ESCUDO DE ARMAS DA CAPELA DE SAN LÁZARO. Francisco José Campos Dorado

Este Escudo de Armas atópase na fachada Norte ou lateral esquerda da Capela de San Lázaro, segundo se mira desde a porta Oeste da entrada principal.

É un escudo español redondeado en punta e apuntado en xefe, posiblemente do século XIV ou anterior, que representa as Armas de Ribadeo. Unha chave lixeiramente en banda co paletón alto mirando a destra e o ollo baixo co interior redondo e o exterior cadrado e non redondeado ovalado como o do Escudo da Virxe do Camiño (foto 2). A chave está adestrada de cinco ondas de mar inclinadas. Esta inclinación “en banda”, úsase na Heráldica Militar e na simboloxía de xentes de guerra, desde o século XII, pois a banda, representa o tahalí, que é a tira de coiro que cruza desde o ombro dereito ao lado esquerdo da cintura, onde leva ou enfunda a espada o cabaleiro destro, que eran a maioría, pois o guerreiro zurdo leva o tahalí a inversa, do ombro esquerdo ó lado dereito da cintura.

Da Capela de San Lázaro, hai moi poucas noticias acerca da súa antigüidade, pero un dato seguro de que é anterior o século XVI, é que hai un inventario de pertenzas do ano 1555 (Ribadeo Antiguo, Francisco Lanza, páx. 254). Posiblemente, o edificio, estaba pensado, nun principio, como Capela do Hospital de San Lázaro, destinado principalmente á cura de leprosos. De aí que na Regueira, a súa situación estea estratexicamente pensada, xusto ó lado do Camiño de Santiago, por onde tantos peregrinos pasaban (e pasan), moitos deles “lacerados”, mancados e esmagados polos tantos días de viaxe, e emporcados polos barros e lameiras dos camiños medievais. Aquí, no Hospital podían curarse ou aliviar feridas máis ou menos ulceradas, cuxo mantemento hospitalario, debía correr a cargo do Concello, así como, as obras de “retexos” (de retellado) da Capela (Ribadeo Antiguo, páx.254). En cambio (ibidem, páx.254) se nos di que no ano 1844, se reedificou a Capela, grazas a piedade do presbítero D. Juan Rodríguez Quintana, “a fin de que non se escurecera tan loable antigüidade e poidan os fieis continuar cumprindo os seus piadosos votos”. Supoño que os fieis de S. Lázaro, e os que non somos tan fieis teremos que acordarnos de D. Juan, cando tratemos de preservar algunhas das nosas antigüidades, cousa que vexo bastante dificultosa de ensinar e inculcar as Autoridades “competentes”, pois hoxe, polo que estamos vendo, onde algún “señor” pon o ollo especulativo para facer negocio, alguén da Administración da licenza inmediata para poñer ladrillo, aínda que se destrúa o “sursum corda” do patrimonio público ou do privado con interés público, ou iso parece que levan infectado no ADN algúns individuos venais.

Sobre o percorrido do Camiño de Santiago que levaban en Ribadeo os peregrinos enfermos, da conta a toponimia da Parroquia de Ove, pois alí atópase o Barrio dos Malatos. Malato, malata, ven dos termos da linguaxe italiana, que significan: enfermo, enferma, sendo malattia: enfermidade. O plural en “s” de “malatos”, é debido a norma xeral do plural na linguaxe galega ou na castelán, pois os plurais italianos son: “malati”: enfermos (masculino), e “malate”: enfermas (feminino). Curiosamente na toponimia do Concello de Foz, atopamos “Malates” (pluralización en “s”, do xa plural italiano “malate”: enfermas).
Pero nos “Apuntes de Ribadeo” de Mendez San Julián, páx.42, nunha Acta do Concello de Ribadeo do ano 1550, faise a tradución de “malato” como “leproso”, cando se refire a unha muller chamada María Basanta “que por su aspecto era malata (leprosa) y no obstante iba a la iglesia y alternaba con los sanos, vendiendo pan y fruta con oprobio y deshonestidad de las personas sanas y el pueblo pidió que se la separase del trato de las gentes...”.
Por todo isto, seguramente, ó Barrio dos Malatos, era o lugar apartado a onde se mandaban hospedar ou a lavar o río os enfermos denunciados por lepra ou por enfermidades con úlceras que podían ser infecciosas e afectar os núcleos grandes de poboación. As magníficas augas do río dos Malatos, que desembocaba na Vilavella, foron desde moi antigo, usadas para lavar a roupa dos veciños do Concello de Ribadeo (hai fotos de finais do XIX con varias lavandeiras no río) e as augas da Fonte dos Malatos, ata o día de hoxe, son usadas para beber. Este manancial, “débelle o nome á malatería, fundada no século XIV pola Orde de San Lázaro” (As Fontes de Ribadeo, Alicia Sarmiento e Teresa Díaz, 2006, páx.45).
Outro vestixio da leprosería é a perfecta e antiga Cruz de Malta da fachada Oeste da Igrexa de Ove, emblema dos Cabaleiros Cruzados ou Templarios que na primeira cruzada do ano 1098 estando as ordes de Godofredo de Bouillón, tomaron por símbolo a mesma cruz que xa tiñan en Terra Santa os membros da Orden de San Lázaro de Xerusalén. Esta Cruz de Malta, máis grande e pometeada (con roeles nas puntas) podemos vela tamén na fachada Oeste da Capela da Virxe do Camiño, cuxa forma, a día de hoxe, utilízase para as cruces de condecoración dos membros distinguidos por esta Orde de San Lázaro de Xerusalén.
Por outro lado, este escudo de San Lázaro, formula un enigma máis ás primitivas Armas do Escudo de Ribadeo (Escudo de Ribadeo (I), tamén en La Comarca del Eo 20-08-2016). Observado detidamente, podemos ver que sobre a parte alta do paletón ó final da asta, hai unha pequena estrela de seis ou oito puntas (está moi gastada e vese mal, no debuxo está aumentada) e sobre as tres gardas (dentes da chave), percíbense dúas aspas. ¿Qué significan ou significaban estes símbolos?. A forma das gardas desta chave, tres dentes cadrados, parecen representar unha “xurisdición civil”, tipo das ameas das torres e castelos, e das coroas murais do poder civil, véxase a coroa do Escudo de Armas do Pazo do Xulgado de Ribadeo (La Comarca del Eo 1-Outubro-2016). Si son armas de “xurisdición civil”, ¿como é que están nunha Capela e non nun edificio civil? ¿Foi trasladada esta pedra armeira da fachada do Hospital de San Lázaro para a Capela o día que se derrubou aquel?. Puidera ser.
As chaves de “xurisdición eclesiástica”, bastante claramente nolas dan a entender as gardas da chave da Virxe do Camiño (foto 3), cuxo escudo parece tanto, ou algo máis antigo que o de San Lázaro, e presenta unha chave cun paletón moi particular, pois ademais de ter antes da asta, dous entalles, un arriba e outro abaixo, as gardas forman un oco coa figura dunha cruz cadrada (de brazos iguais). A cruz do oco, da a entender que é unha “chave pontificia”, isto é, pertencente o poder do Papa, que neste caso, estaría representado e baixo a xurisdición dun bispo (Escudo de Ribadeo (I), La Comarca del Eo 20-08-2016). Por outra banda, a chave, cremos que si tivera esmaltes, debería ser de prata neste brasón da Virxe do Camiño, debido a que as dúas chaves pontificias en aspa, da insignia papal, a da destra é de ouro, o que significa o poder sobrenatural que se estende o ceo, mentres que a sinistra é de prata, e representa o poder sobre os fieis da súa igrexa (Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Curso de Licencia, Madrid 1961, páx. 176). Como o bispo de Ribadeo, exercería o poder sobre os fieis e non un poder sobrenatural estendido o ceo, por iso cremos que a chave é de prata. ¡Pero, ¿quen sabe...? o mellor, pode haber outra opinión, e debera ser unha chave de ouro pois o Papa delega o seu poder ós Bispos, e tamén nós pensamos, que “de Ribadeo o Ceo”...! En fin!
Á vista de todo o exposto, ¿será por isto, do traslado do Hospital á Capela de San Lázaro, polo qué o escudo se colocou nunha fachada lateral da Capela, cara o Camiño, e non no frontispicio ou fachada dianteira principal do edificio?. ¿A estrela e aspas do paletón da chave, terá que ver cunha distinción ou graduación militar de Comandancia que ostentaba o xefe ou administrador do lazareto? Eu non creo que sexa unha estrela de graduación militar, máis ben paréceme que ten que ver coa simboloxía heráldica baseada na lenda daquela estrela que se “pousou” para anunciar o lugar en que se atopaba a sepultura do Apóstolo Santiago no seu descubrimento, e cuxo símbolo debeu servir como marca do Camiño nos primeiros séculos da peregrinación a Santiago, antes de adoptarse a cuncha de vieira para dita sinal. ¿E por qué está colocada na punta da asta da chave e non no campo libre como no escudo actual de Ribadeo?. Dado que o significado da simboloxía antiga gravada nas pedras, é algo esotérico e oculto en misterios para ós que non estamos iniciados, podemos soamente aventurar unha interpretación comprometida, de que como Ribadeo é porto de mar, era un primeiro punto (Norte) por onde se entraba por mar na Gallaecia ou no Reino de Galicia, morada do sepulcro de Santiago, asemellando así o significado do porto coa punta da asta da chave que tamén é a parte primeira da chave que entra na cerradura.
Sen dúbida estas preguntas fágoas soamente por curiosidade, pola inquietude de establecer conclusións, por encontrar coñecemento nos recunchos da tradición. Como di a frase daquel autor anónimo: “Solo quen ten o poder de asombrarse pode dar un paso adiante entre tantas incógnitas”, e a nós podería levarnos a formular moitas preguntas máis, razóns non nos faltan.
Como sabemos, os Hospitais de San Lázaro, ou lazaretos, foron creados por primeira vez en Francia polos Cruzados que volvían de Terra Santa no século XII, e estaban destinados a coidar a todos aqueles que presentaban enfermidades con úlceras na pel. Así que, a Capela e o Hospital de San Lázaro de Ribadeo, tamén poderían datarse de finais do século XIII, cando S. Francisco e algúns discípulos (¿todos italianos?) pasan por Ribadeo en 1214, camiño de Santiago, e fundan o Convento de San Francisco e ¿por qué non puideron tamén fundar unha leprosería (malatería) que como podemos corroborar a día de hoxe aínda conserva os nomes italianos “malatos” e “malatería”, e non o de leprosos e lazareto?
Por outro lado: ¿como é que o Camiño de Santiago pase pola Regueira o lado da leprosería, que se supoñía era o lugar a onde se levaban ou ían os enfermos infecciosos, e non pase, como seu nome “parece indicar” pola Capela da “Virxe do Camiño”? ¿habería en Ribadeo, nun principio, un Camiño de Santiago para a xente que desembarcaba na cala e praia de Guimarán, ou na dársena de Porcillán, cunha senda para a xente sa, e outra cun desvío ó lazareto para os enfermos (malatos), onde se curaban ou aliviaban da lepra (daquela chamada “mal de San Lázaro”)? ¿Había no Barrio dos Malatos algunha casa, pousada ou establecido un lazareto onde se lles facía gardar “corentena” os peregrinos “lacerados” para ver si estaban infectadas de lepra as súas úlceras, e non propagar a infección polo Camiño?
Nós non chegamos a indagar tanto, pero queremos deixar preguntas sen contestar ante tantas particularidades das reliquias coas que nos atopamos dando unha volta polos Barrios de Ribadeo, pois desde pícaros pasamos “mil veces” polo lado delas e nunca chegáramos a ver o que agora relatamos.
Non quixera esquecerme de dicir de que detrás da rexa imaxe de San Lázaro, vese que hai algúns trazos facendo un rectángulo dunha pintura mural tapada polo caliche e que parecen non ter interés patrimonial ¿ou si o teñen?, ¿sería cousa de restaurar a pintura do fornelo do Santo?
Desde aquí darlle as miñas máis expresivas grazas o veciño e amigo Julio Méndez Rodríguez, dono do comercio de pícaros, bebés e lencería MENFER do lado da Praza de Abastos de Ribadeo, quen pasou toda unha tarde comigo, ensinándome o barrio e o posible percorrido do río dos Malatos, entre tantos leitos de ríos e regatos que por alí houbo, que chegaron a mover case unha vintena de muíños de fariña, e hoxe desaparecidos: o Rio de Ove, de Reverte, da Alza, canles públicas artificiais como río O Amalló que chegaba ó Pipelo que desembocaba na Cova da Vella e outra rama en Cabanela, hoxe todo elo oculto e desfigurado pola estrada de circunvalación de Ribadeo e transformado nunha “fraga”, case que unha “xungla” impenetrable. ¡Non temos remedio!

