Escudos de Armas da antiga Fortaleza de Ribadeo. Francisco José Campos Dorado

A antiga Fortaleza de Ribadeo, que se encontraba onde hoxe se levanta a Torre dos Moreno, estaba formada por dúas torres, murallas e casas vivenda, descrita con todo luxo de detalles na inestimable obra, “Ribadeo Antiguo” de Francisco Lanza Álvarez (páx. 133-142). Nesta antiga edificación, había dous escudos xemelgos e acolados (que se arriman por un lado) (Fig.1) e que reproducimos aquí de dita obra, para clarexar mellor as explicacións deste artigo.
O primeiro acolado, mostra tres lises, que Francisco Lanza en páx. 135, di que: “segundo a Crónica, pertencían ó liñaxe do cabaleiro Lobesgue”, referíndose a Pierre Lobesgue de Villaines ou Pierre Le Begue de Villaines, primeiro Conde de Ribadeo, título que lle concedeu o rei Henrique II de Trastámara o 20 de Decembro de 1369, despois dos acontecementos de Montiel onde mataron, o seu medio irmán, o rei Pedro I “O Cruel”, quen fixera matar vilmente a Dª Leonor Núñez de Guzmán Ponce de León, mantida do rei Alfonso XI de Castela “O Xusticeiro”, e nai de Henrique II, cuarto dos dez fillos que tiveron xuntos, coñecidos como a familia Trastámara, cuxa dinastía reinou en Castela desde 1369 a 1504 en que faleceu Sabela a Católica.
Este dato, da orixe das tres lises, que aporta Francisco Lanza, non parece correcto pois segundo datos actuais da Gran Enciclopedia Gallega de D. Silverio Cañada, 1974 (Tomo XXVI, páx.213) a liñaxe de Pierre de Villaines represéntase co escudo da (Fig.3): en campo de prata (si é metal), ou ben, en campo en branco, liso e sen sinal (si é esmalte), tres leóns rampantes armados, de sable e ben ordenados (tres leóns levantados nas patas traseiras, de cor negro mirando á destra e coas garras de distinto esmalte, de gules, colocados dous en xefe e un en punta) e no franco-cuartel (cantón destro de honor) as armas de Castela e León, de Henrique II de Castela (rei 1369-1379), que cargan sobre o león do primeiro cantón. (Nota: ó ser un escudo estranxeiro, non sabemos si o campo é de prata ou de esmalte branco, ou ben, deixado en branco sen sinal algunha) (Ciencia del Blasón, D. Modesto Costa y Turell, ano 1858, páx.27)
O escudo das lises parece pertencer, ás Armas dos Borbón (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LIV, páx.362). ¿E como podían estar gravadas na antiga fortaleza de Ribadeo, que databa de finais do século XIV ou de primeiros do XV, as armas da Casa de Borbón, que como sabemos, esta dinastía de reis, chegou a España con D. Felipe de Anjou, neto de Luis XIV de Francia, e reinou no século XVIII co título de Felipe V (rei 1724-1746)?
As tres flores de lis da Casa de Borbón do rei Felipe V son as que aparecen no escusón do abismo ou do sobretodo do escudo actual de España, e parecen as mesmas lises gravadas na fortaleza de Ribadeo desde tan antigo, debido a que son as Armas de Dª Margarita de Borbón, filla do Duque de Borbón, que contraeu matrimonio o 24-Mayo-1433 en primeiras nupcias con D. Rodrigo de Villandrando (1378-1448) que desde o 22-Decembro-1431 foi o terceiro Conde de Ribadeo, título que lle outorgara o rei Xoán II de Castela (rei 1406-1454) ao que lle salvou a vida de ser asasinado en Toledo por parciais do infante Henrique de Aragón en 1431. Isto ocorría o día da Epifanía, polo que o rei lle firmou en Torrijos o curioso privilexio de darlle tódolos anos o traxe que usara ese día. Así mesmo, concédelle en Zamora, ese mesmo ano de 1431, o Condado de Ribadeo (Blasones y Linajes de Galicia, D. Jose Santiago Crespo del Pozo, Volumen V, páx.257) e cuxo título lle validou o 22-Abril-1435.
Na figura 2, vemos o Escudo de Armas de D. Rodrigo de Villandrando, timbrado coa coroa condal de Conde de Ribadeo. Descríbese como un escudo español, cuartelado en cruz: 1º e 4º) En campo de prata, un crecente tornado (coas puntas cara á destra) xaquelado de sable e ouro (semellando a cuadrícula dun taboleiro de xadrez en negro e ouro). En 2º e 3º) en campo de ouro tres faixas de azur. Bordura de azur, cargada con oito castelos de ouro.
