo de subscripción de 0 € e con puntos de subscripción en bos Aires, a cargos do irmáns Moreno Ulloa, e na Habana, a cargo de Pepe Barrera.

Sobre as casas de indianos e a Torre dos Moreno

Como aportación á festa indiana desta fin de semana, remato de tentar recoller os artigos relacionados coas casas de indianos e a torre dos Moreno que levo publicados no blog. Aí van varias ligazóns, resumidas e tendo en conta que aínda se completarán as listas con algunha máis que se me leva escapado hoxe:
A entradas sobre casas de indianos.
A entradas relacionadas coa torre dos Moreno.
Unha procura en Google-ribadeando sobre as casas de indianos.
As casas de indianos de Ribadeo na Galipedia.

EL PARQUE DE INDIANOS. José María Rodríguez Díaz (2008)

    O mesmo día que esta entrada, a AVV O Tesón, na que tamén participaba José María na súa directiva, publicaba unha nota de prensa con matices lixeiramente diferentes, pero non menos incisiva.

Viernes, 31 de octubre de 2008

EL PARQUE DE INDIANOS

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 9:21

En estos días pasados, provocado por las protestas del anterior alcalde de Ribadeo, se avivó el debate en torno a la remodelación del Jardín de Sela, o del Jardín simplemente, que con estos dos nombres es conocido por los ribadenses. Se trata de un proyecto de modificación de un espacio que fue impulsado por el Sr. Pérez Vacas y cuya ejecución actual parece que nada tiene que ver, según él, con su proyecto original. Un proyecto que el pueblo desconocía. Aficionado como era este personaje a viajar a las indias, entre viaje y viaje se dio en imaginar lo bien que estaría dedicar ese espacio a los indianos de esta comarca, gentes que en tiempos pasados habían emigrado a países lejanos. Y, ni corto ni perezoso, como era en él habitual cuando se veía iluminado por ideas brillantes, se puso manos a la obra, encargando a sus afines políticos en la Xunta la redacción y ejecución de un proyecto que convirtiera sus sueños en realidad.

Pero la sorpresa, y lo que constituye el centro de las actuales críticas y desencadenó las protestas del Sr. Pérez Vacas, es que el proyecto realizado no responde a lo que el ex alcalde esperaba. Unas protestas y críticas, en las que el pueblo no tomó parte, para quedarse sólo en el ámbito de los políticos y de los medios. Lo que nada tiene de extraño dado que el ex alcalde, como es habitual en los políticos, sustrajo al pueblo la oportunidad de elegir y de opinar sobre el tipo de jardín que quería tener. Pues es así como los políticos toman las decisiones: ejerciendo la representación popular desde la oligocracia, sin contar con los deseos y la opinión de los ciudadanos. Un claro abuso de representatividad política que acaba transformando la democracia en oligocracia.

Lo sorprendente de este cambio en la ejecución del proyecto es que fue promovido por los propios afines políticos del Sr. Pérez Vacas: la Consellería de Medio Ambiente, en manos del PSOE, formación a la que pertenece el citado ex alcalde. Lo que quiere decir que le hubiera sido muy fácil al ex regidor conseguir su objetivo. ¿Por qué no lo hizo?

Mi impresión personal es que la imagen que ofrece el actual diseño del jardín, aunque no se ajuste a lo que pretendía el ex regidor, se corresponde con un diseño moderno y una ornamentación adaptada a nuestro entorno. Un jardín bonito, con espacios para el paseo y para el descanso y una fuente decorativa y bien diseñada que transmite una imagen de frescura muy apropiada al conjunto. La forma en que se encuentra ubicada, de espaldas el propio jardín, puede ser discutible y, eso sí, la pared exterior que la encierra debería de estar decorada. No hay que olvidar que hay dos maneras de contemplar y admirar un jardín: desde su propio interior o desde el espacio exterior, dependiendo de la posición desde donde se mire.

Desconocemos el proyecto del ex regidor. Pero, a juzgar por otras obras planeadas por él, diseñadas o ejecutadas en su etapa de gobierno, imaginar su jardín de indianos es para ponerse a temblar. Véase, sino, la lamentable e inútil supresión del vial frente al Cantón. ¿Para qué sirve y cual es la utilidad de ese espacio que se creó a costa de la supresión del vial? Y si vamos a la reforma del parque de Santa María, proyectada también en su mandato, ¿qué decir de la fuente, bautizada por el pueblo con el nombre de “el orinal de King Kong? Otra obra impulsada por él, que será en el futuro la causa de nuestros pesares, es el ascensor de la Atalaya; una obra superflua, extemporánea y ruinosa para la economía del concejo. Todas estas y otras actuaciones, exponentes de la gestión del Sr. Pérez Vacas, me hacen dudar del éxito de su soñado jardín de indianos.

Todo esta acalorada discusión sobre el parque vino dada por las fantasías del Sr. Pérez Vacas que, ignorando aquel principio de que ‘non sunt mutipliacanda entia praeter necessitatem’, dedicó su tiempo a crear problemas en donde no los había. El jardín de Sela, que tenía su propia entidad y estaba suficientemente bien planificado fue una obra innecesaria para un jardín que sólo necesitaba un mantenimiento adecuado. Todo lo demás no son más que simples ocurrencias superficiales propias de quien no tuvo capacidad para ejecutar un programa que contenía suficientes iniciativas para mejorar la vida de nuestro concejo.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

Ribadeo Indiano 2017

Xa saiu. Xa podes engaiolarte coa recreación indiana de Ribadeo, procurada por Fernando Suárez para a promoción indiana de 2017. Porque é o alcalde o que abre as curtas historias que foron colgadas onte na rede e que serán moi vistas en Ribadeo e alén.
O vídeo é un éxito sen paliativos: en 18 horas despois de colgado no Facebook xa ten 10000 visualizacións, pon o contador, así como 444 compartidas. Mais para animar a que a xente veña este ano, esta fin de semana, coido que é tardío. Quedará aí para futuras edicións. E para as eleccións, que a promoción pode ser multiuso e a imaxe do alcalde a cabalo, abrindo o tempo da paisaxe da ría en longo e solitario monólogo pode dar moito de si, e se se usa para portada do vídeo, máis. Tamén máis que o saír de secundario en 'Os mortos van ás présas', que no seu momento fixo algo pola imaxe do rexedor. Non se pode negar que ó alcalde gústalle a interpretación. E, despois de todo, naceu na emigración.
... E veñen de novo os indianos. Repasaba eu un artigo de José Mª Rodríguez lembrando que máis aló da festa hai moito que a festa non deixa ver, e non só ó estilo das árbores que non deixan ver o bosque. Moitas, moitas cousas que a festa non ve.
Máis a creación da festa xa foi un éxito que a todas luces se repetirá este ano. E a xente divírtese, ven a moreas, e quedan cartos no pobo... que é o que se procuraba con ela.

--

Por certo, o programa deste ano (2016):

Programa Ribadeo Indiano 2016

Venres 8 de xullo

18.00h. No Teatro desta vila, PROXECCIÓN DA GRAN PELÍCULA-DOCUMENTAL “A legacy of smoke” (Un legado de fume) dirixida polos afamados James D. Fernández e Luis Argeo.

A continuación, entretido COLOQUIO cos directores e descendentes de españois emigrados aos Estados Unidos, Anthony Carreño e Laura Goyanes, así como co ilustre John Rañón, descendente de emigrados a Tampa (Florida), saídos da Devesa.

20.15h. Dende o Teatro desta vila, animado percorrido musical ata o PORTO DE PORCILLÁN acompañado do reputado grupo de música Cuarteto Tradicional Illa Pancha.

20.30h. No histórico peirao de Porcillán, A CHEGADA DOS INDIANOS. Animación teatral a cargo das admiradas actrices e distinguidos actores do Grupo de Tetro de Ribadeo.