ESCUDO DE ARMAS DA CAPELA DA VIRXE DO CAMIÑO DE RIBADEO (PARTICULARIDADES) Francisco José Campos Dorado

Facía o artigo do Escudo da Capela de San Lázaro e observaba por enésima vez o escudo da Virxe do Camiño (foto supra) cun "programa fotográfico de brillos e contrastes”, e ademais de ver a chave en pau (vertical) e as ondas de auga, Armas primitivas de Ribadeo explicadas desde sempre en tódolos relatorios, pareceume observar que ocupando parte do cantón sinistro do xefe, había unha cruz de Malta e algo máis ¿sería unha deformación da sombra de cando sacara a foto, ou realmente alí había unha cruz paté de Malta?. Sen agardar ó día seguinte fun a repetir as fotos para asegurarme de que alí estaba aquela cruz inédita. Efectivamente, nada máis acercarme á fachada de Levante da Capela da Virxe do Camiño, xa vin a cruz, a simple vista, e saqueille de novo unhas fotos ó escudo.
Chegado a casa, metín as fotos no ordenador e cal non sería a miña sorpresa, cando vexo que no campo do escudo, ademais da cruz de Malta (con menor baixo relevo que a chave), parece haber pegado o borde do flanco sinistro, un dragón en pau (vertical) coroado e de perfil, cuxa cabeza está en xefe mirando a destra e a cola rodeando a punta dando sensación de haber un dobre borde no flanco e na punta sinistra. Fixen un debuxo esquemático (v. infra), máis menos como están os mobles ou figuras, ou ao menos, como eu as vexo no escudo.

O campo do escudo ten unha pátina calcárea que imposibilita a apreciación detallada dos gravados, pero á destra do ollo da chave hai dúas ramas, que parecen demasiado grosas como para ser ondas de mar, tal como o resto das gravadas en talla miúda e máis fina. Dentro do ollo da chave aparece á destra un símbolo que semella unha “X”, no centro algo como un “2” e a sinistra unha “A”. Fixen fincapé nos trazos grosos das “ondas” da destra, que se aprecian a simple vista, pois son raras. ¿Que significa toda esta simboloxía?. Este escudo necesita para limpalo de mans moi expertas en restauración, non vale calquera, pois unha mala intervención destruiría os gravados e o seu significado.
Sinceramente, estou abraiado e asombrado, con este descubrimento, do que non se fala nada no Ribadeo Antigo de Francisco Lanza, nin nos Apuntes de Ribadeo de Méndez San Julian, e quero facelo público para que calquera poida velo e comprobalo por si mesmo, simplemente sacándolle unha boa fotografía e analizándoa. A cruz de Malta, como dixen, é fácil de ver, o dragón está algo máis esfumado pola erosión da intemperie, véndose ben a coroa, a cara e o seu lombo ou espiñazo, todo ó largo do flanco sinistro e a cola dando volta a punta do escudo, o que da sensación dun segundo borde ou boca do escudo.
Este escudo brasonado, coa integración destas novas figuras, lévanos a ampliación do significado das Armas de Ribadeo, que segundo Francisco Lanza (Ribadeo Antigo, páx. 5) a chave e as ondas, foron usadas de forma extra-oficial antes de 1699, para selar escritos que non afectaban os intereses do señorío dos Condes.
Pois ben. As armas deste escudo poderían haberse usado no século XVII como selo do Concello, como di Francisco Lanza, pero estas armas datan do século XII ou do XIII, pois son da época dos Cabaleiros Templarios, como a cruz paté de Malta nos revela. Xa dixéramos no artigo “Escudo de Ribadeo (I) (tamén en La Comarca del Eo 20-08-2016) que este escudo parecíanos un brasón eclesiástico, que representaba a Xurisdición Marítima do Porto de Ribadeo, cuxas alcabalas (imposto sobre permutas e ventas) era cobrado polo bispado.
Sabemos que os territorios de Señorío, podían ter dúas clases de donos diferentes: o Señor Xurisdicional encarnado nunha soa persoa, e o Señor Xurisdicional representado por unha Orde Militar (Apuntes de Nobiliaria y Nociones de Genealogía y Heráldica, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Curso de Grado, 1960, páx.159). Ribadeo foi Señorío Abadengo desde Fernando II (1157-1188) polo tanto, suxeito á Xurisdición Eclesiástica, que estivo representada polo propio Bispo mentres estivo o Bispado Mindoniense en Ribadeo, primeiro co Bispo Rabinato desde 1182-1199 e logo co Bispo Paio II de Cebeira (1199-1218), pero agora, á vista das Armas do “novo” escudo, cabe a dúbida de se ¿o Bispo delegou o Señorío, e polo tanto o alfolí (almacén de sal e pósito) do Porto de Rivadeo, ao cargo da Orde dos Cabaleiros Templarios, que estivo activa en Europa e España entre 1129-1312?. Sabemos do asentamento dos cabaleiros Templarios en Ribadeo e dos Hospitalarios, pois hai bases documentais de elo (“Templarios na Vilavella” José María Rodríguez, tamén en La Comarca del Eo, Xullo-2016). Recordemos un pouco da súa Historia. As Ordes Monásticas Militares dos Templarios e a dos Hospitalarios foron sempre rivais, aínda que foran xemelgas para a custodia e coidado dos peregrinos que ían a Xerusalén, a Roma ou a Santiago de Compostela, e en algunhas ocasións cooperaran lealmente entre elas para combater os infieis en Terra Santa, como Ordes Militares que eran. En cambio no Camiño de Santiago ámbalas dúas, exercían máis como Ordes Monásticas que como Militares. Os Templarios xuraban votos monásticos de castidade, pobreza e obediencia, pero a súa misión era de carácter militar para custodia e garda dos peregrinos, polos incertos camiños de peregrinación, mentres que a primeira misión dos Hospitalarios era asistencial, coidar dos peregrinos enfermos, e para iso mantiñan lazaretos e albergues para eles. Facendo un paralelismo cun Estado actual, os Hospitalarios serían membros do Ministerio de Sanidade, e os Templarios do Ministerio de Defensa ou do Interior.
Polo que vamos sabendo, creo que se pode dicir sen temor a erro, que o escudo coas Armas de Ribadeo da Capela de San Lázaro e a Cruz da Capela de Ove pertencen a Orde dos Cruzados Hospitalarios, e a estrela do escudo de San Lázaro, é a Estrela Compostelán, como xa críamos no artigo do Escudo da Capela de San Lázaro (tamén en La Comarca del Eo, 10-Xuño-2017).
As accións dos Templarios como monxes guerreiros que combatían a morte ós pagáns, eran difíciles de encaixar coas normas da Igrexa, pero San Bernardo de Claraval (cisterciense) xustificou as súas accións como: “Eles poden librar combates do Señor, como soldados de Cristo... pois aceptar a morte por Cristo ou darlla os inimigos non é se non gloria, non delito...”. Estas xustificacións foron universalmente aceptadas pero como Ordes Monásticas mantiveron sempre unha certa ambigüidade, pois como relixiosos estaban á marxe da sociedade laica, e como militares tampouco encaixaban na Igrexa. Eran unha organización multinacional que se escapaba as xurisdicións civís e eclesiásticas ordinarias, polo que acabaron converténdose nun Estado dentro do Estado e nunha Igrexa dentro da Igrexa (Los Templarios y otros enigmas medievales, Juan Eslava Galán, Planeta DeAgostini, páx.16-17).
O Mestre do Temple residía na casa madre de Terra Santa, e unicamente se sometía ó Papa. Unha Bula papal de 1139, fíxoos completamente autónomos e independentes das xurisdicións episcopais, cunhas substanciosas vantaxes económicas creando unha infraestrutura comercial bancaria en Occidente que chegaba a Oriente. Como eran bos administradores, constituíron unha xestión autosuficiente e xeradora de excedentes que usaban para sufragar os gastos de tropas e castelos en Terra Santa. Quedaron facultados para construír as súas propias capelas (¿a da Virxe do Camiño?) e cemiterios, que moitas veces chocaba co monopolio episcopal que regulaba a vida das poboacións, pois os veciños recorrían a Orde do Temple para o seu auxilio espiritual e enterramento, o que elevou á protesta airada dos bispos, pois supoñía un recorte da súa autoridade e dos seus privilexios. A súa actividade económico bancaria parece ser que fixo á Orde do Temple inmensamente rica e cobizada a súa fortuna, pois os grandes armadores e comerciantes de Venecia, Xénova e Pisa, fixaron os ollos nos prometedores mercados que se abriron en Oriente, e por causa desta, a súa fortuna, foron aniquilados en 1312 polo Papa... Pero esa súa historia non a desenrolaremos aquí, aínda que nos preguntemos se esa sería a causa de esvaecerse (¿a golpe de cicel?) a cruz do seu emblema.
Volvendo os nosos escudos, cábenos pensar que o da Capela de San Lázaro pertencía a Orden dos Hospitalarios e a da Virxe do Camiño á dos Templarios. Miramos na Wikipedia as Ordes de Cabalería dos Cruzados, e vemos as cronoloxías da súa fundación, así como, observamos que as cruces dos Cabaleiros son semellantes, pero non iguais:

A orixe da Orde dos Cabaleiros Hospitalarios remóntase o ano 1084, cando uns comerciantes da cidade de Amalfi, no reino de Nápoles, decidiron fundar un hospital para peregrinos xunto á Igrexa do Santo Sepulcro de Xerusalén baixo a advocación de San Xoán Bautista. A proximidade deste templo fixo que a nova orde recibira o nome de Orde de San Xoán do Hospital de Xerusalén, tamén coñecida como Orde dos Irmáns Hospitalarios, Orde dos Cabaleiros Hospitalarios, Orde Hospitalaria ou Orde de Malta (1530).
A Orde dos Cabaleiros Templarios foi fundada en 1118 ou 1119 por nove cabaleiros franceses liderados por Hugo de Payns tras a Primeira Cruzada. O seu propósito orixinal era protexer as vidas dos cristiáns que peregrinaban a Xerusalén tras a súa conquista.
A Orde dos Cabaleiros Teutónicos ou Orde dos Teutónicos do Hospital Militar de Santa María de Xerusalén, é unha orde medieval de carácter relixioso-militar católica e mariana (con devoción a Virxe María) fundada en Palestina en 1190 durante a Terceira Cruzada na fortaleza de San Xoán de Acre, é en 1198 defínese como Orde Militar.
Tamén sabemos que a cruz paté de Malta que aparece no cantón sinistro do escudo da Virxe do Camiño, foi concesión do Papa Euxenio III en 1147 aos Cruzados Templarios, que neste caso é de cor vermella pois así correspondente ós cabaleiros españois, e sen lugar a dúbida, este brasón é unha gran distinción de privilexio para un cabaleiro, ou para unha vila, Señorío Abadengo como é Ribadeo, ou sexa, unha Xurisdición Real concedida a favor da xerarquía da Igrexa ou dun mosteiro, neste caso ¿a unha capelanía Templaria?
Por outro lado dicir que a Cruz da Igrexa de Ove, como puidemos comprobar agora, non é a da Orde do Temple como pensábamos nun principio, se non que é a da Orde dos Hospitalarios: en campo de sable unha cruz de Malta branca. Unha vez atopadas as diferenzas destas dúas cruces, vimos que había unha terceira Cruz da Orde dos Cabaleiros Teutónicos.
Revisando as antigüidades que podemos ver no Concello de Ribadeo, esta Cruz Teutónica parece ser a mesma que se atopa no lintel da porta principal da Igrexa de San Roque de Vilandriz na parroquia de Santa Eulalia de A Devesa, a 100 metros ó Este da Igrexa e cuxa inscrición, de momento, non fun capaz de ler, polo que queda para un próximo artigo.
Xa dixemos no artigo “Escudo da Capela de San Lázaro” (tamén en La Comarca del Eo, 10-Xuño-2017) que o paletón da chave da Virxe do Camiño, é moi particular, pois as gardas forman un oco coa figura dunha cruz cadrada (de brazos iguais) dando a entender que é unha “chave pontificia”, isto é, pertencente o poder do Papa, neste caso, representado baixo a xurisdición dun bispo, polo que se tivera esmaltes, debería ser de prata neste brasón da Virxe do Camiño. Así mesmo, as ondas serían intercaladas de azur e prata.
Pero ¿o dragón? ¿por qué hai no campo do escudo un dragón coroado? ¿que esmalte ou cor lle corresponde?. Sabemos que o dragón, é un animal fabuloso que desde moi antigo estaba consagrado a Minerva, para denotar que a verdadeira Sabedoría non dorme xamais (Ciencia del Blasón, D.Modesro Costa y Turell, 2ª edición, 1858, páx.116). Os dragóns son figuras quiméricas que normalmente se engaden os brasóns para realzar ás figuras ás quen miran ou abrazan. No Escudo de Armas da Casa dos Miranda de Conforto, hai dous preciosos dragóns esculpidos en pedra, un a cada lado do brasón das cinco doncelas dos Miranda.
Seguramente o esmalte que lle corresponde a este animal, “serpente con patas e alas, de gran fereza e voracidade”, é o seu propio cor: sinople (cor verde) ou sable (cor negro). Todo o escudo tería campo de azur, como o actual de Ribadeo.
Non cabe dúbida de que a Historia de Ribadeo necesita unha revisión a fondo, pois sendo como foi o mellor Porto Natural de Refuxio e Comercial do Cantábrico, desde tempo inmemorial, aquí ocorreron moitas cousas importantes que temos a obriga de descubrir. ¿Navegaban os Templarios de Ribadeo con “valiosas mercadorías” ou soamente se dedicaron a coidar da vida e da “facenda económica” dos peregrinos que viñan polo Camiño de Santiago? ¿Como é posible que atopemos as cruces das “tres” Ordes de Cabaleiros Cruzados en Ribadeo?

ESCUDO E BANDEIRA DE RIBADEO. Pancho Campos Dorado

ESCUDO E BANDEIRA DE RIBADEO

Pancho Campos Dorado

Vemos en notas publicadas polo Concello, que cambiaron substancialmente o aspecto do escudo de Ribadeo e se inventaron tamén unha bandeira.

As formas e a colocación das pezas en Heráldica son moi importantes. Xeralmente un Mestre Heraldo antes de renovar unha peza dun brasón, trata de buscar o vestixio máis antigo de dito brasón, e logo, con criterio histórico, cambialo se ha lugar.

No caso do escudo de Ribadeo, non hai nada que cambiar. O escudo de Ribadeo é o que presenta Francisco Lanza no Ribadeo Antiguo, que xa era antigo no ano 1699. Escudo español redondeado en punta: en campo de azur, ondas de auga de prata e azur en punta, unha chave de ouro en banda, co anel a sinistra e o paletón á destra cara abaixo, superada por unha estrela de prata de cinco puntas en xefe. No timbre unha coroa condal, guarnecido o círculo de pedrería e realzado de dezaoito perlas grosas sobre outras tantas puntas, visibles nove delas.

A forma dunhas ondas do mar están perfectamente establecidas no escudo da capela da Virxe do Camiño, en horizontal, e na capela da capela de San Lázaro, un pouco inclinadas cara a destra. Por outro lado, a chave, está en pao, no brasón da Virxe do Camiño, e en banda, en San Lázaro.

A chave pasou de estar en pao, a estar en banda por ser a figura en pao, o que representa a lanza dun xefe e o mando dunha xurisdición. A banda, representa o tahalí dun xeneral ou dun xefe. (Nota, o tahalí é a correaxe dende o ombreiro dereito o costado esquerdo, de onde pende a espada envaiñada dun cabaleiro).

Explicar estes cambios de posición na chave, obedecen á nosa propia historia. No século XIII, Ribadeo perdeu a xurisdición eclesiástica, pois pasou de estar facéndose unha Catedral a facer unha Colexiata, pois privouse da sede bispal. O bispo era quen tiña o mando da xurisdición. Recordar que Ribadeo, foi nomeada Vila Real polo rei Fernando II (1137-1188) en 1183, quen lle outorgou Carta de Foro, con dereito de Carga/Descarga no seu porto comercial, moi importante sempre até que se fixo a “incivil obra” da Ponte dos Santos sobre a Ría de Ribadeo, que nos privou dun gálibo de navegación libre e competitivo para os barcos da Mariña Mercante actual, pero ben, iso é de outro artigo.

Fernando II, tamén lle concede Carta Puebla para poder celebrar mercado e todo canto necesitara: “...para incremento de mi reino y servicio mío y de mi heredero...”

Por mediación de Fernando II, a sede mindoniense que estaba en Vilamaior de Vallibria trasládase a Ribadeo en 1182, a cargo do bispo don Rabinato (1182-1199) e tamén o rei cómpralle a xurisdición ó Conde Don Rodrigo Vela de Montenegro, e cédella ao bispo mindoniense de Ribadeo.

Neste momento, a chave do escudo de Ribadeo, que brasona a capela da Virxe do Camiño, está en pao, pois é peza da xurisdición de Facenda que cobraba o bispo, de aí que o brasón estea colocado no hastial dunha igrexa e non nunha fortaleza ou na casa brasonada dun conde ou dun fidalgo ao mando. A chave, neste caso, non ten que ver con ser Ribadeo unha vila amurallada con “porta”, como se di o alcalde José María Sela en 1876, xa que a muralla de Ribadeo tiña, seis portas e tres postigos. Polo que se a chave representase a entrada á parte amurallada, estarían colocadas varias chaves e non unha soa, como ocorre por exemplo, coas dúas chaves das “portas do ceo” representadas no escudo papal, aínda que din que hai sete ceos. A representación das chaves en pao é brasón da Facenda Pública, como se pode ver no primeiro cuartel do escudo esquerdo da Casa dos Miranda, na rúa Amando Pérez, case en fronte da Fonte dos Catro Caños. Brasón do Marquesado de Campo Sagrado, de D. Bernaldo de Quirós de las Alas y Carreño.

A chave do brasón da capela da Virxe do Camiño, está surmontando varias ondas do mar, pois representa todos os privilexios das alcabalas que o bispo tiña, emanados do porto de mar de Ribadeo, o que abarcaba todas as compras e ventas do transporte marítimo, ou sexa, era o “recadador” dos impostos e dereitos de Aduana, que era unha grande renda.

O bispado pasa de don Rabinato a don Pelaio II de Cebeira, desde o ano 1199 a 1218. O bispo segue cobrando as alcabalas do porto, e mantense a chave en pao. Pero a autoridade militar da vila, seguramente en mans da Orde de Cabalería dos Hospitalarios, cuxa cruz emblemática se pode ver na igrexa parroquial de Ove, goberna e exerce a vixilancia do Camiño de Santiago e inclina a chave, e brasona en banda o escudo de Ribadeo, tal como se ve na capela de San Lázaro, que como dicimos arriba, a banda representa o tahalí dos cabaleiros, e estes tamén cobraban por manter segura a senda contra asaltantes dos peregrinos.

O cobro das alcabalas do peirao, pasa a ser outra vez xurisdición da autoridade civil, cando Enrique II “o das Mercés” lle concede no ano 1369 o Condado de Ribadeo a Pierre de Villaines: “...con sus rentas e pechos derechos dellas...” (F.Lanza,p.44); logo pasará en 1415 a Rui López Dávalos e máis tarde, en 1431, a Rodrigo de Villandrando, e entón a chave queda definitivamente en banda.

Pero por aquelo de que aquí cada un fai o que lle ven en gana, tamén podemos ver en varios escudos repartidos polo pobo, con máis de 100 anos de antigüidade, a chave en barra, o que representa bastardía ou de un fillo ilexítimo (M. Costa y Turell, p.56).

Tanto no brasón da capela da Virxe do Camiño como no de San Lázaro, a chave ten o ollo dunha chave, e non ten ollos laterais, que semellan un festón das charreteras dos uniformes da cabalería de Felipe V (1683-1746). Un ornamento mal traído, aínda que poida quedar moi guapo nun traxe dunha comparsa do Entroido.

Seguindo coas figuras que se montaron no novo escudo do ano 2024, seguimos a estar fora dos cánones históricos e heráldicos do Concello de Ribadeo, pois plántase unha estrela de oito puntas, que o escudo nunca tivo e non se atopa en ningún arquivo mención algunha a tal tipo de estrela, pois desde que entrou no brasonado do escudo, é unha estrela de cinco puntas, como as da bandeira dos Estados Unidos, incluso con raios nos entrantes da estrela de cinco puntas, como a dos escudo da Casa do Concello. Esta estrela de cinco puntas, ten un certo “tufo” aos inicios da masonería en Ribadeo, de mediados do século XVIII e primeiros do XIX, pois as cinco puntas representan os poderes da natureza: terra, auga, aire, fogo e tempo, aínda que se entenda oficialmente como que representa a estrela Polar, por estar Ribadeo o Norte de Galiza, cousa que puidera ser, pero é raro que nin Viveiro, nin Foz, nin Burela, nin Vicedo, nin Cedeira, nin Ferrol, teñan unha estrela Polar no seu brasón, estando tan o Norte como nós e ser tan galegos como nós.

Así, unha estrela de oito puntas, é unha invención errada do que fixo o proxecto heráldico, pois nunca tal figura tivo o escudo de Ribadeo, pois se fora así, tiña que ter sido especificada expresamente (Ciencia del Blasón, Costa e Turrell, ano1858,p.102) e isto non ocorreu nunca.

A coroa imperial do timbre é o símbolo oficial da España do “café para todos”, que se impuxo fai uns anos, en todos os concellos que tiveran, ou non, escudo heráldico propio. Un timbre que escurece a historia de máis de 800 anos de Ribadeo, sendo xurisdición de condes por ser Capitanía de todo un extenso territorio do Reino de Galiza.

Da bandeira non digo nada, pois é de película para nenos pequenos que as ondas do mar se poñan en vertical, como se foran os raios cósmicos lanzados por unha nave extraterrestre. Ten o seu aquel o asunto, pois habendo como hai, pinturas en cadros ó óleo de barcos que enarbolan o pavillón de Ribadeo nos seus mastros, qué necesidade había de inventarse unha bandeira? Vaia cos heraldos que se contrataron...! Menudos cronistas nos tocaron. Así nos vai coa defensa da nosa historia. Véxase a defensa que se fixo do topónimo da Ría de Ribadeo. Nada, absolutamente, nada. Pero poñer póñense moi guapos nas fotos. País.