D. Rodrigo foi un grandísimo, terrible e extraordinario cabaleiro, nacido en Illa, parroquia de Eutrimo (Ourense) que loitou o lado de Xoana de Arco contra Inglaterra ó servizo do rei Carlos VII de Francia, e cubriuse de gloria en Anthon ó derrotar ao Príncipe de Orange. Carlos VII nomeouno Chambelán (xentilhome distinguido que podía acompañar ao rei na súa cámara ou en actos públicos) e os ingleses concedéronlle a Orde da Xarreteira (Blasones y Linajes de Galicia, J.S. Crespo del Pozo, Volumen V, páx. 257). (Nota: a Orde da Xarreteira é unha das máis buscadas de Europa, fundada no ano 1335 por Eduardo III de Inglaterra. “Ciencia del Blasón”, D. Modesto Costa y Turell, ano 1858, páx. 396). É moi posible, que gracias a esta boa relación que tiña cos ingleses, lle pedira autorización a Juan II, para poder comerciar libremente por vía marítima con Inglaterra, e incluso que moito daquel comercio entrara por Ribadeo, pois daquela era vila de realengo, que exercía os seus foros, como competía ao seu estado e calidade...” (Ribadeo Antigo, páx.48-49)
Ó chegar aquí, preséntasenos unha ¿feble? dúbida. O escudo das tres lises, parece de certo das Armas dos Borbón, polo matrimonio de D. Rodrigo con Dª Margarita de Borbón, como vemos na bibliografía consultada, pero, facémonos a pregunta ¿porqué en vez de estar acolados os escudos de Borbón con Villandrando, que corresponden as Armas do matrimonio, están as de Borbón con Castela-León? ¿Estarán equivocados os razoamentos que se fixeron ata ó da aquí?. Vexamos outra teoría que nos xurde e que tamén puidera ser certa. D. Rodrigo pelexou en Francia o servizo do rei Carlos VII, e particularmente, o lado de Xoana de Arco (1412-1431) heroína militar, chamada a “Doncela de Orleáns”, pois ademais de outros enfrontamentos, gañou a batalla de Patay contra dos ingleses no sitio de Orleáns. ¿Non puideran ser as lises, as das Armas de Orleáns, como un recordo de D. Rodrigo cara a Xoana, a quen queimaron viva o 30-Maio-1431, na praza de Ruán, os 19 anos, pois foi acusada de herexía polos cregos, e sentenciada a morte polo Duque de Bedford?. Como vemos, as lises están acoladas as de Castela-León do rei Xoán II, ámbalas dúas son Armas e brasóns, das dignidades militares ás que serviu e defendeu D. Rodrigo, e ¿será por iso que as mandou acolar xuntas, como recordo de dúas inesquecibles accións guerreiras en combate, que o elevaron á clase alta da nobreza?. Visto desde esta perspectiva militar do cabaleiro D. Rodrigo, parece incluso máis lóxico o acolado Orleáns-Castela León, que Borbón-Castela León, aínda que estas tamén fagan referencia as dúas casas reais coas que D. Rodrigo tivo vínculos de sangue e de servizo, respectivamente. Pero sen outra documentación, quédanos apuntada a dúbida.
Quero facer notar aquí, para que conste, que o Condado de Ribadeo, é o título condal máis antigo que se conserva en España, contradicindo o que se di no libro, “Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario” (Curso de Licencia, Instituto Luís de Salazar y Castro -C.S.I.C.-, Madrid 1961, páx. 226): “el título condal más antiguo de los que hoy se conservan es el de Niebla, concedido por el Rey Don Enrique, el de las Mercedes, en el año 1371, a Don Juan Alfonso de Guzmán el Bueno, IV Señor de San Lúcar de Barrameda”. Como xa vimos, este mesmo rei, Don Enrique II de Trastámara “O das Mercedes”, xa lle concedera dous anos antes, en 1369, a Pierre de Villaines, o título de Conde de Ribadeo. Polo tanto, segundo isto o título de Conde de Ribadeo é máis antigo que o de Conde de Niebla.
Continuando có que íamos. Dª Margarita de Borbón falece no ano 1438 (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LIV, páx.362) e con ela, D. Rodrigo, tivo tres fillos: D. Carlos que se quedou en Francia, herdeiro dos bens por liña materna (parece ser que morreu novo), Dª Sabela e Dª María que se viñeron con D. Rodrigo para España cando o chamaron para entrar ó servizo do rei Xoán II de Castela. Dª Sabela casou con D. Lorenzo de Figueroa, primeiro Conde de A Coruña, e Dª María foi relixiosa no convento de San Quirce de Valladolid.