21.00h. SUBIDA DENDE O PORTO con recreación musical a cargo dos grupos Versiones al paso e Son de Puerto Rico, nas emblemáticas escaleiras de Martínez, no fermoso recuncho do Patín e na célebre Fonte dos Catro Canos.

21.30h. No quiosco da Música desta vila, lerá o PREGÓN Dona Panchita, amante dos libros e da música, chegada de ultramar para departir co noso ilustre ribadense Don Pancho.

22.00h. No quiosco da Música do fermoso parque de San Francisco GRAN CONCERTO MUSICAL da Banda de Música Municipal de Ribadeo.

22.30h. GRAN PASEO. Amenizado e comentado polo ilustre fillo de Ribadeo D. Xosé María Alonso de Trelles, o noso querido Viejo Pancho, que no presente verán de 1906 hónranos coa súa presenza para folgar durante un período de tempo na vila, recén chegado dos pagos da República Oriental do Uruguai. (*)
(*) As señoras e señores que desexen tomar parte neste Gran Paseo deberán realizar reserva previa.

23.00h. VERSIONES AL PASO. Ameno percorrido musical polas melodías americanas no Quiosco da Música desta vila.
Ao longo de todo este día cheo de marabillosas experiencias, a bon seguro que desexaremos cumplimentarnos nas nosas afamadas casas de comidas e bebidas.

Sábado 9 de xullo

11.00h. GRAN MERCADO DE PRODUTOS DE ULTRAMAR E INDIANOS. No barrio de San Roque desta vila, abrirá á concorrencia a dita hora.

11.30h. Na histórica praciña de Abaixo, apertura do RECUNCHO DA ARTE, con demostración e exposición de pintura para deleite dos transeúntes.

12.00h. Na buliciosa Praza de Abastos desta vila, exposición de COCHES CLÁSICOS: o progreso tecnolóxico feito beleza.

12.00h. GRAN PASEO polo Ribadeo Indiano. Amenizado por unha visitante misteriosa que vén ata estas terras na procura das raíces dos seus fillos. (*)
(*) As señoras e señores que desexen tomar parte deste Gran Paseo deberán realizar reserva previa.

12.00h. Na tradicional Praciña de Abaixo. ACTUACIÓN MUSICAL a cargo do popular grupo Los Nostálgicos.

12.30h. Na entrañable praciña de San Roque, para os pícaros e pícaras desta vila, MINIXINCANA. Previa reserva**

12.30h. No Teatro desta vila. CHARLA CONFERENCIA: “Os haigas dos Indianos”. Disertación a cargo de Don Ramón Roca Maseda, patrono da fundación cultural do RACE. Introduce o acto Don Eduardo Gutiérrez Fernández, ilustre profesor e historiador local do moi nobre concello de Ribadeo.

13.00h. PASARRÚAS a cargo do popular grupo de mariachis Hispanoamérica.

13.30h. No emblemático barrio de San Roque. ACTUACIÓN MUSICAL a cargo da prestixiosa Orquestra A Gramola.

17.00h. Divertida e emocionante XINCANA. As mozas e mozos que desexen tomar parte na mesma deberán realizar a súa reserva previamente.

17.00h. PASARRÚAS a cargo da divertida charanga Santacompaña.

17.30h. De novo en San Roque, DEGUSTACIÓN DE CÓCTELES por cortesía do antiquísimo Ron Arehucas: a historia feita aroma percorrendo o seu padal.

17.30h. No vello parque de Indianos. I GRAN ABERTO DE QUIMBUMBIA (Billarda) do Ribadeo Indiano.

17.30h. GRAN PASEO polo Ribadeo Indiano. De novo amenizado pola nosa visitante misteriosa. (*)
(*) As señoras e señores que desexen tomar parte neste Gran Paseo deberán realizar reserva previa.

18.00h. INSTRUTIVO TALLER DE BAILE DE SALSA CUBANA. No fermosísimo Cantón dos Moreno desta vila, a cargo de Don Miguel David Herrera Lage, prestixioso profesor de baile latino da universidade compostelana.

19.00h. No Teatro da vila. CHARLA E COLOQUIO. “A noventa millas: circuítos migratorios dos galegos en Cuba e os Estados Unidos”.

Moderará esta interesante charla:

·         Dona Pilar Cagiao. Profesora Titular de Historia de América pola USC. Membro da Comisión Técnica do Arquivo da Emigración Galega do CCG.

Instruirannos cos seus reputados coñecementos e ponderadas opinións:

·         Don Ramón Villares. Catedrático de Historia de América pola USC. Presidente do Consello da Cultura Galega.

·         Don Vicente Peña. Profesor Titular de Teoría e Historia da Educación pola USC. Membro da Comisión Técnica do Arquivo da Emigración Galega do CCG.

·         Don James Fernández. Catedrático de Literatura e Cultura Españolas pola New York University.

·         Dona Rosario Márquez. Profesora Titular de Historia de América pola Universidade de Huelva.

·         Don Pablo Rodríguez Vivín. Libreiro ribadense e estudoso da época Indiana.

20.30h. XXII FESTIVAL DE HABANERAS E MÚSICA HISPANOAMERICANA RÍA DE RIBADEO. Amenizado pola afamada Coral Voces Amigas de Medina del campo (Valladolid), pola distinguida Coral San Agustín de Guadalix (Madrid) e pola prestixiosa Coral Polifónica de Ribadeo. No indiano barrio de San Roque desta vila.

23.00h. GRAN VERBENA TRADICIONAL. No quiosco da Música do parque de San Francisco, amenizado polos afamados grupos Folkgazais e Son de Cuba.

Ao longo de toda esta intensa xornada a bon seguro que nos cumplimentaremos nas nosas concorridas e coñecidísimas casas de comidas e bebidas.

Domingo 10 de xullo

10.00h. GRAN MERCADO DA HORTA. Na Praza de Abastos desta vila, exposición e venta dos deliciosos produtos da horta ribadense.

11.00h. PASARRÚAS pola vila, a cargo da célebre Asociación Amigos da Gaita.

12.00h. GRAN PASEO polo Ribadeo Indiano. Unha vez máis amenizado pola nosa misteriosa viaxeira. (*)
(*) As señoras e señores que desexen tomar parte deste Gran Paseo deberán realizar reserva previa.

13.00h. GRAN CONCERTO MUSICAL, no Quiosco da Música desta vila, a cargo da prezada Banda de Música Municipal de Ribadeo.

17.00h. GRAN PASEO polo pioneiro e innovador Centro de formación e experimentación agroforestal Pedro Murias, acompañado polo ilustre profesor e historiador local ribadense Don Eduardo Gutiérrez. (*)
(*) As señoras e señores que desexen tomar parte deste Gran Paseo deberán realizar reserva previa.

19.00h. Na prestixiosa Escola de Rinlo. EXCEPCIONAL ESTREA MUSICAL do Coro da Mariña.

20.30h. No Círculo Habanero da nosa querida parroquia da Devesa. PROXECCIÓN DA PELÍCULA-DOCUMENTAL “A legacy of smoke” (Un legado de fume) dirixida por James D. Fernández e Luis Argeo. Estará presente no acto John Rañón, fillo de Ángel Rañón, natural da Devesa, emigrado a Tampa (Florida) e un dos protagonistas da película.

21.30h. No Círculo Habanero da Devesa VERBENA DE TARDE a cargo do excelente grupo musical Son de Ley.
Un día máis, e tras emocionantes experiencias, a bon seguro que nos cumplimentaremos nas nosas concorridas e coñecidísimas casas de comidas e bebidas.