--

    Anteriores sobre este tema: https://www.ribadeando.com/2025/01/ano-novo-escudo-novo.html

 

Noite negra na ría de Ribadeo. Afundimento dunha lancha en febreiro do 1819

Noite negra na ría de Ribadeo. Afundimento dunha lancha en febreiro do 1819

 XOSÉ ISIDRO FERNÁNDEZ VILALBA

 

Na noite do 10 Febreiro unha lancha de Abres que viña cargada de xente, leña e outros efectos para o mercado de Ribadeo, o amencer entre as catro e cinco da mañá naufragou. Con tal motivo a xunta de Sanidade de Ribadeo reúnese porque eran máis de 20 cadáveres os que xa saíron “y diariamente saldran más  respecto a las voces que corren pasan de 40 el número de ahogados en dha lancha”.

Nesta reunión se acorda que non habendo igrexa parroquial (Ribadeo) nin cemiterio segn mandan as leis que deben “de humarse estos cadáveres en recinto aislado se podría formar un foco de putrefacción  capaz de difundir males  epedemícos que alterase la salud publica”, que o crego de Vilaselán enterre na súa parroquial catro cadáveres, no priorado de San Xoán de Ove na súa parroquial outros catro; na capela da Virxe do Camiño outros catro; e Ermida de San Lázaro outros catro; Dous no convento de San Francisco  e os restantes  nos escombros da igrexa  parroquial desta vila, advertindo o enterrador afonde  nos furados e derrame sobre os cadáveres cal e vinagre.

O alguacil fixo entrega o día once  despois do mediodía  un oficio para que o crego de Ove dispuxera  inmediatamente  dar sepultura na súa igrexa parroquial  de Ove catro, catro da ermida da Virxe do Camiño e catro na de San Lázaro.

Sobre as tres da tarde, con pouca diferenza  chegou a casa do crego de Ove o escribano D. Thomas Pillado e as súas costas dous carros con catro cadáveres sen mais acompañamento que a xente vida  por  curiosidade a presenciar a escena da entrega.

O crego de Ove non contento coa forma de actuar da Xunta de Sanidade de Ribadeo fai un escrito a di entre outras cousas: O total de cadáveres  afogados e descubertos ata ese momento  eran vinte e dous das cales me dirixiron catro para aquí, dando sepultura sen intervención ni noticia miña a catro na ermida de Ntra. Sra. do Camiño  e outros catro na de San Lázaro ambas ermidas no territorio deste priorato e da Xurisdición espiritual desta Encomenda de Portomarín onde son Vicario Xeneral, habendo aberto  as portas pola forza, descerraxando as pechaduras e volvendo despois a pechalas con chaves distintas  ou candados sin haberselles expedido permiso, orden para abrilas ou que se entregasen o efecto as chaves que resgarda un eclesiástico baixo as miñas ordenes (excepto a ermida de San Lázaro que foi aberta e reten a chave violentamente desde o mes de Agosto pasado o presbítero Don José Quitana  capelán dese Hospital. Me entregou a lista dos 12 cadáveres.

Da mesma maneira  que se fixo condución  “permitaseme decirlo así como se  conduce un buey desgraciado al matadero  con vilipendio  y degradación  de la humanidad  atropellando  por los derechos  de la jurisdicción eclesiástica sin haber motivo  alguno”… “ tamén di que o lance deu tempo e lugar mais que suficiente a todo, pois houbo nin puido haber perigo  próximo de corrupción nin aínda que estiveran hoxe (11) sen enterrar  pois o tempo esta frío pola estación e desgraza de afogarse as catro ou cinco o amencer do mércores dez do corrente e foron extraídos na mesma maña daquel día e algún ontes, continuando “ quiera Dios  que en este discurso del tiempo haya cuydado la junta de que los facultativos  hubiesen  aplicado a los desgraciado  todos los remedios del arte inmediatamente que fueron sacados del agua con especialidad los primeros para restituirlos  a la vida de la muerte aparente aunque a mayor pare es posible estubiesen y que a las mujeres preñadas las hubiesen hecho la operación cesarea para libertar los fetos y aplicarles  el agua del bautismo así como obro con aceleración para que se enterrasen los cuatro cadáveres en ove sin conformidad alguna”….

Toda esta queixa do cura de Ove era debido a que pensaba que como habían morto na parroquia de Ribadeo alí eran onde debían ser soterrados, como se facía cos soldados e outros afogados pois había lugares para enterrar os corpos.

No libro de defunción da parroquia de Obe do ano 1819 atopamos a partida e nos di no marxe: “Partidas de cuatro  cadáveres  ahogados en la Rivera de Espeirena  términos de Ribadeo que se enterraron en la Capilla de Buen Jesús  de esta remitidos por la Junta de Ribadeo”.

A Xunta de Goberno de Ribadeo remitira tres listas  cada una correspondente a catro cadáveres  para soterrarse na igrexa parroquial de Ove, catro na ermida da Virxe do Camiño, outros catro na de San Lázaro. Os catro que lle entregaron  foron soterrados coa Solemnidade debida y asistencia eclesiástica  facéndoos a miña costa  a súa función  fúnebre nesta igrexa  os que todos catro foron soterrados na ermida que se chama  do “Buen Jesús” termos de dita parroquia, porque na igrexa parroquial non puideron  ser soterrados a causa de ser a igrexa “recoberda, haber mucho número de gente y olfatear cierta sepultura de ella como se observo antes de enterralos”. Os outros oito das outras dúas listas no me foi posible poder facelo e como foi público os soterrou a Xustiza e a Xunta de Ribadeo sin dar parte delo a cura.

A lista dos soterrados na Ermida do Bon Xesús  di:

“el núm. Siete= un mozo de unos veinte años vastante grande, buen rostro y sin barba con solo la camisa de lienzo tapada con estopilla correspondiente al número siete de los autos judiciales”.

“ el núm. Ocho = otro mozo pelo erizado con chaqueta de sajal color pardo, chaleco de lo mismo blanco on votons  y vetas pardas. Pantalón sumonte negro”.

“el núm. Nueve = una moza de buen rostro corpulenta bastante alta pelo cortado, color castaño obscuro como de veinte  a treinta años  en magas de camisa cuerpo  de lienzo y falda de estopa y enaguas  de estopilla y medias de lana blancas, un justillo de pana negra viejo, unas sayas de vayeta”.

“al diez. = una mujer de unos quarenta  años, estatura  regular rostro trigueña flaca, pañuelo  blanco con listas  encarnadas  al cuello = Dengue  de vayeta negra, jubon usadao de vejar aceytuñado, un justillo encarnado  de crema  usado; sayas de estamena usadas = otras blancas  de estopilla del pais, medias franciscanas de lana”.

A nota leva duas pequenas anotacións: “se han de enterrar con todo lo que llevan” “no lleva el pañuelo blanco con listas ni el dengue “.

A mencionada partida feita por don Bernardo Francisco Canteiro dí:

“Certifico  yo el infraescrito presvitero que en el día de hoy doce de Febrero  del año de mil ochocientos diez  y nueve con orden expresa del Sr. Vicario General  he asistido al entierro de quatro cadáveres los quales con orden del Ayuntamiento de la billa de Rivadeo se entregaron a la parroquia  de San Juan de Obe  para que en ella se sepultasen y se han sepultado en la Capilla del Buen Jesús de la referida Parroquia que son: Dos mozos y dos mugeres de las quales la mas vieja tiene al cuello dos vueltas de Sarta la mayor parte encarnada y lo demás negra de cuya señal no hace mención la lista  del reconocimiento, las medias que en la misma  lista nombran Franciscanas  son de lana del pais azul, esta enterrada  a la mano izquierda junto a la pared de la misma hermita y a par con ella una moza con las señales que expresa la lista y además media vara de cinta en la ombrera del lado derecho = Enseguida hacia a la mano dra. El mozo de los veinte años; en el medio de la hermita otro mozo del pelo erizado y para que así conste lo firmo.” Bernardo Francisco Canteiro

Soterramentos na parroquia de Ribadeo.

“Quatro cadaveres”.

“En once de Febrero año de mil ochocientos diez y nueve se dio sepultura  eclesiástica en el Cementerio de esta villa a los cadáveres siguientes procedentes  de la lancha de Abres que para el amanecer ayer naufragó en la playa de Figueirua a Villavieja viniendo con Gente, leña y otros efectos para el mercado desta villa el de Isavel Redondas soltera de la parroquia de Santiago de Abres concejo de Castropol, ovispado de Oviedo, el de Vicenta  tambien soltera  hija de Nicolás del lugar de Rúa de la misma parroquia, el de María Rodríguez y el de su hija Rosa soltera, residentes  en esta villa ha varios años: A estos cadaveres como a otros varios que se sepulturaron en la iglesia de San Francisco y en las inmediatas parroquias de Villaselan y Ove se les hizo  en la iglesia  parroquial  de esta villa  las funciones de entierro y honras todo de caridad y para que conste lo firmo como cura propío de esta villa de Ribadeo ut supra.

Juan Franco de la Iglesia”.

“un cadáver”

“En quince de Febrero año de mil ochocientos diez y nueve se dio sepultura  eclesiástica  en el cementerio de  esta villa  al cadáver de un mozo de diez y ocho a veinte años  que se recogio  del naufragío  de la lancha de Abres  acaecido en la mañana  del diez de esta mes no se pudo averiguar  su filiación y vecindad se le dijo lo que previene el ritual Romano para su entierro y fue compendido en las funciones que se hicieron por todos los que se ahogaron en dicho día diez. Y para que conste lo firmo como cura  propío de esta villa de Rivadeo ut supra.

Juan Francisco de la Iglesia”.     