D. Rodrigo de Villandrando casou en segundas nupcias, polo ano 1440, con Dª Beatriz de Zúñiga, filla de D. Diego López de Zúñiga ou de Estúñiga, II Señor de Monterrey e Xustiza Maior de Castela e de Dª Elvira de Biedma, que entre outros títulos, era Señora de Ribera e do Coto de Bermuid, e dos estados de Limia e de Monterrey (“Rodrigo de Villandrando Conde de Ribadeo”, Benito Pereira Domínguez, ano 2000, páx.127-128. Edicións Glifos). Con Dª Beatriz tivo dous fillos: D. Pedro e Dª Mariana. A D. Pedro como primoxénito, deixoulle tódolos bens, seguindo a costume da nobreza, e foi o cuarto Conde de Ribadeo por herdanza de seu pai, e cuxo privilexio lle foi confirmado polos Reis Católicos o 20 Marzo de 1484. Estivo casado con Dª Leonor Rodríguez, coa que non tivo descendencia. D. Pedro, testou en 1516, en favor de súa irmá, Dª Mariana de Villandrando e Zúñiga, que herdou o título de Condesa de Ribadeo (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LIV, páx.363). Si D. Pedro foi o cuarto Conde, Dª Mariana, tería que ser a quinta Condesa de Ribadeo, pero segundo Francisco Lanza (páx.58) o título de Conde, D. Pedro, deixoullo o seu sobriño, D. Diego (fillo de Dª Mariana).
Chegados a este apartado de Dª Mariana, hai unha verdadeira confusión xenealóxica, pois dependendo da fonte en que bebamos, nos saen a relucir señores distintos, case co mesmo nome. Creo que todas estas xenealoxías embarulladas fixéronse a posta e de forma interesada para tapar, si é que puideran, os feitos fraudulentos que se desenrolaron en contra das Terras de Ribadeo e dos privilexios que tiña o Condado, que de forma moi elegante, pero sen pelos na lingua, denuncia Francisco Lanza Álvarez no Ribadeo Antiguo. Vexamos a que nos estamos a referir.
1) No Ribadeo Antiguo (páx.58), dise que D. Pedro de Villandrando, deixou o condado ao seu sobriño, D. Diego Gómez de Sarmiento, primeiro Conde de Salinas. Como veremos, este D. Diego, 1º conde de Salinas, non é seu sobriño, se non seu cuñado, e si llo deixou a seu sobriño, este é o 2º Conde de Salinas e non o primeiro.
2) Na obra, “Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia” (Tomo LIV, páx.363) din que Dª Mariana casou con D. Diego Gómez de Sarmiento, 2º Conde de Salinas, pois o 1º Conde de Salinas foi seu pai D. Diego Sarmiento e Mendoza, desde o ano 1470.
3) Na obra “Blasones y Linajes de Galicia” (J.S. Crespo del Pozo, Volumen V, páx. 258) dise que D. Rodrigo de Villandrando, do segundo matrimonio con Dª Beatriz, tivo por fillo a D. Rodrigo de Villandrando y Estúñiga, 2º Conde de Ribadeo (cousa que non é certa, pois si seu pai era xa o 3º Conde de Ribadeo, seu fillo tivo que ser o 4º, e por certo, tampouco se chamaba Rodrigo, se non, Pedro Villandrando e Zúñiga). O título pasou a D. Diego Gómez Sarmiento (polo tanto 5º Conde de Ribadeo e non ó 3º como frei J. Crespo apunta) fillo de Dª Mariana de Villandrando que estaba casada con D. Diego Gómez Sarmiento. Aquí dinnos que D. Diego, chamado 3º Conde de Ribadeo foi 2º Conde de Salinas, por tanto, quen foi 1º Conde de Salinas, foi seu pai que estaba casado con Dª Mariana. Dato que para min é o máis lóxico, pois consultado o “Dicionario Heráldico y Nobiliario de Fernando González-Doria” (páx.218) o título de Conde Salinas, foi concedido por D. Henrique IV de Castela, en 1470, a D. Diego Gómez Sarmiento y Mendoza. Este apelido Mendoza, ten que ser do marido de Dª Mariana, pois os apelidos do seu fillo D. Diego, serán, Gómez Sarmiento de Villandrando e Zúñiga.
Vemos que no apartado 2) D. Diego Gómez de Sarmiento, marido de Dª Mariana é o 2º Conde Salinas, cousa que contradí o apartado 3), pois baixo o noso punto de vista, o marido de Dª Mariana é D. Diego Gómez Sarmiento y Mendoza, o 1º Conde Salinas.
Por outra banda, si lemos a xenealoxía do libriño “Los Trajes del Rey” 1878-1975 (Casa das Letras, Fundación Caixa Galicia, Xullo 2007, páx. 16) a confusión aumenta, pois Dª Mariana (chamada nesta obra, Dª María) cásase có seu tío segundo D. Pedro Ruiz Sarmiento e o seu primoxénito Diego Pérez Sarmiento de Villandrando, cásase con Dª María de Ulloa, cuxo fillo de ámbolos dous, D. Diego Gómez Sarmiento y Villandrando foi o 4º Conde de Ribadeo (dato non certo, pois D. Rodrigo era o 3º Conde, seu fillo o 4º, súa irmá a 5ª, pois “(ella) se convirtiera en la segunda titular del que, según las cuentas oficiales de la corona castellana, era un nuevo condado ribadense” (ibidem, páx.16) polo tanto, e por este camiño, seu fillo era o 6º Conde de Ribadeo.