--

Máis sobre o Ribadeo indiano, xa publicado:

 Ribadeo indiano 2014:
Augurando éxito
Éxito!
Ribadeo indiano 2015:
Programa
Crónica do Ribadeo indianizado
Cara e cruz da festa

O pai de Migueliño e os divertimentos acuáticos

O pai de Migueliño e os divertimentos acuáticos

    Tempo ten pasado dende que Castelao escribira a narración curta 'O pai de Migueliño', encadrado no volume II de 'Cousas' e que fai referencia ó retorno dun emigrante das Américas. A un emigrante que volve fraco, desmellorado, que se dá cun canto nos dentes por poder abrazar de novo á súa familia. A un 'indiano'? Non. Segundo o dicionario da RAG (tamén segundo o Diccionario de la lengua española), indiano é o emigrante a América que volve rico; o pai de Migueliño non era indiano...

    A historia, artellada por Castelao, é reflexo de tantas que con seguridade houbo, e mesmo historia que se quedou curta en moitos, moitos casos de xente que aló morreu ou que sinxelamente, non volveu por diversas causas. É máis, boa parte dos indianos volveron de visita ou vacacións, quedando así reducido o continxente que se asentou de volta despois de ter feito cartos en América.

    Veume á cabeza o pai de Migueliño co motivo da festa dos indianos en Ribadeo. Unha festa que rexurde despois da pandemia con tanto pulo como xa tiña antes dela, e a pesar do curto recorrido dende a súa instauración. A lembrar que toda festa tivo algún comezo, aínda que algunhas, como esta, que botou a rodar en 2014, sexa moi recente.

    Tentei dar algunha pincelada sobre a orixe e actualidade das festas no noso entorno aló polo 2001 como introdución a un traballo realizado por alumnado do IES Porta da Auga, impreso co título 'As festas populares no entorno ribadense'. Alí escribía cousas como 'buscando definir as festas na nosa terra, poderiamos cualificalas de microfestas enraizadas nun corazón popular que busca abrirse ó mundo externo gardando a súa propia identidade.' Ou 'Dende unha mirada desligada da terra, un anacronismo que se resiste a desaparecer.' Naturalmente, o libro trataba de festas do pobo, da aldea, da parroquia... e comparábaas e contrapoñíaas a outras que coñecemos daquela en Europa como 'Le Roi de l'Oiseau', en Le Puy en Vélay (Francia), de carácter medieval/renacentista pero con orixe en 1986, a 'Ducasse' de Mons (Bélxica), de orixe medieval, ou os Xigantes de Ath (tamén en Bélxica), xa con longa tradición pero cunha aparición ben posterior á Ducasse. Festas as anteriores que tamén poderían servir de encadre para a consideración da festa dos indianos, unha festa que, usando o dicionario, non cabería chamala festa ‘popular' no sentido de ter saído do pobo, pois foi instaurada institucionalmente sen actividade previa semellante, aínda que poidera selo no sentido de ter sido ben acollida polo pobo. O que non quita que fora instaurada como unha proposta de diversión para contribución ó lucro, algo ben diferente das festas tratadas no libro mencionado. Nin tampouco que entre na definición de ‘festa’ que se poda atopar en calquera dicionario.

     Nesta festa dos indianos, un dos expoñentes principais son os traxes. O luxo de vestimenta que se ostenta deslígase da súa beleza: traxes sinxelos poden resultar moito máis atractivos, bonitos ou vistosos que outros abondo máis onerosos. E, diría, o nivel está alto.

    Retomando o comezo, na festa todo o mundo é indiano (mesmo con mucamas negras), e tenta divertirse a nivel do retorno de xente con diñeiro. Desaparecen así cousas como a volta dos ‘pais de Migueliños’, os sufrimentos na emigración ou mesmo diversas características de época. A festa queda desligada do que se fai desaparecer. A iso ven o título: co motivo da festa neste 2022, encargouse un mural no que aparece como título ‘Ribadeo dende As Figueiras, 1926’ que inclúe un fondo de Ribadeo de época, unha improbable pose de xente máis ou menos ataviada en correspondencia, e, no medio, separando ambas escenas, a ría, cunha moto acuática tirando dun inchable como se poderá ver máis dunha vez este verán. Pode tomarse como unha alegoría: os divertimentos sobrepóñense e a festa pasa a ser un motivo en troques de ter un motivo.

Finalizando co último pleno da corporación ribadense

Sobre este pleno de Ribadeo (antes, contestción de preguntas de O Tesón, puntos soltos do pleno, e a maioría dos puntos).
...seguindo coas preguntas do PSOE
O que se fai no xardín de indianos non coincide co aprobado. Fáino Medio Ambiente, que ten no traballo á empresa Tragsa. Detectaron deficiencias no proxecto, o redactor do mesmo non atendeu ós requerimentos de información. Non existe a modificación a nivel papeis no concello. “... nin é un parque de indianos o que se está facendo alí ...” (Balbino dixit). (Por certo, que é un 'Parque de Indianos'?)
Que pasa cos imcumprimentos da ordenanza técnica de inspección de edificios? dictaranse multas coercitivas.
Sinalización horizontal dos pasos cebra. Necesita un novo proxecto.
comité de irmanamento con Loctudy. Teñen sen responder unha carta. A idea é seguir adiante.
Frecuencia de recollida de plásticos na zona das Anzas.
Fonte do Covo en Obe. Proposta feita con anterioridade por UPRi.
Preguntas do PP:
Rehabilitación da rúa Carlos III
Estrada de saída do punto limpo.
Retirada do cadro eléctrico da fonte do parque (algo xa visto no blog)
Xestión do rozado das cunetas.
Piso tutelado: necesidades. Non hai; e a pregunta non se fixo polo conducto habitual: como empregados co concello, teñen unha canle adecuada.
Goteiras no auditorio. (algo xa visto hai tempo no blog)
Farola en Pintor Fierros
A vía de tras do cine teatro, está aceptada polo concello? Está requerido o seu amaño ó constructor.
Suxerencia de aspectos técnicos no rebacheo.
está recibida a r/San Francisco? (polo que parece, chámanlle a 'rúa pozuelo'. Inunda as catro calles, como se está a ver estes días.
Columpios no parque das casas do Xardín. Hai algún elemento que é perigoso.
Outra do parque de indianos: parado e con síntomas de abandono.
Escolas deportivas. 14. A vela incumpriu horarios por dous anos e non se fai.
Situación da casa da ría.
Reestudio da situación e suxección de contedores.
Sería bo que a alcaldía non tratara de capitalizar o plan con artigos na prensa sobre el.
O PSOE aproveitou para pedir explicacións sobre o incumprimento do CN no tema da vela. Axustando o alcalde que posiblemente se lle reduciría o pago (pero non eliminar totalmente)
E fin.

Unha de indianos. Por Eduardo Gutiérrez

(Texto publicado en A Gaceta Ribadense o 10 de xullo de 2015, p. 3)

Unha de indianos

As idealizacións e as mistificacións que acompañan moitas veces os fenómenos de todo tipo, e desde logo a historia, tamén forman parte do fenómeno indiano, cuxos contornos son moitas veces neboentos, xa sen entrar a considerar algunhas aportacións puramente aproximativas e pouco rigorosas, que sen dúbida han corrixirse e mellorarse... Naturalmente, isto nada ten a ver coas festivas xornadas indianas que estes días se celebran, e que foron quen de convocar unanimidades e adesións realmente inéditas, neste lugar onde o mundo se chama Ribadeo.