Publicado por primeira vez en Terra e Tempo, 20170810

Para coñecer Ribadeo: se non te entenden, confúndeos

Se non te entende, confúndeos. Unha frase que escoitei como consello dun terceiro ó meu interlocutor hai cousa dunha semana. Parece escollida para tratar algunha cousa do PXOM, que por outra parte ten apartados que son ilustrativos, parecendo aqueles vellos cadernos de hai unhas dúas décadas, coido que titulados 'Para coñecer Ribadeo: A Vila' e 'Para coñecer Ribadeo: O Campo'. Claro que, moito máis pequenos e didácticos, coido que tamén estaban abondo máis coidados na súa revisión de erros, se ben esta parte que poño hoxe ten erros menores en relación ás primeiras páxinas, pode que tamén porque trata de cousas relativamente menos importantes.
Así, seguindo coa memoria, iniciada coas 'Primeiras páxinas do PXOM', podemos continuar por exemplo na páxina 40, onde se recoñece que habería que estudar un reforzo do sistema de captacion de auga, por ser abondo pero non dar lugar a extras ou gardado de auga para avarías. É dicir, hai xa unhas cantas xestións municipais que levan descuidado o mantemento e ampliacón de servizos, e non só de luz.
Chama a atención que na mesma páxina 40 o saneamento non contemple a traída Rinlo-Ribadeo, xa realizada e xa reclamada polo concello para que quede como é debido, despois de repisar nalgunhas zonas.
Unha ollada ás páxinas 40 e 41 é ilustrativa pola necesidade expresa de determinación da capacidade de subministros ... antes de facer o estudo de medre poboacional.
Como outra curiosidade, a p.42 atribúe a SOGAMA a ubicación en Barreiros, sé da planta de transferencia
Tres páxinas máis adiante resulta dificultoso entender as zonas axardinadas. Resulta, por exemplo, que hai unha na r/Rosalía de Castro, de 359m² (08-DE-AJ4). Estívena procurando nos planos sen éxito, a non ser a que está prevista para o futuro como unha beira dunha rotonda ó final do primeiro bloque de casas de pescadores. Pero conta como existente (así se titula a táboa: 'inventario de espacios libres existentes')
Na 47 fáise un pouco de equilibrio a conta dos espazos libres: di que a parroquia que máis espazos libres ten é a de Ribadeo, pero en m2, con moito é a de Vilaselán, debido ó parque do cargadorio, que se estipula como auténtico pulmón de Ribadeo. Vése na 48 continuado, onde se ve a descompensación de espazos libres interparroquias, ademáis de que (p.47): "A nivel municipal no se superan los estándares establecidos por ley, por ello habrá que reservar suelo para espacios libres y zonas verdes." (se ben o núcleo urbano, xunto con Vilaselán e Ove - Cargadoiro e Sta. Cruz respectivamente - está equilibrado)
Nas 50 e ss vese que os equipamentos das parroquias son en parte considerable, eclesiais-privados, quedando os públicos reducidos a pistas polideportivas e construccións de albergaría (antigas escolas).
Outra curiosidade aparece na p.53: "Nueva Piscina Municipal (Ribadeo, c/ Alfredo Deaño)" aparece a máis de "Piscina Municipal (Ribadeo, c/ Pintor Fierros)". Algo que se manifesta tamén noutras páxinas, como na 58 ou na 63.
Tamén na p.54 aparece "Local social (Ribadeo, c/ Leopoldo Calvo Sotelo)" de 425m² e titularidade pública. E a AVV O Tesón sen sé... Pode referirse ó Cine-Teatro?
Na p.56 resume o desequilibrio nos equipamentos. Non embargantes, vexo que só no caso de Santalla de Vilaosende non chega á porcentaxe de 5%, norma sobre a superficie construíble.
Asinalar dúas páxinas máis adiante: "a) EQUIPAMIENTO EDUCATIVO.
Comprende todos los centros existentes en el municipio vinculados con actividades formativas o de enseñanza.
Tres cuartas partes de las parroquias disponen de escuelas. Además existen en el núcleo urbano de RIBADEO, dos Institutos de enseñanza secundaria, dos Colegios, una Guardería y una Escuela de Idiomas." Tres cuartas partes das parroquias teñen escolas! Non hai unha soa que esteña actuando como tal, se descontamos a Pedro Murias e as do casco urbano (p.61). Dous IES. Dende o verán do 2006 son 3... claro que próximamente, nun par de anos, voltarán a ser 2, segundo novas deste mesmo abril. Non aparece a escola de música.
Na p.58 da máis de 5000m² de superficie de equipamento sociosanitario en Ribadeo. Inclúe, claro, "Hospital de San Sebastián (Ribadeo, c/ Clemente Martínez Pasarón)". E aínda así, non me saen as contas, repaso, e na p.62 atopo que máis do 50% da superficie corresponde a "Residencia para Mayores “Mirador del Eo” (O Outeiro)", co que xa cadran, se incluímos ademáis o local da "Cruz Roxa do Eo" como tal equipamento sociosanitario.
Dicía o da ilustración que representa a memoria ó principio por cousas como a das p.67 e ss, onde da a lista de equipamento relixioso. Así, no casco urbano de Ribadeo:
I.P. de San Francisco (Ribadeo, c/Rinconada de San Francisco)
Monasterio de Santa Clara (Ribadeo, c/ Clemente Martínez Pasarón)
Capilla de San Miguel (Ribadeo, c/ Estrada do Faro)
Capilla de la Virgen del Camino (Ribadeo, c/ Virxen do Camiño)
Capilla de San Roque (Ribadeo, c/ San Roque nº10)
Capilla de la 3ª Orden de San Francisco (Ribadeo, c/ José A. Primo de Rivera)
Capilla de la Atalaya o de la Santísima Trinidad (Ribadeo, c/ Atalaya)
Capilla de San Francisco (Ribadeo, c/ Obispo Veres)
Capilla de San Lázaro (Ribadeo, c/ San Lázaro)
Claro que a ilustración hai que revisala, pois resulta curioso o nome da rúa da Orden Terceira e que non inclúan algunha capela privada-privada (as capelas aparecen como privadas pola súa titularidade eclesial, aínda que eu cría que algunha era de titularidade municipal) que existe, a parte de que a Capilla de la Virgen del Camino esteña na c/Virxen do Camiño.
A próxima sección que aparece na memoria é a de poboación e actividades económicas.

A LENDA DE SAN CRISTOVO. Celia Castro

 A LENDA DE SAN CRISTOVO
Celia Castro

(Publicado Boletín do Museo do Castro de Viladonga en nov. 2020)

Introdución
Desde antigo, atopámonos con figuras protectoras, ás que as persoas acoden nos momentos azarosos da vida. Desde o Neolítico é frecuente atopar santuarios nos que os devotos depositan ofrendas, para pedir sorte e saúde.
Co nacemento das relixións e a súa institucionalización, isto xeneralízase e xorden rituais preestablecidos que os fieis aceptan e transmiten aos seus familiares e achegados, de xeración en xeración.
Na Europa cristiá, sobre todo na Alta e Baixa Idade Media, períodos de forte inestabilidade política, social e económica, acúdese moito ás figuras dos santos, especialmente cun fin taumatúrxico, por mor das terribles pestes e enfermidades que abordelan á poboación, reducíndoa en ocasións nunha terceira parte.
As figuras de San Roque, San Sebastián, e San Lázaro, protectores contra a peste e a lepra, son sobradamente coñecidas. En case todas as cidades existe algunha capela ou santuario dedicada ao seu culto.
Un pouco menos popular é a devoción de San Cristovo, pese a ser un dos santos máis venerados na Baixa Idade Media, e os séculos posteriores.
Santo protector contra a peste e outras enfermidades, é tamén o que protexe da morte súbita, algo moi temido nos s. XV e XVI, pois o morrer sen recibir os auxilios espirituais podía, con moita probabilidade, facer que a alma do defunto non chegase ao desexado ceo e tivese que vagar no Purgatorio eternamente ou por un longo espazo de tempo.

San Cristovo
Cristovo significa Portador de Cristo.
O seu culto remóntase ao s. V en Asia Menor (Bitinia), de onde se irá estendendo polo Mediterráneo Oriental e de alí a toda Europa, onde o atopamos vixente xa no s. X.
Santiago de la Vorágine ou de Varazze, dominico xenovés, recolle na súa Leyenda Dorada 1 , (escrita en latín cara o ano 1264 e que é un compendio das vidas dos santos máis populares) a lenda de San Cristovo.
Pero será nos s. XV-XVI cando a devoción a este santo adquirirá máis forza, por mor das pestes e enfermidades que asolaban Europa e ao temor á morte súbita, punto considerado polos luteranos como superstición dos católicos. 2
O santo, de orixe cananeo, chamábase inicialmente Réprobo, ou Rebrobus, nome ao que renunciou máis tarde ao bautizarse e tomar o de Cristovo. Conta a lenda que era un home de gran corpulencia, de “doce codos de estatura”, que infundía temor a aqueles que o vían.
Quixo poñerse ao servizo do monarca máis poderoso da terra e percorreu o mundo na súa procura. Un día atopouse cun rei que dicían que era superior aos demais, e presentouse a el, incorporándose á súa corte. Nun banquete palaciano, escoitou unha cantiga que falaba do demo como alguén temible. O rei, que era cristián, persignábase cada vez que oía ese nome. Cristovo (que aínda se chamaba Réprobo), preguntoulle por que facía aqueles sinais e o rei contestoulle que era para protexerse do demo.
Cristovo sentiuse desilusionado ao ver que había alguén a quen o seu rei temía, entón dixo: “non sirvo ao rei máis poderoso da terra”, buscarei outro mais forte a quen servir. E abandonou aquel reino.
Seguiu a súa procura polo mundo, ata que un día, nunha paraxe desolada, viu un exército que viña fronte a el, conducido por un xefe de aspecto fero que lle preguntou “Que fas aquí?”. “Pois ando buscando ao señor demo para poñerme ao seu servizo”, dixo Cristovo.
Entón o soldado respondeulle: “Eu son o Demo”.
Cristovo, moi ledo por atopar o amo máis forte do mundo, púxose ao seu servizo.
Un día, atopáronse unha cruz de pedra e o demo púxose a tremer e fuxiu. Ao preguntarlle Cristovo, por que facía iso, respondeulle: “Porque existiu un home moi poderoso, chamado Cristo, que foi crucificado".
Cristovo ao ver que o demo non era o home máis forte do mundo, abandonouno e foi ver si atopaba a Cristo.
Chegou a unha paraxe onde había un anacoreta e preguntoulle se coñecía a Cristo, porque quería poñerse ao seu servizo. O anacoreta díxolle que Cristo era un señor que lle pediría moitos sacrificios, rezar, xaxuar, e servir aos demais. Para isto último e, aproveitando a súa colosal estatura, podería facer de barqueiro, pasando sobre os seus ombreiros aos viaxeiros que querían atravesar o río, que era moi perigoso.
E fíxoo así. Construíu unha cabana á beira do río, colleu un gran varal e dedicouse a pasar aos viaxeiros á outra beira.
Un día, chegou xunto a el un neno que lle pediu pasar o río. Cristovo botouno ás costas e empezou a atravesalo. O neno era moi pesado e o caudal do río empezou a medrar. Con todo, conseguiron chegar ben á outra beira. Canso, Cristovo díxolle ao neno: “Sentín como se nas miñas costas levase o peso do
mundo”.
“Si”, respondeulle o neno, “dixeches unha gran verdade”. “Eu son Cristo, o teu rei. Estás facendo un bo traballo. Cando chegues á túa cabana, afinca o teu varal no chan e verás que mañá dará froitos”. E desapareceu.
Ao outro día, o caxato de Cristovo era unha palmeira chea de dátiles.
Dende entón, Cristovo dedicouse a expandir a mensaxe de Cristo por moitas terras, convertendo á fe cristiá a moitas persoas. Finalmente foi decapitado en Licia, por orde do rei, despois de facer moitos milagres, converter ao cristianismo ás prostitutas Aquilina e Nicea e curar a moita xente de pestes e enfermidades varias.

Cristovo é o prototipo do home forte en corpo e espírito, xusto e valoroso, unha figura poderosa e taumatúrxica á que acudir nos momentos críticos.
De aí, penso, a importancia da súa devoción, nuns séculos marcados pola peste e as epidemias derivadas das guerras.