Pero os datos confusos, non só están na secuencia dos Condes de Ribadeo, que tamén, se non na numeración dos Condes de Salinas, que neste caso, para min é máis relevante o dato de quen foi o 1º e o 2ª Conde de Salinas, pois este “personaje”, como amablemente Francisco Lanza lle chama a este tipo (Ribadeo Antiguo, páx.59), vendeu impunemente as Terras da Pobra de Navia entrerríos Eo-Navia, usurpando os dereitos e conculcando a propiedade das Terras de Ribadeo. ¿Que amaños e chanchullos deberon levarse a acabo para vender en 8500 ducados ditas terras e servidumes? Todos os que fixeron falta.
A escritura de compra-venta firmouse no ano 1551, en Medina del Campo (¡o lado da casa!) estando representado o Conde de Ribadeo (polo tanto estaba “desaparecido” do acto), polo Alcalde Maior, Barco Martínez, que ninguén sabe de onde veu, pero algo nos esclarece sobre a súa orixe, o tema “Los Alcaldes” (Ribadeo Antiguo, páx.78-79) onde se nos di que o Alcalde: “prestaba juramento por Dios y sobre la señal de la cruz, prometiendo hacer bien y fielmente su oficio...” “...Pese a tanta obligación, a tanta promesa y a tanto juramento, los alcaldes -(eran) criados de los condes, extraños casi siempre al país, desconocedores del idioma, usos y costumbres de la tierra que venían a gobernar- apenas hicieron otra cosa que usurpar los derechos y conculcar las libertades tradicionales de Ribadeo, siempre, claro está, en beneficio propio y para mayor gloria y provecho de sus amos” (ibidem, páx.80).
Francisco Lanza (páx.58-59) dinos que o último Conde de Ribadeo que tamén foi Señor da Pobla de Navia, foi D. Diego Gómez de Sarmiento ¿Mendoza ou Villandrando?.
Polas datas da compravenda (1551) tivo que ser Villandrando, e así o confirman na obra “Los Trajes del Rey” (páx. 16).
A venta que fixo este personaxe, Diego Gómez Sarmiento de Villandrando, como arriba vimos, fillo de Dª Mariana, 6º Conde de Ribadeo e 2º Conde Salinas, fixo modificar os lindes do señorío de Ribadeo, pero ¿como é posible que a venta de parte dun señorío, de un señor para outro, fixera cambiar os dominios do Reino de Galiza, e as fronteiras civís e eclesiásticas, pasando a ser o río Eo e a Ría de Ribadeo, fronteira nobiliaria (entre o Reino de Galiza e o Principado de Asturias) e fronteira eclesiástica entre a dioceses de Mondoñedo e a de Oviedo ou entre os conventus Lucensis e o convento Asturicensi?.
A mediados do século XII, debido a “deslealdade e cobiza de algúns bispos” perdeu a Mitra mindoniense o concello de Reboredo (orixe do de Castropol), ou terras inter-fluviales Navia-Eo, que pasaron a ser da mitra oventense (Ribadeo Antigo, páx.64). A pesar das liortas e “arreglos” bispais, as Terras de Ribadeo seguiron nomeándose como tales, durante todo o señorío dos condes, pois a estes pertencía a Pobra de Navia, que eran esas mesmas terras, o que fixo incorrer en notables erros a “moitos dos que escribiron sobre as antigüidades do noso país” (ibidem), pois “Ribadeo non pertenceu nunca a dioceses de Oviedo, nin ó señorío dos seus bispos, e estes, polo tanto, nada tiveron que dar nin que emendar” (ibidem, páx.65).
Pero ¿tiña no ano 1551, aquel personaxe D. Diego, Conde de Ribadeo e Conde Salinas, algunha base para alegar que vendía as Terras Eo-Navia, “porque estaba cansado dos obstáculos que sempre lle poñían os seus revoltosos vasallos...”. Si, había moitas bases ben orquestradas por Preitos Civís, que estaban a litigar arreo, os señores de Navia, polos impostos e diezmos da entrada de sal que tiñan que pagarlle ó Conde Ribadeo, por cada descarga naquel porto. No século XV, Castela estaba desangrada economicamente polas guerras continuas contra dos árabes. Tiña que sacar cartos de onde fora, e aumentaba os impostos de tódolos produtos comerciais. Un dos máis rendibles, era o imposto do sal, pois era a materia prima imprescindible para conservar os alimentos de carne e de pescado, para conservar as peles dos animais, antes de curtilas, e outros moitos usos. O sal era comercializado en grandes cantidades por vía marítima, e no Mar Cantábrico a Ría de Ribadeo era un dos portos de descarga de sal por excelencia, cuxos impostos cobraba o Conde de Ribadeo. Pero en Navia, tamén se descargaban pequenas cantidades de sal, das que tiñan que pagarlle os impostos ao Conde de Ribadeo, e pagar impostos nunca lle gustou pagalos a ninguén, e ós señores comerciantes, tampouco.