Onde pouco está feito, conviña -por quen está chamado a facelo- investigar o destino real das remesas enviadas polos emigrantes, un aspecto decisivamente importante tendo en conta, ademais, que Ribadeo contaba con dúas casas de banca, Bengoechea e Casas. Obviamente todo o capital enviado non sería para construír ou mellorar domicilios, como ao que se ve alguén deu a entender por medio de letreiros equívocos, salferidos a eito, polo casco urbano. Parece claro que nén aquí, nen en Galicia polo xeral, as cantidades enviadas tiveran como destino prioritario proxectos industriais transformadores, ainda que si contribuiron a crear decisivas dotacións de todo tipo, especialmente educativas e, no noso concello, un deseño inédito de ensino agrario vencellado a unha alternativa de transformación agrícola elaborada polo enxeñeiro Henrique Suárez Couto.

Con todo, a sona da enorme fortuna de algúns indianos -- nomeadamente os irmáns Moreno Ulloa, Ramón González ou Pedro Murias --, alimentaron durante moitos anos a identificación dos americanos como administradores do corno da fortuna, un fenómeno que chega até épocas relativamente recentes. A comezos dos anos cincuenta do pasado século, o Concello diríxese aos herdeiros dos irmáns Moreno Ulloa en percura de axuda económica para os gastos que ocasionaría o Instituto Laboral, recentemente concedido. O alicerce éra claro: os filántropos encargaran proxectos para construir un Instituto de Segundo ensino. Naturalmente pasaran moitos anos, mesmo desde a morte dos irmáns Moreno, a comezos dos anos vinte o maior, e ao remate da década, o máis novo. En cartas que asinan Alberto Martínez, José de Pontes e a viúva de Fernández Moreno, a resposta foi diáfana: non podían atender a petición, dado o "decrecimiento' da herencia, aparte das dificultades "da vida actual". A ubicación definitiva do concedido Centro de ensino, construíndo un novo edificio, daría varias voltas. Nestas mesmas datas estaban moi adiantadas as negociacións con Isabel Martínez Pasárón, para a adquisición 'do edificio coñecido como A Residencia, derrubado hai tempo para construir as vivendas sociais do Parque. Non obstante si que fructificaron algunhas das peticións feitas a un filántropo hoxe case esquecido, Amador Fernández, que costeou a construoción dun novo grupo escolar ubicado no que foran as Cocheiras da Casa de Casas, daquela xa edificio municipal. Ampliando o edificio orixinal construiuse o actual Centro de Servizos Sociais, na rua Ibáñez.

Moitas das importantes realizacións levadas a cabo polos indianos enriquecidos, contaron con atrancos de diversa etioloxía, polo común residenciados en sectores retardatarios ou francamente retrógrados. Algunhas proposicións non chegaron á callar. Serva como exemplo o caso qxe relata Alberto Vilanova sobre Antonio Rodríguez del Busto (1848 - 1926). Desexando este contribuiur á mellora da vila, dirixiuse aos seus paisanos en demana da obra mais necesaria e urxente para a prosperidade da vila. Ao mesmo tempo suxería que se reunisen cunha serie de persoas competentes, coñecidos seus. Ocorreu que unicamente se evacuaron consultas co párroco da vila, quen solicitou que Rodríguez del Busto sufragara o soldo dun capelán para o cárcere. Non o sabemos, pero quizais os nomes evocados para a consulta non eran da simpatía de determinadas forzas vivas, un asunto sumamente suxerente, tendo en conta a existencia dunhas liñas xenealóxicas con aboenza en materia, de cobizas e cutrerías. Mais polo de agora, isto non toca.

Coñece Ribadeo

Hai programadas actividades de coñecemento de Ribadeo. Están orientadas ó turismo, pero, por que non aproveitalas a mesma xente de Ribadeo?
Unhas destas actividades foron presentadas onte, as xeorutas, unha, para coñecer a xeoloxía da zona das Catedrais, e outra, relacionada coa actividade na zona de Rinlo. As xeorutas comezarán a desenvolverse o 15 de xullo, e non teño idea de ata cando se farán (tampouco cando estará dispoñible o apuntarse se un quere facelo na web do concello).
Outras actividades de (re)coñecemento de Ribadeo están centradas en torno ós indianos: charlas e roteiros terán lugar esta fin de semana en Ribadeo e A Devesa para dar a coñecer os edificios indianos:

A web do Ribadeo indiano.
O Ribadeo indiano no blog, 2015:
Indianos, de José Mª Rodríguez
O Ribadeo indiano no blog, 2014:
Ribadeo indiano
O éxito está asegurado
Crónica do Ribadeo indianizado
Sobre as casas de indianos
--
Unha nota a destempo sobre o Ribadeo Indiano: unha festa coido que ben traída polo movemento e desenvolvemento, celebra o éxito dunha parte pequena dos emigrados, esquecendo sinxelamente o significado da emigración (a excepción dunha mención nunha páxina da web), o destino de boa parte dos emigrantes e un feito: como poden amasarse mesmo grandes fortunas en relativamente pouco tempo? Chega só co traballo ou é necesaria tamén a explotación?

Indianos. Por José María Rodríguez Díaz

(Texto publicado no blog de José Mª e A Gaceta Ribadense o 10 de xullo de 2015)

Indianos

- E logo pra onde vas tan á présa, Xan, ¿Tes algo de novo?, preguntoulle Xan ó veciño vendo pasar con paso apurado cara a vila, vestido de traxe novo e sombreiro.
- Non, oh. E que me vou pra América, respondeulle o veciño.
- Manda carallo, e eu en zocas, comentou Xan polo baixiño.