Iconografía de San Cristovo.
Como é frecuente nas figuras dos santos, a iconografía de San Cristovo sufriu unha evolución ao longo do tempo. Nos seus comezos poderíase conectar con lendas exipcias e grecorromanas. Nas súas primeiras representacións figura cun corpo de home e cabeza de can, quizais un transunto do deus exipcio Anubis e así permanecerá no Imperio Romano de Oriente durante toda a Idade Media.
Posteriormente, en occidente, representarase como un home de anatomía colosal e gran forza, que recorda aos heroes gregos Eneas, Hércules e ao Sansón bíblico.
“A súa representación en occidente queda fixada a partir da Lenda Áurea, no s. XIII. Durante a Idade Media o seu culto foi moi extenso, tanto en oriente como en occidente, aínda que as súas iconografías sexan diferentes”. 2
“Su representación más común es la de un gigante caracterizado como peregrino y pasador. Rostro barbado, a veces tocado con un sudario, cubierto con un manto sobre una saya remangada hasta las rodillas sujeta por un cinturón en el que lleva prendidos a los pasajeros, lleva a hombros al Salvador Niño que porta el orbe y se apoya en una palmera a modo de cayado.
Es habitual también la representación de los peces del río entre sus piernas sumergidas y en ocasiones del ermitaño con linterna en la otra orilla. En muchas de las representaciones medievales cuelga de su brazo una gran piedra de molino posiblemente alusiva a su fortaleza”. 4
A súa figura foi considerada protectora para viaxeiros e peregrinos e colocada a miúdo á entrada das igrexas.
Tamén foi considerado protector contra a morte súbita, algo moi temido, pois supoñía morrer sen a administración do sacramento da extremaunción, o que dificultaba a entrada no ceo.
Polo tanto era frecuente que o viaxeiro ou peregrino levara unha estampa do santo metida nunha caixiña e colgada do pescozo, o que probablemente avisaríalle da súa morte polo menos vinte e catro horas antes, para que puidese prepararse debidamente.
Co advento da Reforma de Lutero e a desvalorización do culto aos santos e a súa ridiculización polos protestantes, a Contrarreforma decidiu controlar estas manifestacións de piedade popular.
A Oración a San Cristovo é unha das que figuran prohibidas no Índice español de 1559, aínda que nela non hai ningunha fórmula que xustifique isto.
“Sin embargo su inclusión a partir del Índice Español de 1559 permite suponer que los censores la relacionaban con prácticas supersticiosas o con formas reprobables de piedad”. 5
Todos os poderes que se atribuían ao santo, incluso á mesma imaxe do santo, que os peregrinos levaban consigo, puido ser causa do rechazo ao seu culto.
Marcela Londoño refírese no seu artigo ao “papel primordial que tuvo la representación pictórica del mártir para ejercer las funciones apotropaicas que se le atribuirían.” E tamén “San Cristóbal recibe de Dios la bendición para aquellos que estén en posesión de sus reliquias; las ciudades por donde estas pasen o se encuentren serán liberadas de las tormentas de granizo, de las plagas en los cultivos y de las vides estériles, y recibirán la gracia para recoger siempre el producto de la cosecha. La sola invocación de su nombre alejará demonios, enfermedades físicas o malos deseos, así como la ira, el fuego, el hambre o la muerte. A través de su intercesión, todos los pecados, incluso los de los malhechores y endemoniados, serán perdonados.”

Ademáis: “Protege del mal de ojo, es el protector contra los dolores de muelas y contra la inflamación de los dedos, conocida en español como panadizo. Es el patron de las profesiones arriesgadas, que se ven continuamente enfrentadas al peligro de la muerte súbita. Por su gran tamaño y fuerza es también el patrón de los atletas y de aquellos que tienen que transportar físicamente cargas pesadas. Su oficio lo convirtió, en la Edad Media, en abogado de los peregrinos y de quienes tenían que atravesar un río. Finalmente, el bastón florido que se popularizó en el relato de Vorágine, lo tornó apto para proteger a los jardineros y a los arboricultores y sus cultivos.” 6

Malia a censura que tivo a súa devoción, a partir do s. XVI, seguiu sendo o protector de múltiples enfermidades e a morte súbita na devoción popular. Moitos fogares tiñan unha imaxe do santo. A proba é que hoxe en día e considerado oficialmente patrón dos condutores.
Neste artigo analizarei tres representacións de San Cristovo coa iconografía tradicional dos séculos XIV e XV: San Cristovo de Buxheim, San Cristovo da igrexa de San Marcos de Salamanca, e San Cristovo da igrexa lucense de San Facundo de Ribas de Miño. A protección do santo sobre os viaxeiros ten nas dúas últimas representacións a peculiaridade de que se relaciona cos peregrinos que facían o Camiño de Santiago, suponse que estes encomendábanse especialmente ao santo. A súa representación ten na porta das igrexas onde se erixe este sentido específico.

 

San Cristovo de Buxheim

Unha das primeiras representacións de San Cristovo, coa iconografía máis difundida que é a que coñecemos na actualidade, atopouse na abadía de Buxhein, en Alemaña, e é tamén un dos primeiros gravados xilográficos. Está datada en 1423.

De aí estenderíase a Centroeuropa e Inglaterra.

Atopouse pegado no interior dun manuscrito (libro de oracións) da cartuxa de Buxheim no distrito de Augsburgo. Tiña ao pé da imaxe un texto latino coa data e a inscrición seguinte: Chistofori faciem, die quocunque tueris. Illa nempe die morte mala non morieris. Millesino CCCCXX tercio”. 7
Por esta inscrición, suponse que sería unha destas estampas que os peregrinos levaban encima, nunha caixiña, para protexerse da morte súbita. Aínda que non se coñece o nome do autor, cabe supoñer que sería alemán, da zona de Augsburgo 8 , polo temperán desenvolvemento do gravado nesta zona, e probablemente sería á vez debuxante e gravador.
Artisticamente é moi superior a outras da época, ademais, as letras que aparecen debaixo, están gravadas na mesma prancha (en caracteres góticos), nunha data bastante anterior á invención da imprenta.
A escena está tomada desde un punto de vista baixo, a modo de tapiz, algo moi frecuente no estilo gótico e presenta tamén unha serie de características comúns a outras obras europeas do s. XV, como son, a bidimensionalidade e a falta de técnica á hora de representar a perspectiva e os diferentes planos e a uniformidade nos trazos, sen gradación nin claroscuro. Cando se quere dar unha sensación de sombreado, fanse trazos pequenos moi xuntos.

Con todo, isto compénsase coa riqueza de detalles, sobre todo á hora de representar a natureza, incluso, a veces, detalles da vida cotiá, o que fai desta unha obra singularmente atractiva.

 

Na figura 1 pódese ver a xilografía orixinal, e na figura 2 a mesma xilografía coloreada.
En ambas represéntase a San Cristovo como un xigante barbado que pasa un río apoiándose nunha palmeira e leva sobre o seu ombreiro ao Neno Xesús, coroado cun nimbo crucífero. O Neno bendice coa man dereita, sostendo a esfera do mundo coa man esquerda.

O grande encanto desta imaxe é que o artista sitúa a escena nunha paraxe que el coñece moi ben, quizais na campiña de Alemaña. Coloca personaxes da vida contemporánea. Na marxe esquerda pódese ver un muíño da época e un campesiño que vai co seu asno moer. Saíndo do muíño, outro campesiño leva ao lombo un saco e diríxese a unha granxa próxima.
Na marxe dereita, vemos ao ermitán da lenda diante da súa ermida, prostrado de xeonllos e sostendo o farol coas mans.
Ademais, o artista ilustra a estampa cunha flora e unha fauna tamén autóctona: árbores, flores, triscos de herba, un simpático coello asomando a cabeza e, no río, entre unhas ondas moi pouco naturalistas, que parecen febras de la, asoma un peixe que parece nadar.
Todos estes detalles dan credibilidade a escena e fan que á xente lle resulte máis próxima e entrañable a lenda de San Cristovo.
Ao mesmo tempo hai que pensar que este gusto por representar a natureza é unha tendencia xeneralizada no estilo gótico: a plasmación da paisaxe, a realidade e o cotián.

 

San Cristovo da Igrexa de San Marcos de Salamanca.

A igrexa de San Marcos de Salamanca atópase ao norte da cidade, ao lado da que sería a antiga Porta de Zamora e ao comezo da Calle Zamora, unha das que van a dar á Plaza Mayor.

Non se sabe de certo a súa data de fundación, algúns autores falan do s. XI e outros de finais do s. XII (1178), pois noméase nalgúns documentos como “parroquia del barrio de Castellanos”. 9

Posiblemente a igrexa xa estaba construída en 1208, cando o rei Alfonso IX de León deulle o seu goberno á Clerecía. Posteriormente engadiríanse o pórtico, a sacristía e outros elementos.

As pinturas murais descubríronse en 1967 durante unha restauración.
Este fresco de San Cristovo (chamado polo pobo Cristovoón), encádrase no s. XIV, no estilo gótico, e é unha das máis fermosas e temperás mostras da imaxe do santo coa súa iconografía máis xeneralizada e popular. Atópase á beira da porta, entrando a man esquerda, situación que se repite noutras igrexas.
A pintura está enmarcada, a modo de tapiz, cunha orla con motivos de cintas planas.
Á dereita do santo, que ocupa practicamente toda a altura do recadro, atópanse figuras de outros santos en tamaño máis pequeno. O do recadro superior leva un bordón na man dereita e está identificado como Santiago Apóstolo. O do recadro intermedio porta unhas tenaces na man dereita. Non está identificado, puidera tratarse do bispo San Dustan de Canterbury, que adoita levar na man unhas tenaces, para defenderse do demo (unha das atribucións de San Cristovo é precisamente protexer ao fiel das emboscadas do demo). A figura que estaría no recadro inferior, presumiblemente outro santo, non se conserva.
Quizais a representación de Santiago teña que ver co sentido da protección do viaxeiro, encarnado na figura de Cristovo.
Segundo Tomás Gil, a igrexa de San Marcos ten moita relación có Camiño de Santiago porque formaba parte dos lugares de acollida ao peregrino: “Primero se les acogía en la iglesia de Santiago, junto al río; de ahí, pasaban a San Martín, con los comerciantes y, finalmente, se les ofrecía auxilio espiritual en San Marcos, donde existía y existe una pintura de San Cristóbal, patrón de los desplazamientos”.10

A figura de San Cristovo é de moi boa factura para o momento. Incluso algúns autores non descartan que sexa posterior ao s. XIV. Presenta un naturalismo e unha expresividade notables: o rostro ten faccións realistas, a anatomía está bastante ben tratada, os pregados da túnica adáptanse ao corpo e, o máis significativo, a figura do Neno adáptase á figura do santo de forma natural. Todo isto fálanos dun artista experto.

A súa iconografía é a usual dos séculos XIV e XV. San Cristovo pasa o río co Neno Xesús nos ombreiros, (que leva a esfera do mundo na man esquerda e bendice con dous dedos da man dereita), apoiándose nunha palmeira coa man dereita, para axudarse a atravesar o caudal de auga, representado cunhas ondas.
Con todo, hai moito máis detallismo que na xilografía de Buxheim e, como dixen anteriormente, unha referencia máis específica á protección dos viaxeiros, representada nas tres pequenas figuras que leva suxeitas no cinto: os peregrinos aos que axuda a pasar o río.
Tamén na marxe dereita do río hai outra pequena figura (posiblemente outro viaxeiro) en actitude de orar. Á esquerda do santo aparece outra pequena figura cunha man levantada, que ben puidera ser o eremita que adoita representarse. O estado de deterioro desta imaxe non nos permite ver máis detalles que o puidesen esclarecer.
Outro elemento que non aparece na imaxe de Buxheim e si nesta pintura, é a roda de muíño que, quizais en alusión á fortaleza do santo, este leva colgada do seu brazo esquerdo.
O artista, quizais para evitarse unha complicación técnica ou tal vez por moda, fuxe das representacións paisaxísticas complexas, poñendo un fondo decorativo, como de azulexo, contra o que se recorta a figura, solucionando así o problema espacial.
Polo realismo e a colocación da figura, vexo factible que esta composición date da segunda metade do s. XV.