Na Real Chancillería de Valladolid hai varios preitos sobre este tema, dos que destacamos: 1) Preito dos anos 1502 e 1503, do Concello, xustiza e rexemento de Navia, contra D. Pedro de Villandrando, Conde de Ribadeo e de Navia. Sobre Petición do concello de Navia para que D. Pedro de Villandrando, señor de dita vila non os perturbe no dereito que teñen do sal e vendela na mesma (Ref. ES.47186.ARCHV/ 8.12.7.6 // PL.CIVILES, PÉREZ ALONSO (F),CAJA 302,2.).
2) Preito entre os anos 1539–1557, de xustiza e rexemento do Concello de Castropol, contra do Concello, xustiza e rexemento de Ribadeo e contra D. Diego Gómez Sarmiento y de Villandrando, conde de Salinas e de Ribadeo, reclamando a execución dunha carta executoria que se pronunciaba sobre o diezmo das mercadorías que se cargaban e descargaban no Porto de Ribadeo, sobre o diezmo da sal e sobre o dereito dos navíos pequenos a cargar e descargar libremente no porto de Castropol. (Ref. ES.47186.ARCHV/8.12.3.2//PL CIVILES,FERNANDO ALONSO (F),CAJA 1275,1/1276,1)
Aquel “arranxo” bispal do século XII, en contra dos intereses de Ribadeo, foi corrixido e aumentado por dito Conde, D. Diego, en 1551, e por D. Juan de Grijalba, xuíz da comisión que en 1580, veu resolver o preito dos límites e xurisdición das vilas de Ribadeo e Castropol, que sostiveron D. Sancho Méndez por Castropol, e por Ribadeo o Alcalde Maior, o “moi magnífico señor” D. Xulián de Carranza, o cal, lendo entre liñas (ibidem páx.66) era un “moi vendido sinvergüenza”.
Pero os Condes de Ribadeo, a parte de non facer nada polo Concello nin polo pobo de Ribadeo, excepto cobrar rendas (non moi elevadas), si tomaron como si foran da súa propiedade privada algunhas posesións, como a Fortaleza, que outro dos condes de Riabdeo, pertencente a Casa de Hijar e o Ducado de Alba, vendeu aos irmáns Moreno, entremediando no trato o “excelsa” Banca de Casas, para destruír a Fortaleza de Ribadeo, e construír a Torre dos Moreno. E pregúntome eu, a día de hoxe ¿non poderían haber construído os Moreno, a mesma torre noutra parte do Campo de San Francisco, sen necesidade de destruír aquela magnífica torre medieval, do século XIV primeiros do XV? Si, seguro que había outro sitio onde facela, pero cando se xuntan caciques e cartos, fanse cacicadas e estas vense o cabo dun tempo, nas desfeitas realizadas polas súas mentes avarentas, cobizosas e sen vergoña.
Outro exemplo da incultura en Historia das institucións correspondentes da Xunta de Galicia e da municipalidade do Concello de Ribadeo, e a denominación do espazo da Biosfera, “Oscos-Río Eo e Terras de Burón” que desde Setembro de 2011, campa polas Terras de Ribadeo e de Miranda, chegando xa os Irmandiños, ou sexa, A Devesa, os límites do Oeste do municipio de Ribadeo (xa conquistaron o Este, agora van por todo), denunciado por min en dous artigos “Buronlandia” (La Comarca del Eo 1-Outubro-2011) e “Buronlandia (II) a un Juan Sen Nome” (ibidem, 12-Novembro-211) ¿Canto queda para empezaren a referirse a posesión de Santiago e de S. Miguel de Reinante? Eu creo que a este ritmo, cincuenta anos, non máis.
 Pobre Ribadeo, que tes que pelexar polas túas pertenzas, tódolos días do ano, e como nos descoidemos, xa verás como a “Illa Pancha” vai pasar, gracias as manobras de Portos de Galicia, de ben público a pasar a ser alugada para ben privado, e dentro de pouco a ser do Arquipélago Británico... ¡non por nada! Pero os ingleses teñen moitas posibilidades de reivindicar incluso o Condado, pois como D. Rodrigo de Villandrando pertencía a Orde da Xarreteira, quizais “por tradición dos privilexios concedidos ao Conde de Ribadeo...”. ¡Xa veremos, pero hai xente para todo...!