      Unha pequena anécdota que amosa que marchar pra América en tempos pasados formaba parte da rutina diaria na vida da xente en Galicia. A partir do seu descubrimento por Colón foi o impulso patriótico e aventureiro dos españois o que motivou a súa marcha masiva ás Indias, recentemente descubertas. Estimulados polas lendas e xestas dos primeiros emigrantes, enseguida se desatou o desprazamento masivo dunha avalancha de aventureiros e cobizosos que emprenderon o camiño da aventura cara a terras afastadas e descoñecidas en busca de ouro, riquezas e novas oportunidades político militares. Eran os primeiros tempos do descubrimento de América que, coa chegada a España de tanta riqueza traída polos primeiros colonizadores, contribuíu ó nacemento do Século de Ouro e á expansión do chamado Imperio Español. Pro a esta gloriosa época de desenvolvemento e riqueza seguiron outras nas que o noso país se atopou afundido na pobreza e na miseria. Tempos como os dos sécalos XVIII e XIX nos que a fame se estendeu por toda Galicia, como se reflicte nunha acta plenaria do Concello de Ribadeo, do ano 1739,  na que se di que “algunos labradores se vieron obligados a comer hierba”. Un dato que, sen ter que interpretalo literalmente, é dabondo demostrativo da miseria económica na que a sociedade galega vivía. Épocas nas que a necesidade e o espírito de supervivencia empurrou a moitos españois, especialmente en Galicia, a marchar a facer as Américas, como vulgarmente se dicía, e a atravesar o Atlántico pra buscar o seu futuro en terras iberoamericanas, como Brasil, Cuba, Arxentina, Uruguai, Chile, Venezuela ou México. Ata tal punto afectou ó noso país esta masiva emigración que pode dicirse que non hai familia en Galicia que non sufrise o impacto da emigración con algúns dos seus antepasados en América, especialmente nos séculos XIX e XX.
      Homes e mulleres que, empurrados pola necesidade de supervivencia e pra mellorar a economía familiar, deixaron os seus pobos para fuxir da fame, marchando cunha vella maleta na man, chea de esperanzas, ilusións e recordos. Moitos deles acadaron riqueza e prosperidade en ultramar, se ben non todos tiveron a mesma fortuna. Pro aínda que foron moitos os que, co seu esforzo e traballo, e axudados pola sorte, lograron amasar verdadeiras fortunas tras das que se agochaban, ás veces, duras e escuras historias, a maior parte dos que marcharon non atoparon mellor destino en América que a mesma pobreza da que fuxiran. Foron moitos os que se viron obligados a renunciar ós seus soños de poder tornar un día ricos á súa terra natal á que uns volveron coas mans baleiras, mentres que outros fundaron a súa familia nesas terras, deixando aquí os seus antepasados.
      Os poucos que lograron amasar coas súas industrias ou negocios grandes fortunas, cuxa limpeza de orixe era con frecuencia posta en cuestión polo pobo, decidiron volver anos máis tarde á súa terra de orixe convertidos en prestixiosos e ricos personaxes ós cales o pobo denominaba co nome de Indianos. Tal foi o caso de Bernardo de Guimarán, coñecido popularmente nesta vila de Ribadeo polo nome de "o Indiano". Fortunas que contribuíron a enaltecer non só as súas vidas, senón a fomentar a educación e o benestar das nosas xeracións posteriores e que aínda perduran hoxe no noso ámbito, sen que moitos se decaten de que son produto do froito da suor dos nosos devanceiros emigrantes.
      O obxectivo do emigrante era retornar un día a súa terra natal pra ocupar un lugar sobresaínte no seu pobo de orixe e adquirir coa súa riqueza algún título de nobreza, aumentar o seu status social comprando ou restaurando antigas casas grandes ou pazos ou mesmo construíndoos de nova planta en vistoso e rechamante estilo colonial, decoradas con palmeiras e outras árbores tropicais exóticas nos seus xardíns, símbolo das súas aventuras en terras tropicais. Edificios que chegaron a ser coñecidos entre nosoutros co nome de "casas grandes" ou "casas de Indianos. Construcións que destacaban pola súa altura e traza, deseñadas cunha arquitectura cosmopolita que se insería destacando de forma rechamante entre as edificacións tradicionais circundantes, para salientar así o triunfo e o éxito do seu propietario en terras afastadas e onde retirarse a vivir das rendas acadadas cos seus negocios en América. Obras que serviron pra achegar ós habitantes da súa vila natal o mundo moderno e cosmopolita que coñeceran nas súas estadías na América e que souberon plasmar en edificios dunha arquitectura singular. Exemplos preclaros destes pazos existen en case tódolos pobos e aldeas de Galicia. En Ribadeo temos como exemplo eminente o famoso edificio coñecido polo nome de Torre dos Moreno ou o palacete Peñalba, na veciña Figueiras. O sinal máis destacado e relevante do emigrante con éxito foi a súa influencia social, o seu mecenado en institucións benéficas ou culturais subvencionando a construción de escolas, igrexas e capelas, casas consistoriais, estradas, hospitais ou asilos, traídas de auga e de luz eléctrica, etc., é dicir, todo o que significaba desenrolo, cultura e progreso para o seu pobo. Un exemplo notable da súa contribución ó desenvolvemento da nosa bisbarra foi a fundación Pedro Murias, en Vilaframil, adicada ó desenvolvemento agrícola, que tanta importancia tivo na formación de moitas xeracións posteriores da Mariña lucense.
      Coa volta á súa terra natal, os indianos trouxeron os costumes de vida, os ritmos e músicas deses países e ata o estilo na súa forma de vestir das terras caribeñas, adquiridas nos seus países de emigración. Foi a herdanza achegada por eles ós seus lugares de orixe e da que Ribadeo, coa súa gran concentración de casas indianas, sobre todo na rúa San Roque, se comprace de ser o principal expoñente de toda Galicia cunha bela herdanza de edificios dunha arquitectura singular. Fermosos edificios de estilo colonial e entre os que destaca a Torre dos Moreno, admirada por todos os que visitan a nosa vila pola súa orixinalidade e beleza, e que chegou a constituírse no símbolo identificador da nosa vila de Ribadeo en todo o mundo.
E é de resaltar, así mesmo, o relevante papel dos emigrantes galegos no enxalzamento do noso país en terras de América. Coas súas iniciativas sociais e culturais foi relevante a súa contribución ó coñecemento de Galicia nesas terras tan afastadas entón. As creacións dos Círculos ou Casas de Galicia, as fundacións de Hospitais e Centros Sanitarios, os Círculos Culturais e demais creacións dirixidas á axuda, socorro e formación dos seus compatriotas emigrantes desempeñaron un rol social moi importante, contribuíndo, ó mesmo tempo, ó enxalzamento do nome da nosa terra, facendo a Galicia universal, ata o punto de que chamaban galego a calquera español. E non menos importante, tampouco, foi o papel desempeñado polos políticos e escritores galegos neses países, especialmente en Arxentina, México ou Cuba, cando, en tempos politicamente difíciles en España, tiveron que emigrar en busca de acollida e refuxio en terras afastadas. Alí loitaron con éxito pola conservación dos nosos dereitos como pobo, da nosa lingua e literatura, da nosa cultura e de todo o que en Galicia era perseguido coa pretensión de homologarnos a Castela.
      De aí o acerto e a importancia desta festa indiana que os ribadenses de hoxe adican ó recordo de todos aqueles fillos de Ribadeo, que co seu traballo e esforzo, tanto contribuíron a enxalzar a beleza e o nome do seu pobo natal. Unha feliz idea a desta celebración que invita a tódolos ribadenses a participar nela. En converterse por un día en cabaleiros e damas que percorren as rúas da vila lucindo as súas mellores galas e atavíos característicos dos países do Caribe e recuperados dos vellos baúis traídos polos seus emigrantes devanceiros e que aínda dormen pechados nos faiados das súas vivendas. As señoras coa súa pel branquexada e lucindo os seus brancos traxes adornados con encaixes, os seus amplos sombreiros decorados con flores, os seus guantes e abanicos e as súas exóticas xoias resaltando a súa beleza. Os cabaleiros paseando polas rúas da vila coas súas levitas e traxes brancos folgados, os seus chalecos e guayaberas e os seus sombreiros panameños, cos seus guantes brancos empuñando cerimoniosos os seus bastóns.
      E para rematar estas reflexións, un sentidiño recordo á memoria de tantos e tantos que viron frustrados os seus soños, esperanzas e ilusións e deixaron as súas vidas en terras estrañas despois de cruzar o Atlántico sen poder converter en realidade os seus anhelos e soños de retornar dignamente á súa terra para axudar ás súas familias e descansar os seus derradeiros días preto dos seus e enterrar os seus osos na terra na que naceran.

 

 Obras de José Mª Rodríguez

 

Lembrando ós indianos 2024

     Deixo catro fotos de Mati, Matilde González, cos actos inaugurais do Indianos 2024 de Ribadeo, recollendo a 'chegada dos indianos' en Porcillán e a actuación da Coral no teatro:

Casas de Indianos en Ribadeo. XII Axudantía

A casa que durante moitos anos ten sido a sé da Axudantía de Marina tamén é de indianos. Está situada entre a Casa de Torres e a capela de San Roque, rematando cara ó centro do pobo o grupo de catro casas de indianos (as outras son a Casa de Rodríguez Blas e a Casa de Andés)
Está localizada en San Roque 14. foi mandada construír por Francisco López García. Ten cerrazón da finca con murete e verxa. Fachada principal con columnas de fundición, balcón con rexas metálicas e miradoiros tamén metálicos. Tres plantas e baixocuberta, de planta 265m² (Medidas polo SIXPAC).
Unifamiliar, foi construída no 1886, con acceso con escaleiras na planta baixa. As tres plantas teñen un aspecto moi diferente xa na fachada principal: na entrada, dúas columnas de fundición manteñen o balcón superior, con miradoiros metálicos a ambos lados.