San Cristovo da igrexa de San Facundo de Ribas de Miño.
San Facundo de Ribas de Miño, pertence ao concello de Paradela, na Ribeira Sacra. Neste lugar, á beira do río Miño, fundouse cara a 1120 un mosteiro beneditino.
Crese que co fin de auxiliar aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela. Aínda que este dato está por avalar documentalmente. Trala destrución da ponte de Portomarín por orde da raíña Dona Urraca en 1119 (para impedir o paso do seu marido Alfonso I de Aragón, O Batallador), os monxes axudaban a pasar o río Miño aos peregrinos nas súas barcas.
Cando a ponte foi reconstruída, albergaban no seu mosteiro aos peregrinos sen recursos e continuaban transportando a aqueles que non dispoñían de diñeiro para pagar o portádego de dita ponte. 11

A finais do s. XII ou 1o do s. XIII, estableceuse alí unha comunidade cisterciense que no ano 1620 pasou a depender do mosteiro de Santa María de Montederramo, en calidade de priorado.
Das antigas construcións consérvase actualmente a igrexa e, á beira, os restos das edificacións monacais.
A igrexa é sinxela, dunha soa nave, cunha ábsida semicircular cuberta cunha bóveda de nervios que parece bastante antiga.
En 1982 foi nomeada monumento de interese nacional e en 1997 foi restaurada.
A nave está decorada con pinturas ao fresco, catalogadas como de estilo gótico hispanoflamenco e, segundo unha inscrición que figura na imposta, mandadas facer polo prior Frai Pedro da Somoza, na Era de 1474, ou sexa, no ano 1436. 12 Están moi deterioradas, quizais pola humidade do lugar.
No muro norte, non moi distante da porta, atópase a figura de San Cristovo, seguida das de San Bartolomeu, San Francisco de Asís e a da Virxe María dándolle o peito ao Neno. No muro sur, a de San Sebastián e un Calvario (O Crucificado entre a Virxe María e San Xoan Evanxelista).
A figura de San Cristovo está moi deteriorada, pero aínda así podemos ver que sigue os parámetros iconográficos doutras obras contemporáneas, representándose os elementos máis esenciais da lenda do santo.

A imaxe de San Cristovo figura nun recadro enmarcado como un tapiz o que adoita ser frecuente nas pinturas murais dos séculos XV e XVI.
A figura do santo, xigantesca, como é común nas representacións do santo, ocupa case toda a altura do marco. Representado de fronte, cunha lixeira torsión, está cruzando o río, apoiándose nun tronco de palmeira florecido. Viste unha túnica arremangada un pouco máis abaixo dos xeonllos e cinguida cun cinto por riba do que asoman tres cabeciñas, sen dúbida as dos viaxeiros aos que axuda a pasar o río. Leva nos seus ombreiros ao Neno Xesús que, como é habitual, parece bendicir coa man dereita mentres leva na esquerda unha cruz.
O debuxo é moi claro e a factura moi sinxela, pero non está exento de graza.
Debido á mala conservación da pintura, non se pode analizar en profundidade pero si acértanse a ver outros elementos que resultan comúns ás obras anteriores.
Á dereita do santo, en pequeno tamaño -por mor da ausencia de perspectiva lineal e do punto de vista baixo- distínguese unha pequena figura orante que, polas súas longas vestiduras e o que parece unha tonsura, algúns autores identifican cun monxe, quizais o doante. 13 Eu penso que, como é común nas outras representacións, trátase simplemente dun orante que agarda para pasar o río.
Á esquerda do santo, na outra marxe do río, distínguese con claridade a un monxe que sostén un farol. Detrás del vese unha pequena igrexa ou mosteiro. Contrariamente ao que pensan outros autores, que pode tratarse dun monxe que aluma o camiño aos peregrinos, parécenos que é o ermitán da lenda que xa aparece representado na xilografía de Buxheim coas mesmas características: está no lado esquerdo do santo, no lado dereito da pintura, porta o farol en alto, parece estar axeonllado e detrás del vese unha igrexa ou mosteiro.
Por todo isto podemos deducir que o autor, ou autores, coñecían ben a historia e a iconografía de San Cristovo, figura moi popular entre os viaxeiros, moitos dos que, probablemente, portaban estampas coa súa imaxe.
Así, nun lugar secundario no Camiño Francés, esta devoción cobrou singular importancia, ocupando a imaxe do santo, como noutras igrexas, un lugar preferente, próximo á porta principal da igrexa.

Conclusión
A figura de San Cristovo, nos séculos XIV, XV e XVI, nunha Europa asolada polas guerras, as enfermidades, pestes e demais perigos, tivo unha especial relevancia, sendo unha referencia espiritual para os viaxeiros que se lle encomendaban na procura de protección e amparo.
En España (aínda que este non é un estudo en profundidade da proxección da figura do santo), non somos alleos a esta corrente e, polos dous exemplos expostos, podemos ver como o seu culto pode relacionarse co Camiño de Santiago. A imaxe de San Cristovo ocupa un lugar preferente en dúas igrexas que recollen a peregrinos xacobeos e represéntase coas doutros santos que tamén lles ofrecen protección, aparecendo na de San Marcos de Salamanca asociada á de Santiago Apóstolo.
Penso que esta devoción a San Cristovo en España, na baixa Idade Media, quizais traída por peregrinos desde Centroeuropa, merece un estudo en profundidade polas súas características relixiosas e antropolóxicas.

Bibliografía
DE LA TORRE VILLAR, E., Ilustradores de libros: guión biobibliográfico, Universidad Nacional Autónoma de México, México, 1999.
DE LA VORÁGINE, S., La Leyenda Dorada, T. I., Ed . Alianza Forma, Madrid, 1982.
FERNÁNDEZ LÓPEZ, A., Os mosteiros de Santa María de Castro de Rei e San Facundo de Ribas de Miño, Artes Gráficas Lucenses, Lugo, 2018.
HERNÁNDEZ, C., ”Secretos de la Historia de San Marcos”, El Norte de Castilla, 24 abril 2017.
GARCÍA CUADRADO, M. D., “San Cristóbal: significado iconológico e iconográfico”, Antigüedad y cristianismo: Monografías históricas sobre la Antigüedad tardía, no.17, Universidad de Murcia, Murcia, 2000 La Colmena, Vol III.
LONDOÑO RENDÓN, M. “La imagen de una oración prohibida. El culto supersticioso en torno a san Cristóbal”, Studia Aurea, No 9. Universitat Autònoma
de Barcelona, Barcelona, 2015.
MANZARBEITIA VALLE, S., “San Cristóbal”, Revista Digital de Iconografía Medieval, Vol. I, No 1, Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Historia del Arte, Madrid, 2009, ISSN: 2254-853X.
REÁU, L., Iconographie de l’art Chretien, Tome III/1, Iconographie des saints, París, P.U.F., 1958.

 

Webgrafía

BAENA YERÓN, C., “Salamanca, San Marcos”, La Guía digital del Arte Románico. http://www.castillodeloarre. org/Salamanca/02-SanMarcos.htm

Ribeira Sacra. Iglesia de San Facundo de Ribas de Miño. https://turismo.ribeirasacra.org/es/iglesia-de-san-facundo-de-ribas-de-mino 

Notas
1

Santiago de la Vorágine. La Leyenda Dorada, T. I, Ed. Alianza Forma, Madrid, 1982, pp. 405-409
2

Santiago Manzarbeitia Valle, “San Cristóbal”, Revista Digital de Iconografía Medieval, Vol. I, No 1, Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Historia del Arte, Madrid, 2009, ISSN: 2254-853X, pp. 43-49.
3

Ma Dolores García Cuadrado, “San Cristóbal: significado iconológico e iconográfico”, Antigüedad y cristianismo: Monografías históricas sobre la Antigüedad tardía, no. 17, Universidad de Murcia, Murcia, 2000, pp. 343-366
 

4Santiago Manzarbeitia Valle. “San Cristóbal”, Revista Digital de Iconografía Medieval, Vol I, No1, Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Historia del Arte, Madrid, 2009, ISSN: 2254-853X, páx 43.
5

Marcela Londoño Rendón. “La imagen de una oración prohibida. El culto supersticioso en torno a san Cristóbal”. Studia Aurea, No 9, Universitat Autònoma de Barcelona, Barcelona, 2015, pp. 361-390. Páx 363.
6

Marcela Londoño, Idem, páx 377. Cita o libro de Luis Reáu, Iconographie de l’art Chretien, Tome III/1, Iconographie des saints, París, P.U.F., 1958, páx. 306.
7

Ernesto de la Torre Villar, Ilustradores de libros: guión biobibliográ- fico, Universidad Nacional Autónoma de México, México, 1999, páx. 345
8

La Colmena, Vol III, páx. 181
9

Carmen Baena Yerón, “Salamanca, San Marcos”, La Guía digital del Arte Románico. http://www.castillodeloarre.org/Salamanca/02-SanMarcos.htm.
10

Cecilia Hernández,”Secretos de la Historia de San Marcos”, El Nor- te de Castilla, 24 abril 2017.
11

Ribeira Sacra. Iglesia de San Facundo de Ribas de Miño. https://turismo.ribeirasacra.org/es/iglesia-de-san-facundo-de-ribas-de-mino.
12

Ángel Fernández López, Os mosteiros de Santa María de Castro de Rei e San Facundo de Ribas de Miño, Artes Gráficas Lucenses, Lugo, 2018.
13

Ángel Fernández López, Idem, páx. 287.

ESCUDOS DO ALTAR MAIOR DE SANTA MARIA DO CAMPO. Francisco José Campos Dorado

Escudos do retablo maior

Para facilitarnos a mellor comprensión dos escudos e brasóns que se contemplan no conxunto da ábsida da Igrexa Parroquial de Santa María do Campo de Ribadeo, imos empezar por ler a laude (pedra cunha inscrición) que se encontra sobre o sepulcro sinistro (foto infra) segundo miramos cara o Altar Maior: “TODA ESTA CAPILLA MAIOR ES I FVE DESDE SU FVNDACION DE LOS SSEÑORES DE LA CASA DE NAVIA QUE ESTA SITA EN EL BALLE DE ANLEO I NADIE SE PVEDE ENTER(R)AR EN ELLA SIN LICENCIA DEL MAIORAZGO DE LA DICHA CASSA”.

Escudo sinistro, laude e sepulcro

A primeira vista, parece claro, que todo o que aquí vemos (“TODA ESTA CAPILLA MAIOR ES I FVE...”) ten que ver coa familia dos Navia do val de Anleo (Asturias). Pero no conxunto hai outros aspectos que nos chaman a atención, polo que vamos a pormenorizar o análise. O escudo de liñaxe situado sobre a arcada oxival do sepulcro sinistro, son as Armas primitivas ou máis remotas do brasón dos Navia. Non presenta esmaltes, pero segundo se describen nos Nobiliarios, serían: “en campo de sinople (cor verde) unha banda de ouro engolada por dous dragantes (dous dragóns) do mesmo metal (de ouro)”.

Sepulcro destro do altar maior

O comezo da Heráldica, en liñas xerais, coincide co comezo da arte gótica no século XII, por iso as figuras máis primitivas son estilizadas. Este brasón dos Navia, manifesta o seu primitivismo no resalte dos trazos fundamentais das figuras de liñas rectas e na falta de adornos superfluos. A Heráldica Eclesiástica, aparece no século XIII, un século despois da Militar, e as armas civís que se atopan nas igrexas son: por padroados, por sepulturas ou por doazóns. Sabemos que o Convento de S. Francisco data do ano 1214, polo que este Maiorazgo dos Navia, debe ser dos primeiros que tivo o Convento e un dos máis relevantes, pois sitúase no privilexiado espazo do Altar Maior.