O “Conde de Salinas”. Pancho Campos Dorado

O “Conde de Salinas”

Pancho Campos Dorado

Este persoeiro e a súa saga familiar ten moitísimo que ver coa Historia do Ribadeo antigo e moderno, pola “sinxela” razón de que foi un destes “condes” quen vendeu por 8500 ducados as Terras de Ribadeo e servidumes entre os ríos Navia e Eo, segundo escritura de compravenda asinada no ano 1551 en Medina del Campo (véxase o Ribadeo Antiguo de Francisco Lanza, páx. 78-79-80).

Pero quen é e de onde veu este Conde de Salinas? No meu libro dos Escudos de Armas do Concello de Ribadeo (páx. 268-270) fago unha serie de conxecturas no capítulo dos Escudos de Armas da antiga Fortaleza de Ribadeo, sobre quen puido ser o I Conde de Salinas, para intentar saber quen foi realmente o “personaxe”, como elegantemente lle chama Francisco Lanza, deste clan familiar que fixo a falcatruada de vender un cacho de territorio do Reino de Galicia sen que ningunha das autoridades galegas movera un dedo ao respecto, perdendo Ribadeo un montón de dereitos que lle correspondían por ser a Capitanía Marítima Terrestre en todo o territorio das terras do Condado, pois esa era a potestade xurídica, política e militar que tiñan os Condes de Ribadeo.

Un destes condes, casouse coa V Condesa de Ribadeo D.ª Mariana de Villandrando e Zúñiga, filla de don Rodrigo de Villandrando, III Conde de Ribadeo e da súa segunda muller D.ª Beatriz de Zúñiga, coa que se casou polo ano 1440 despois de enviuvar da súa primeira muller D.ª Margarita de Borbón que falece en 1438. As datas son moi importantes para contextualizar os acontecementos.

Na revista Hidalguía de Genealogía, Nobleza y Armas (Ano V, xaneiro-febreiro, 1957, Nº20, Madrid, pax.41-48) atopamos un amplo estudo de Eloy Benito Ruano, sobre “El origen del Condado de Salinas” onde parece que D. Pero Sarmiento, aparece na súa biografía como I Conde de Salinas. Era Reposteiro Maior e Asistente do rei Xoán II de Castela (1406-1454) e Alcaide na cidade e no alcázar de Toledo. Todo o artigo se trata baixo unha dubidosa orixe deste condado de Salinas, e que posiblemente fose inventado polo tal conde baixo a sombra do Condado de Ribadeo, título que ostentaba a súa muller, como veremos.

D. Pero era neto de D. Diego Gómez Sarmiento Señor de Salinas de Añana (non conde) en Álava, título que lle concedera o rei Henrique II de Trastámara (1369-1379) “o das Mercés” ao casar coa súa sobriña D.ª Leonor de Castela, filla de seu irmán D. Fadrique, Mestre de Santiago. Este informe esclarécenos que a procedencia das terras de Salinas, son dun pobo de Álava. Absolutamente nada que ver con Galiza, por certo, igual que pasa con todos os Condes de Ribadeo que ningún é galego, agás Rodrigo de Villandrando que era natural de Illa, parroquia de Entrimo (Ourense) segundo biografía de Benito Pereira Domínguez (Ed. Glifo, ano 2000) que contradí a versión de ser un “fidalgo vallisoletano” como di a Gran Enciclopedia Galega (Ed. 1974, tomo XXVI páx.213) que copia o relato do Discurso de D. Antonio María Fabié, da Real Academia da Historia de 21 de maio de 1882 (Imprenta y fundición de M. Tello, Madrid 1882, pax.6).