Casas de indianos en Ribadeo

Casa do Óptico e cuartel vello, dúas casas de indianos

Hai case dez anos, despois dunha charla de Ernesto Cruzado, fun metendo algunha foto e datos de casas de indianos do núcleo urbano de Ribadeo. Chegou o momento de retomar o xa feito para actualizalo e amplialo, e como primeiro paso (que a cousa irá moi lenta), deixo ligazóns ás entradas xa feitas e tamén a un mapa de Openstreetmap. Algunhas das entradas xa teñen tamén un mapa interactivo incorporado, que tamén se irá ampliando.

XX.Casa de Panchita Acevedo (r/Trinidade, ó final) Situación (sinalando no nome da páxina que se abre aparece a sinal de situación)

XIX.Casa de D. Clemente (r/Amando Pérez, na Pza. de Abaixo) Situación

XVIII.Casa de Loriente (Casa de Lombardero, r/S. Francisco, fronte ó parque) Situación

XVII.Capela da orden terceira (r/Reinante, esq. Doutor Moreda) Situación

XVI.Mercado (Pza. do mercado) Situación

XV.Casa na Lodeira (estrada Vilaselán, A Lodeira) Situación

XIV.Casa de Sarmiento (fronte á pza. de San Roque) Situación

XIII.Balastrera (r/Carlos III) Situación

XII.Axudantía (r/S. Roque 12) Situación

X.Casa de Rodríguez Blas (r/S. Roque) Situación

IX.Casa de Andés (r/S. Roque) Situación

VIII.Casa de Docobo (r/S. Roque) Situación

VII.Casa de pisos (r/S.Roque) Situación

VI.A Calzada (r/S.Roque) Situación

V.Casa dos ananos (r/S. Roque) Situación

IV.Casa de Fernández (Tranvía, r/S. Roque) Situación

III.Casa de Sela (O Xardín) Situación

II.Casa do óptico (O Xardín) Situación

I.Cuartel vello (r/Benito Prieto Coussent con Manuela Barreiro Pico) Situación

Caso aparte merece a Torre dos Moreno (situación), á que lle teño adicada unha serie de entradas en diferentes momentos, e que a ben seguro seguirá sendo acreedora de máis atención.

Vir mexar a Ribadeo

Vir mexar a Ribadeo

     Se estou a escribir isto é porque a festa do Ribadeo Indiano, a 'festa dos indianos', é un éxito. Un éxito sen paliativos, ollable claramente ó conseguir o obxectivo para o que foi creada: atraer xente a Ribadeo para beneficio de hostalería e comercio. Non sei se a finalidade, con esas ou outras palabras, está escrita nalgún lugar, pero coido que non fai falta, e que hai un consenso sobre o tema. Tres autobuses cargados de 'indianos' desembarcando o domingo ás 11 da mañá diante do instituto non deixa de ser un feito máis que dá testemuña a ese éxito, como o é o atopar nunha ateigada terraza de preto de vinte mesas que as caras coñecidas cínguense a unha única táboa, e non precisamente a máis ateigada delas. Ou, o que pode que me chamara máis a atención e dá pé ó título, unha fileira de mulleres para entrar ó baño dun local de hostalería, mesmo antes de que se encheran as mesas. Si, fileira que nalgún momento andaba pola decea. Todas, gastando tempo da súa visita a Ribadeo na cola, máis ou menos ataviadas de época, e con abonda probabilidade, algunha non consumidora. Fago este último apuntamento porque hai que lembrar o que estamos a falar dunha festa pro consumo, e o éxito citado ó comezo pode verse matizado de moitos xeitos se comezamos a poñer en claro o gasto por persoa, o 'rendemento' que se pretendería desas visitas por parte dos organizadores, unha vez a xente en Ribadeo, etc. A máis da infraestrutura que pode ofrecer Ribadeo, unha vez amosada a capacidade de organización de atraccións para o evento.

    A temperie acompañou: a temperatura foi tropical. Mesmo as flores que se poden observar nalgúns tellados pareceron querer contribuír ó ambiente festivo. E así, diría que este Ribadeo indiano 2023 ten -recibimos- máis xente que os anteriores, nunha espiral ascendente que si terá que ter fin polo límite que supón a capacidade de acollida de Ribadeo. Ó tempo, diría que a implicación dos propios ribadenses foi menor, aínda orgullosos da montaxe desta festa tan exitosa á par de glamourosa. Isto pódese traducir -ou ser unha indicación do por que- nunha baixada do glamour (de novo esta palabra, para entendérmonos, e non liala con 'custe', 'remate', 'beleza' e semellantes) que se puido observar nos vestidos. Máis aínda, no non 'poñerse en situación' da xente ataviada de indianos: o hábito (traxe) non fai ó monxe se do uso dun só día se trata e non do hábito (costume) como vivencia dunha festa que se pretende diferente, característica, e non un baile de disfraces. Non se trata só de disfrazarse, como tampouco se trata só de vir mexar.

    Os emigrantes pobres? Eses non entran na festa.

Crónica do Ribadeo indianizado

Antes de gustar dun arroz á cubana tento deixar unhas breves liñas a modo de crónica de época sobre o Ribadeo indianizado. Ribadeo indiano, concebido como festa de época, exitosa como calquera pode ver (e para ver, achegarse a Ribadeo, que o espírito aínda non é trasladable de xeito electrónico, do mesmo xeito que non o era hai un século ou máis). Ribadeo indianizado, caracterizado de época indiana no eixo comercial da vila. Sen ir máis lonxe, onte venres á noite, os indianos trasladados concentrábanse nas catro calles e as súas ás estendidas dende o parque en plena actuación musical a cargo da escola de música de Ribadeo, ata o cine-teatro pola outra beira. Máis aló, mesmo nun San Roque preparado para hoxe ser mercado e actuación musical, os indianos diluíanse nunha nada compensatoria do bulicio do centro, desaparecendo na parte vella máis aló da zona hostaleira ou nos bloques da nova.
Bandeiríns preparados para a festa recibían e reciben ós caracterizados indianos, cunha vestimenta que podería ser actual clásica, que senta e asenta nas persoas e as traslada de xeito lixeiro a unha época de abundancia, éxito e amplitude de miras que da o comercio, as viaxes, a industria.
Traxes impolutos, non feitos para manchar, senón para portar un corpo que manifesta éxito coa alegría de vivir, dan á festa indiana un carácter clásico educado e modélico. Non é un entroido, non se trata de adoptar un alter ego, senón de adaptarse a outra mentalidade que se entrevé e se deixa entrever nos comportamentos da xente. Un fluír de contactos entre persoas que teñen que comunicar: unha vida enteira nas américas, cos seus traballos e os seus éxitos, dan para moito, contrapoñéndoa coa mesma vida enteira, en Galicia, cos seus traballos es o seu devir diario.
Sería perdoable o esquecemento desa alta porcentaxe de emigrantes que non puideron voltar cun aire de satisfacción se perdurara na mentalidade dun pobo orientado ó sector servizos, ó servizo, ese emprendimento, visión e traballo que encarna a imaxe do americano retornado.
Non sei se será así, se a idea se traspasará ou quedará nun disfrazarse fino aproveitable pola hostalería local. Para o último xa sabemos que non hai problema, o éxito é visible. Para o primeiro, veremos.