Na parte alta do retablo, encontramos un primeiro enigma do Maiorazgo. Nos dous escudos, tamén dos Navia, un a cada lado da preciosa composición dunha talla de Cristo Crucificado sobre un fresco de fondo azul que representa a paisaxe dunha cidade que non recoñecemos, os campos dos escudos son de azur (cor azul, non de sinople) e a banda de gules (cor vermello, e non de ouro) engolada en dragantes linguados e dentados de sable (cor negro). Ambos escudos están timbrados cunha coroa de xénero descoñecido, moi parecida a que timbra o Escudo do Parador de Turismo (tamén en La Comarca del Eo, 22-10-2016). Esta “confusión” na cor dos esmaltes do campo e da banda, pode ser debida: 1) A unha brisura que caracteriza as Armas dos descendentes dun segundo, terceiro, cuarto... fillo, das Armas dun padre ou dun primoxénito. Dado que o retablo é de Arte Barroca, ditos escudos son dun descendente dos Navia, do século XVI ou do XVII, por tanto moi posteriores a primoxenitura Navia con campo de sinople. 2) O cambio de cor débese, a que os esmaltes sofren o desvarío nas obras de restauración e embelecemento da estrutura do Convento de San Francisco, comezada a obra en 1903 e finalizada para o 28 de Xullo de 1904, cando a visita do rei Alfonso XIII a Ribadeo (D. Secundino Martínez Montenegro “O Cura Vello” (V), artigo de D. José Mª Rodríguez Díaz, La Comarca del Eo, 28 Xaneiro 2017). Na transformación do deteriorado Convento para facer a actual Igrexa de Sta. Mª do Campo, as cores das figuras e do campo dos escudos, supoñemos estarían moi “borradas”, e como a situación dos escudos era no “ceo” da igrexa, puxéronos de cor azul, que supoño que pensaron, era a mellor cor “que pegaba” co fondo do fresco, e os artistas restauradores non pensaron importante cinguirse as cores verde do campo nin o ouro da banda que lles corresponde ós Navia polo seu brasón heráldico. Estas cousas ocorrían e ocorren, polo miúdo, máis do que deberan ocorrer con algúns individuos chamados “restauradores”. O campo de azur e banda engolada de ouro, é brasón dos Tovar. Ditos esmaltes non corresponden, en absoluto, a este caso.

Nun artigo do xenealoxista mindoniense, D. Xosé Isidro Fernández Vilalba (Cidre) publicado na revista galega “Terra e Tempo” o 10-Febreiro-2016, referente a un testamento de 1668, dise que D. Baltasar Menendez Navia y Sierra “familiar do Sto. Oficio da Inquisición de este Reino de Galiza”, era fillo de D. Sancho Menéndez Navia y Villaamil e de Dª Magdalena Rodríguez de Sierra y Fuertes naturais da vila de Navia. D.Baltasar cásase con Dª Antonia de Hestrada y Río, filla de D.Francisco Rodríguez de Río e de Dª Antonia Hestrada Manriquez, veciños de Ribadeo.

D.Baltasar e Dª Antonia, son os fundadores do patronazgo da Capela de S. Roque (Escudo da Capela de S. Roque, La Comarca del Eo 30-Xullo-2016). Este matrimonio tivo sete fillos: 1) Dª María Navia Villamil, casada co Capitán D. Antonio Sarmiento. 2) D.Salvador Menendez Navia e Villamil (presbítero, tesoureiro da Catedral de Mondoñedo en 1719) (ibidem). 3) Dª Antonia Hestrada monxa profesa no Convento de Santa Clara de Ribadeo. 4) D. Francisco Menendez Navia casado con Dª María del Campo Mon y Castrillón. 5) Dª Juana Menendez Navia y Villamil casada có licenciado D. Juan Antonio Castrillón y Cienfuegos. 6) Dª Isabel María Menendez Navia (solteira vivindo en compañía dos pais). 7) Gaspar Menendez Navia.

Dinos tamén D. Xosé Isidro no mesmo artigo, que: “O 21 de Abril de 1683 morre D. Balthasar Menendez Navia e Sierra polo que ese mesmo día, en presenza de D. Antonio Baamonde, escribán de número da vila de Ribadeo, quen tiña en poder o testamento, xunto con varias testemuñas que recoñeceron a firma de D. Balthasar, abriuse o dito testamento, que entre outras cousas di: “que o seu corpo sexa sepultado na Igrexa Conventual de San Francisco na sepultura que tiñan dotado os seus maiores e que está debaixo do púlpito.” Isto parece ser dato convincente de que nun sepulcro do altar maior da Igrexa Parroquial de Ribadeo, está enterrado D. Baltasar Menendez Navia e Sierra, aínda que a día de hoxe este dato pode non ser concluínte de todo, para os restos mortais que puidera haber dentro dun sepulcro, pois anos máis tarde puideron haberse enterrado outros familiares da súa liña sucesoria, hasta que se anularon os Maiorazgos en virtude do Art.13 da Lei de 11 de Outubro de 1820, do Dereito Civil (Heráldica e Dereito Nobiliario, Instituto Luís de Salazar –C.S.I.C- Hidalguía, Madrid 1961, páx.103)

Por outra banda, no mesmo artigo D. Isidro, dinos que D. Baltasar e Dª Antonia de Hestrada e Río, eran veciños de Ribadeo e viven: “a donde dicen fuera de la villa y en el campo (o que quer dicir extramuros da muralla) y frente al Hospital de San Sebastián de esta villa de Ribadeo con su escudo de armas de la descendencia de mi el dicho Balthasar Menendez de la Casa de Navia de los Limones sita en dicha villa de Navia y solar conocido de mi descendencia por línea recta de varón de mi padre, abuelo y más ascendientes y de la villa de Villaamil de cuyos solares me intitulo y de quien pertenecen dichas Armas que estan en dicho escudo y de las de los Fuertes y Sierra de quien también desciendo por hembra”.

Xa na descrición dos escudos dos Menéndez Navia Villamil, que fixemos no artigo “Casa brasonada do Parque de Ribadeo” (tamén en La Comarca del Eo, 21-Maio-2016) relatamos os brasóns e xenealoxía de parte desta familia onde se encontraba un neto deste matrimonio, D.Baltasar, señor da Casa de Navia, do Patín e señor da Casa do Outeiro de S. Miguel de Reinante, casado con: Dª Mª Luisa de Carmen Trelles Prelo Castrillón.

Como vemos no testamento de D. Baltasar, marido de Dª Antonia, está falando de que vivían na casa que fai esquina coa hoxe Praza de España ou do Parque de Ribadeo, onde estaba o Comercio de Maseda, fronte á Casa de Arango que está situada onde antes estaba o Hospital de San Sebastián. Nos novos letreiros das Rúas de Ribadeo, feitos de forma sinxela na elegante e prestixiosa Cerámica de Sargadelos, na Rúa Vilafranca do Bierzo sulíñase que antigamente era a Rúa do Hospital (de San Sebastián) igual que a seguinte Rúa Rodríguez Murias, antigamente da Misericordia, referíndose á Capela de Nosa Señora da Misericordia, que estaba a case un terzo da rúa Rodríguez Murias, na casa Nº7 (hoxe de Nistal), entre a Casa de Sarmiento que sobresae á rúa e fai esquina, e a Boutique Valentina. Fronte a ela está instalada unha fonte pública de auga, que podería chamarse, como recordo: “Fonte da Misericordia”, igual que a Fonte da S. Roque, a Fonte da Virxe do Camiño, a Fonte de S. Lázaro ou a Fonte de Santiago de Vigo, todas elas denominadas pola súa situación o lado da capela do santo respectivo. A Capela da Misericordia e a casa do lado onde vivía o capelán, derrubáronse “a piqueta” no mes de Abril de 1964 debido o seu estado ruinoso (La Comarca, 26-Abril-1964). Era unha pequena ermida fundada en 1680 por D. Mateo Fernández de Cartabio, familiar do Santo Oficio, e adquirida en 1880 por D. José Martínez Bengoechea e Dª Juliana González, que xa fundaran en 1870 a capela de S. Francisco de Asis que facía parte da súa casa na Rúa da Paz (Ribadeo Antigo, Francisco Lanza, páx.261) hoxe, Casa de Bustelo na Rúa Amando Pérez.

Este brasón dos Menendez Navia e Villamil, que se encontra no Altar Maior, ten diferenzas e similitudes con outros brasóns. Así vemos, que son as mesmas armas que as dos Andrade, con dragantes linguados e dentados (Arquivo do Sr. González-Cela de Fene, Ferrol, citado en “Blasones y Linajes de Galicia”, D. José Santiago Crespo del Pozo, Volumen IV, páx.3).

Noutro apartado (ibidem, páx.4) da xenealoxía dos Navia descríbense outros esmaltes nas casas de Lienes e de Navia, segundo Sr. Atienza: “en campo de sinople, unha banda de gules (cor vermella) perfilada de ouro e engolada en dragantes de sinople, dentadas de prata”. Estes esmaltes pertencen as armas de D. Juan Alonso Navia Osorio, veciño de Mondoñedo en 1614. Efectivamente, no brasón deste maiorazgo da igrexa de Sta. María do Campo de Ribadeo, a banda está perfilada (con contorno ou bordeada dun filete) pero os esmaltes descritos, para a banda e os dragóns, non son os mesmos, aínda que sexan do mesmo apelido.

Na ábsida do altar maior hai outra interrogante: ¿quen está enterrado no sarcófago esquerdo e quen no dereito? ¿Son ámbolos dous da mesma familia dos Navia? Quizais si ou quizais non. Se nos fixamos na greca esquerda ou adorno que enfaixa o sepulcro esquerdo, baixo o brasón dos Navia, vemos que está formada por losanxes (rombos co ángulo agudo en vertical) en cuxos centros de enlace hai un círculo. O losanxe é a forma clásica do Escudo Heráldico dunha rapaza solteira ou dunha señora viúva, pois a forma de ovalo é das señoras casadas (Tratado Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar -C.S.I.C.- Curso de Licencia, Madrid 1961, Apdo. Heráldica Femenina, páx.174). En cambio no sepulcro da dereita, aparecen oito escudos con banda e sen dragóns, que poden ser esquemáticos do brasón dos Navia, usado polos cabaleiros desta familia. Para nós, parécenos bastante claro, que seguindo esta teoría, no sepulcro dereito están enterrados os cabaleiros e no esquerdo as damas da amplísima familia dos Menendez Navia con dereitos do Maiorazgo.

Pero, ¿podemos estar seguros deste criterio? ¿Seguro que no sepulcro dereito enterraron a D. Baltasar Menendez Navia e Sierra, e no esquerdo a súa dona Dª Antonia Hestrada?

¿Por qué estas interrogantes? Porque podería haber outra teoría, iso si, máis arriscada na interpretación. Esta teoría sería: que a greca de losanxes é a propia dos Navia, e foi feita así, no sepulcro esquerdo, por simple capricho artístico, e a greca formada por oito escudos con banda, do sepulcro dereito é a representación da bordura do brasón dos Ponce de León. ¿Por qué dos Ponce de León? Porque D. Pedro Miranda Farto e Castrillón estaba casado con Dª Mª Catalina Osorio Ponce de León, e aínda que supoñemos están enterrados no seu Maiorazgo da Capela das Ánimas de Vivos e Mortos e da Virxe do Carme, que como veremos nun próximo artigo, está a esquerda do cruceiro desta mesma Igrexa Parroquial. Tamén puidera ser que o seu sarcófago fora trasladado de lugar nunha das tantas reformas que sufriu o templo. ¿Crible esta opción?. Quizais non, por ser os escudos de cabaleiro e non de dama, como explicamos anteriormente, e porque ámbolos dous escudos os lados de Cristo Crucificado son iguais, dos Navia, e non un dunha forma e outro de outra ¡pero...!!

Quero agradecerlle desde aquí a D. Jacinto Pedrosa Deán, Párroco de Ribadeo, a gran amabilidade con que nos recibiu e tratou, ó fotógrafo Suso e a min, cando fomos a sacarlle fotografías, un día a media mañá, a tódolos escudos das Capelas da Igrexa de Santa María do Campo, das cales nos facilitou a gran iluminación interior e nos mostrou o seu gran sentido de cooperación para dar a coñecer o noso patrimonio parroquial. Moitas grazas, sen a súa colaboración para o traballo gráfico resultaríanos moi difícil explicar o que vemos.