Como os ribadenses xa sabemos, o rei D. Henrique II foi quen lle concedeu o Condado de Ribadeo a Pierre de Villaines o 20 de decembro do ano 1369, polos servicios que lle prestara contra seu medio irmán o rei Pedro I “O Cruel”.

Cabe dicir aquí que moi posiblemente as magníficas Terras de Ribadeo, en calidade de Condado de Ribadeo, fosen concedidas polo rei Henrique II a un estranxeiro (francés neste caso) por odio e desprezo que lle tiña a Galiza e ós condes Velaz de Montenegro, unha das máis poderosas familias galegas, xunto cos condes de Trava, cuxo condado de Trastámara, outra perla da Galiza, tamén llo concedeu ó francés, Bertrand du Guesclin polo mesmo motivo de axudarlle na guerra desde 1366 contra o seu medio irmán, o lexítimo rei Pedro I. Ambos condados, pretendía Henrique II, que perderan a galeguidade (ver “Renegados” La Comarca del Eo, 12-xuño-2021). Trastámara era de tan importante liñaxe que Henrique II fixo amago de deixalo, pero fíxoo propio da súa familia, e creou a dinastía de reis Trastámara que chegou ata Isabel a Católica.

Pois ben. O primeiro fillo de D. Diego Gómez nace no ano de 1373 e o seu neto D. Pero Sarmiento, a quen nós nos referimos, parece que vai ser o I Conde de Salinas, e xa estaba morto cando en 1466 Henrique IV “o Impotente” (1454-1474) lle concede dito título. Algo raro, non?

Na sucesión familiar faise arrancar este título de I Conde de Salinas na suposta concesión por Enrique IV, non en D. Pero, senón no seu fillo D. Diego Gómez Sarmiento en 1470. Mais o Marqués de Sete Iglesias, nos seus estudos sobre Títulos e Grandezas do Reino (de España), di que é D. Pero Sarmiento ou D. Pero Ruiz Sarmiento (como tamén o chaman) o primeiro Conde de Salinas, Reposteiro Maior do Rei, señor de Peñacerrada, La Bastida, Ocio, Puente la Red, etc. Hai un documento con data 10 xaneiro de 1462, polo que Enrique IV exixe a D. Pero Sarmiento Conde de Salinas, o pago de certas alcabalas. Estes testemuños parecen dar certeza de atribución de dito título, pero non hai documento fidedigno da súa concesión (ibid. Hidalguía páx.45)

Por outra banda, Frei Francisco de Gonzaga, referíndose a unha fundación que o Conde don Pero Ruiz fixera ao mosteiro de San Francisco da Bastida no ano 1447, constata de que foi o primeiro Conde (de Salinas) de privilexio do Rei Henrique IV do ano 1464, onde “se lle chama Condesa a súa muller D.ª María” (ibid. páx. 44) sen especificar de onde procede o título de Condesa de esta señora. Para nós, aquí está a clave deste título de Conde Salinas, do que non hai ningunha escritura acreditativa da súa orixe, e Eloy Benito Ruano no seu artigo (ibid. Hidalguía ano V, Nº20) non indaga sobre quen é a Condesa D.ª María.

Nós sabemos que D.ª María é a V Condesa de Ribadeo, filla de D. Rodrigo de Villandrando, e non era a muller de don Pero, era súa nora, pois estaba casada có seu fillo don Diego Gómez Sarmiento.

Aquí está a nosa dúbida de que senón apareceu por ningures a escritura orixinal auténtica que de fe do título de Conde Salinas, este título pode ser que se creara polo feito de chamarlle conde a D. Diego por ser consorte da Condesa de Ribadeo, e atribuíuse así mesmo o título de Conde de Salinas polo arte de ser conde consorte da Condesa de Ribadeo, e por ser descendente do Señor de Salinas. Así ocorren as cousas ás veces, cando tamén se é un benfeitor de fundacións piadosas onde se anotan os aportes económicos con palabras ben soantes e onde non importa quen sexa nin como diga chamarse o contribuínte.