Indianos, de José Mª Rodríguez

Cortopego dende o blog de José Mª Rodríguez:
- E logo pra onde vas tan á présa, Xan, ¿Tes algo de novo?, preguntoulle Xan ó veciño vendo pasar con paso apurado cara a vila, vestido de traxe novo e sombreiro.
- Non, oh. E que me vou pra América, respondeulle o veciño.
- Manda carallo, e eu en zocas, comentou Xan polo baixiño.
Unha pequena anécdota que amosa que marchar pra América en tempos pasados formaba parte da rutina diaria na vida da xente en Galicia. A partir do seu descubrimento por Colón foi o impulso patriótico e aventureiro dos españois o que motivou a súa marcha masiva ás Indias, recentemente descubertas. Estimulados polas lendas e xestas dos primeiros emigrantes, enseguida se desatou o desprazamento masivo dunha avalancha de aventureiros e cobizosos que emprenderon o camiño da aventura cara a terras afastadas e descoñecidas en busca de ouro, riquezas e novas oportunidades político militares. Eran os primeiros tempos do descubrimento de América que, coa chegada a España de tanta riqueza traída polos primeiros colonizadores, contribuíu ó nacemento do Século de Ouro e á expansión do chamado Imperio Español. Pro a esta gloriosa época de desenvolvemento e riqueza seguiron outras nas que o noso país se atopou afundido na pobreza e na miseria. Tempos como os dos sécalos XVIII e XIX nos que a fame se estendeu por toda Galicia, como se reflicte nunha acta plenaria do Concello de Ribadeo, do ano 1739, na que se di que “algunos labradores se vieron obligados a comer hierba”. Un dato que, sen ter que interpretalo literalmente, é dabondo demostrativo da miseria económica na que a sociedade galega vivía. Épocas nas que a necesidade e o espírito de supervivencia empurrou a moitos españois, especialmente en Galicia, a marchar a facer as Américas, como vulgarmente se dicía, e a atravesar o Atlántico pra buscar o seu futuro en terras iberoamericanas, como Brasil, Cuba, Arxentina, Uruguai, Chile, Venezuela ou México. Ata tal punto afectou ó noso país esta masiva emigración que pode dicirse que non hai familia en Galicia que non sufrise o impacto da emigración con algúns dos seus antepasados en América, especialmente nos séculos XIX e XX.
Homes e mulleres que, empurrados pola necesidade de supervivencia e pra mellorar a economía familiar, deixaron os seus pobos para fuxir da fame, marchando cunha vella maleta na man, chea de esperanzas, ilusións e recordos. Moitos deles acadaron riqueza e prosperidade en ultramar, se ben non todos tiveron a mesma fortuna. Pro aínda que foron moitos os que, co seu esforzo e traballo, e axudados pola sorte, lograron amasar verdadeiras fortunas tras das que se agochaban, ás veces, duras e escuras historias, a maior parte dos que marcharon non atoparon mellor destino en América que a mesma pobreza da que fuxiran. Foron moitos os que se viron obligados a renunciar ós seus soños de poder tornar un día ricos á súa terra natal á que uns volveron coas mans baleiras, mentres que outros fundaron a súa familia nesas terras, deixando aquí os seus antepasados.
Os poucos que lograron amasar coas súas industrias ou negocios grandes fortunas, cuxa limpeza de orixe era con frecuencia posta en cuestión polo pobo, decidiron volver anos máis tarde á súa terra de orixe convertidos en prestixiosos e ricos personaxes ós cales o pobo denominaba co nome de Indianos. Tal foi o caso de Bernardo de Guimarán, coñecido popularmente nesta vila de Ribadeo polo nome de "o Indiano". Fortunas que contribuíron a enaltecer non só as súas vidas, senón a fomentar a educación e o benestar das nosas xeracións posteriores e que aínda perduran hoxe no noso ámbito, sen que moitos se decaten de que son produto do froito da suor dos nosos devanceiros emigrantes.
O obxectivo do emigrante era retornar un día a súa terra natal pra ocupar un lugar sobresaínte no seu pobo de orixe e adquirir coa súa riqueza algún título de nobreza, aumentar o seu status social comprando ou restaurando antigas casas grandes ou pazos ou mesmo construíndoos de nova planta en vistoso e rechamante estilo colonial, decoradas con palmeiras e outras árbores tropicais exóticas nos seus xardíns, símbolo das súas aventuras en terras tropicais. Edificios que chegaron a ser coñecidos entre nosoutros co nome de "casas grandes" ou "casas de Indianos. Construcións que destacaban pola súa altura e traza, deseñadas cunha arquitectura cosmopolita que se insería destacando de forma rechamante entre as edificacións tradicionais circundantes, para salientar así o triunfo e o éxito do seu propietario en terras afastadas e onde retirarse a vivir das rendas acadadas cos seus negocios en América. Obras que serviron pra achegar ós habitantes da súa vila natal o mundo moderno e cosmopolita que coñeceran nas súas estadías na América e que souberon plasmar en edificios dunha arquitectura singular. Exemplos preclaros destes pazos existen en case tódolos pobos e aldeas de Galicia. En Ribadeo temos como exemplo eminente o famoso edificio coñecido polo nome de Torre dos Moreno ou o palacete Peñalba, na veciña Figueiras. O sinal máis destacado e relevante do emigrante con éxito foi a súa influencia social, o seu mecenado en institucións benéficas ou culturais subvencionando a construción de escolas, igrexas e capelas, casas consistoriais, estradas, hospitais ou asilos, traídas de auga e de luz eléctrica, etc., é dicir, todo o que significaba desenrolo, cultura e progreso para o seu pobo. Un exemplo notable da súa contribución ó desenvolvemento da nosa bisbarra foi a fundación Pedro Murias, en Vilaframil, adicada ó desenvolvemento agrícola, que tanta importancia tivo na formación de moitas xeracións posteriores da Mariña lucense.
Coa volta á súa terra natal, os indianos trouxeron os costumes de vida, os ritmos e músicas deses países e ata o estilo na súa forma de vestir das terras caribeñas, adquiridas nos seus países de emigración. Foi a herdanza achegada por eles ós seus lugares de orixe e da que Ribadeo, coa súa gran concentración de casas indianas, sobre todo na rúa San Roque, se comprace de ser o principal expoñente de toda Galicia cunha bela herdanza de edificios dunha arquitectura singular. Fermosos edificios de estilo colonial e entre os que destaca a Torre dos Moreno, admirada por todos os que visitan a nosa vila pola súa orixinalidade e beleza, e que chegou a constituírse no símbolo identificador da nosa vila de Ribadeo en todo o mundo.
E é de resaltar, así mesmo, o relevante papel dos emigrantes galegos no enxalzamento do noso país en terras de América. Coas súas iniciativas sociais e culturais foi relevante a súa contribución ó coñecemento de Galicia nesas terras tan afastadas entón. As creacións dos Círculos ou Casas de Galicia, as fundacións de Hospitais e Centros Sanitarios, os Círculos Culturais e demais creacións dirixidas á axuda, socorro e formación dos seus compatriotas emigrantes desempeñaron un rol social moi importante, contribuíndo, ó mesmo tempo, ó enxalzamento do nome da nosa terra, facendo a Galicia universal, ata o punto de que chamaban galego a calquera español. E non menos importante, tampouco, foi o papel desempeñado polos políticos e escritores galegos neses países, especialmente en Arxentina, México ou Cuba, cando, en tempos politicamente difíciles en España, tiveron que emigrar en busca de acollida e refuxio en terras afastadas. Alí loitaron con éxito pola conservación dos nosos dereitos como pobo, da nosa lingua e literatura, da nosa cultura e de todo o que en Galicia era perseguido coa pretensión de homologarnos a Castela.
De aí o acerto e a importancia desta festa indiana que os ribadenses de hoxe adican ó recordo de todos aqueles fillos de Ribadeo, que co seu traballo e esforzo, tanto contribuíron a enxalzar a beleza e o nome do seu pobo natal. Unha feliz idea a desta celebración que invita a tódolos ribadenses a participar nela. En converterse por un día en cabaleiros e damas que percorren as rúas da vila lucindo as súas mellores galas e atavíos característicos dos países do Caribe e recuperados dos vellos baúis traídos polos seus emigrantes devanceiros e que aínda dormen pechados nos faiados das súas vivendas. As señoras coa súa pel branquexada e lucindo os seus brancos traxes adornados con encaixes, os seus amplos sombreiros decorados con flores, os seus guantes e abanicos e as súas exóticas xoias resaltando a súa beleza. Os cabaleiros paseando polas rúas da vila coas súas levitas e traxes brancos folgados, os seus chalecos e guayaberas e os seus sombreiros panameños, cos seus guantes brancos empuñando cerimoniosos os seus bastóns.
E para rematar estas reflexións, un sentidiño recordo á memoria de tantos e tantos que viron frustrados os seus soños, esperanzas e ilusións e deixaron as súas vidas en terras estrañas despois de cruzar o Atlántico sen poder converter en realidade os seus anhelos e soños de retornar dignamente á súa terra para axudar ás súas familias e descansar os seus derradeiros días preto dos seus e enterrar os seus osos na terra na que naceran.

 Obras de José Mª Rodríguez

 

Casas de Indianos en Ribadeo. I-Cuartel vello

O paseo con Ernesto Cruzado do outro día deume pé a sacar fotos de canta casa de indianos ribadense citou. Se poder especificar todos os detalles que dixo, nin aínda poñer todos os nomes familiares, comezo con este post unha serie sobre a que volverei despois con planos e detalles.
O Cuartel vello adivíñase dende a Casa do Óptico, no Xardín, e ten unha estrutura en L como pode observarse pola foto traseira (a última). Hoxe é un edificio de vivendas.

Casas de Indianos en Ribadeo. III-Casa de Sela

No mesmo xardín (en orixe, 'Xardín de Sela', hoxe -2016- xardín de indianos), xurde a mansión con pranta en U e xardín interno extenso desta familia retornada de México (a maioría o eran de Cuba), construída no 1869. Segue a ser casa familiar.

O pobo e(n) festa

**Artigo escrito para a revista da parroquia, verán 2015**
Verán, máis luz, temperie máis agradable, máis alegría, festa! O pobo, a xente, o noso pobo, os pobos, énchense de festa. No caso de Ribadeo, a vila ten aumentado ás festas ditas relixiosas (por orde de achegamento á idea de Ribadeo, a patroa, San Roque, O Carme, Corpus...) outras máis turísticas, folclóricas, mercantís, como a nova dos indianos ou a xa vella (e cambiada dende a súa orixe) xira, ou mesmo actividades que non son declaradas como festas pero tentan achegarse a ese ambiente festivo de diversos xeitos, como a feira do libro e a súa animación de ambiente do pobo durante o seu transcurso.
A luz e o bo tempo ten elevado os ánimos das persoas de sempre. E cando se queren representar eses ánimos, aparece entón a luz. De aí a ligazón de moitas festas co solsticio de verán e máis aínda, de aí que na primavera, cos días máis amplos e luminosos, comece o ánimo de festa. Ánimo que acada o clímax cos eventos festeiros do verán, marcando un atraso en relación ás estacións astronómicas parello ao desfase que manteñen as temperaturas, que acadan o máximo anual a comezos de agosto.
Estamos no verán. Estamos en festa.
Tempo hai, a festa era patrimonio da relixión, máis aló da advocación santeira que a simbolizaba. Tiña algo de sagrado o dispor de bens en exceso durante un curto período, aínda que despois del viñeran as penalidades cotiáns. Algo herdado -ou non- doutros tempos anteriores nos que o ánimo de vivir concibíase relacionado con deuses máis mundanos, que intervirían no día a día das persoas e os seus problemas. Hoxe parece que volvemos a eses vellos tempos que non se foron nunca de todo.
As festas relixiosas teñen máis tradición, pero ó tempo que se desnaturalizan co espectáculo ou a diversión allea ó motivo da festa e que o substitúe, teñen que competir con outras novas, emerxentes, saídas hai pouco da imaxinación da xente. Aí a dos indianos, pero tamén outras moitas que tentan usar a lembranza do medievo, dos celtas, ou do que sexa, para crear ambiente e mover o comercio, e propiciar máis diversión, en competencia tamén cos medios tecnificados de hoxe en día ós que non lles é necesaria a idea de 'festa'. O sentido da festa está a mudar. Xa non é só o dispor dun algo -tempo, produtos que consumir- propio e apropiado ó perfil da festa, senón o facer fincapé na evasión do día a día, nunha certa emulación da transcendencia por uns momentos cheos con actividades con caducidade programada pero retomables de xeito máis ou menos continuado.
A Igrexa non ten o monopolio festeiro; é máis, está quedando en minoría na convocatoria festiva. Por iso debe imprimir a marca de calidade nas súas propias festas, que as distinga e as faga prosperar non só no tempo, senón de xeito moito máis profundo, nos corazóns. O pobo, a vila, estará en festa, pero será o pobo, a xente, o que sexa unha festa.
Antonio Gregorio Montes

A río revolto...

De novo, un destes días de novas densas, aínda que nos titulares non o parezan. Resulta que un estudo de industria afirma que a comarca ten como punto débil a presión urbanística. Evidentemente, non é titular, xa o sabemos case todos,excepto algún alcalde, outros alcaldes que unhas veces din unha cousa e outras outra, e algúns outros con intereses diversos no tema. Afirma asemade que Ribadeo debe apostar polo golf, os picadeiros e as casas de indianos. O golf, porque aquí (aínda) hai auga, aínda que a súa calidade non se cuide moito. E porque non se comezou co tema. Habería que discutir máis, pero o certo é que como non comezamos co dos campos de golf, ter algún é lóxico apoialo. Respecto dos picadeiros de cabalos, aínda teño na cabeza que algún que pediu cartos ó Leader para implantarse, coido que anos despois está parado porque os cartos non chegaron (o motivo?). E en canto ás casas de indianos, a cousa leva tempo comentándose, pero a este paso aínda vai pasar como co polígono industrial: farase, pero non se sabe cando se rematará.
E seguimos: medalla para a coral polifónica de Ribadeo, a primeira que concede o concello, nun pleno extraordinario do que me entero a auga pasada pola prensa. Pois paréceme ben, pero coido que se podería facer mellor coa participación cidadá por varias razóns, o mesmo que piden veciños de Couxela (onte dicía a radio 60, hoxe a prensa 70) que asinaron unha carta contra o talante antidemocrático do BNG porque lles vai facer melloras, pero polo que parece, sen contar con eles. Conste que non protestan polas melloras, senón pola versión moderna daqueles ditos tan Luis XIV de Francia, 'O estado, son eu' e 'todo para o pobo (pero sen o pobo)'. Non coñezo o tema que expoñen os de Couxela, pero parece certo que o talante dos tres partidos que están agora mesmo no consistorio vai por aí. Do bloque, a segunda nova que teño en pouco tempo (a outra, do mesmo estilo no mesmo mercado ribadense). Do PSOE, aí están as actuacións, e por se fora pouco, aquelo de 'eu fago o que me sae dos collóns'. E do PP, despois de oito anos, pasa a oposición e no último pleno ó que fun, comenta dun xeito para min incomprensible e gratuíto máis ben contra os veciños por propoñer nomes para rúas en Ribadeo e Rinlo, en troques de aproveitar para enviar o tiro contra o goberno por teren os veciños máis iniciativa, que lle tería saído gratis.
A foto, dun recuncho bonito de Ribadeo, na rúa Villafranca del Bierzo (chamada así de cando se pretendía que o ferrocarril mineiro chegara ata aló, hai un século), nun lateral da Farmacia de Cid.
Hai un ano, tamén se achegaba o nadal a Ribadeo. Non sei se estaría a carpa a medio montar como o está este ano (só a estrutura, pero xa pisando por riba dos xardíns do parque), nunha zona que pronto sufrirá (ou desfrutará, non podo xulgar porque non coñezo moito o proxecto) unha remodelación.