Outros xenealoxistas relatan que dito título foi concesión do rei Xoán II (1406-1454) quen nos últimos anos do seu reinado llo concedeu a Pero Sarmiento, pai de Diego Gómez Sarmiento, cousa que poñemos bastante en dúbida pois Pero Sarmiento estivo implicado nos acontecementos de Toledo, aqueles en que don Rodrigo de Villandrando rescatou ao rei Xoán II de ser asasinado polos partidarios de Henrique de Aragón, acontecementos polos que o rei lle concedeu o título de Conde de Ribadeo a Villandrando o 22 decembro de 1431. Quizais, o rei Xoán II lle concedeu a D. Pero Sarmiento o perdón real por aquela deslealdade, mediante intercesión de D.ª Beatriz de Zúñiga viúva de don Rodrigo de Villandrando (1378-1448) pois ambos puidesen xa saber que ían ser consogros. Solo é unha hipóteses miña, pois don Rodrigo de Villandrando cásase en segundas nupcias en 1440 e morre en 1448, polo que os seus dous fillos con D.ª Beatriz de Zúñiga, don Pedro (IV Conde de Ribadeo) e D.ª Mariana (V Condesa de Ribadeo) tiveron que nacer neste intervalo de oito anos; e, como moi cedo, D.ª Mariana casou con don Diego Gómez de Sarmiento, andando a década de 1450-1460.

Frei Gonzaga fai mención do testamento de don Diego Pérez Sarmiento, Adiantado Maior de Galicia, do ano 1466, e fai anotación de que “non estraña a habitual confusión de apelidos Gómez e Pérez entre tan numerosos Diego Sarmientos da familia”.

Pois ben. Vemos que o Condado de Salinas ten unha moi feble argumentación documental pois ningún xenealoxista, historiador ou investigador destas cousas atopou as escrituras auténticas de tal título. Así que nós pensamos que foi un título que se creou “pola costume” de chamar conde ao consorte dunha condesa, e foi de Salinas pois de alí proviña o señorío dos seus antepasados.

Un destes condes de Ribadeo chamado Diego, non Conde de Salinas, pois para nós é un título que non existe, foi o que vendeu as Terras de Ribadeo e servidumes entre o Navia e o Eo, e polo que parece estas terras vendéronse ao Arcebispado de Oviedo. Como é posible que se desligaran do Reino de Galiza e pasaran para o Principado de Asturias? Teimuda é esa provincia de Oviedo en obter territorio alleo e agora quer incluso “crear” toponimia nunha metade da Ría de Ribadeo. Conduta exemplar do Parlamento astúr e do arcebispado católico, apostólico e romano de Oviedo.

Ribadeo do Conde

Coñezo dous títulos nobiliarios relacionados con Ribadeo: Marqués da ría de Ribadeo, e Conde de Ribadeo. Despois de testar Cayetana de Alba [atención: esta entrada estivo por erro un tempo dando por morta a Cayetana], o seu fillo reclama o título, e o alcalde dalle a benvida coa esperanza dunha mellor relación. Naturalmente, iso non implica que Ribadeo pase a chamarse 'Ribadeo do Conde', nin tan só que volte a haber outra exposición de traxes reais. Pode ser, iso si, un momento para plantexarse o por que da existencia de nobles e reis ...

Reproduxen o 21/7/2007 o seguinte da Comarca (pódese ampliar, pero non é de moi boa calidade; como alternativa, ir á Comarca dese día en papel ...); poño abaixo a súa transcrición:


Ribadeo, condado
Son muchos los ribadenses que no tenían constancia que Ribadeo era condado. ¿Por qué esa ignorancia? Pues por una cosa muy sencilla, que en las últimas décadas no le ha reportado ningún beneficio a la villa. Es mi opiniòn, y creo que la de la mayoría de los ribadenses ¿Será por mi influencia republicanista?Pero como ribadense soy conocedor de la historia del condado, que tiene sus inicios en 1369, cuando Enrique II nombró conde de Ribadeo al francés Pierre de Villaines, como premio por haber ayudado a desposeer del trono al legítimo rey de Castilla, Pedro I El Cruel.
Posteriormente. el condado lo ostentaron varios personajes: Ruy Lopez Dávalos, Rodrigo de Villandrando, su hijo Pedro de Villandrando (Alcalde de Marbella, 1496), Marina de Vlllandrando, Diego Pérez Sarmiento de Vlllandrando, Diego Gómez Sarmiento de Vllladrando, Rodrigo Sarmiento de Villandrando, Ana Sarmiento do Villandrando, Pedro de Silva Sarmiento de Villandrando, Marina Sarmiento de Villandrando y Rodrigo de Silva Sarmiento.
Desde 1957 el condado de Ribadeo lo ostenta Cayetana Fitz-James Stuart.
En 1445. con motivo de la Batalla da Olmedo, Rodrigo de Vlllandrando salvó la vida al rey Juan II de Castilla. A raíz de ello, le concedió que el y sus descendientes pudiesen comer con los reyes de Castilla el día de la Epifanía, además del privilegio de regalarles el vestido que los reyes se pusiesen ese día.
Creo que dichas concesiones; es decir, sentar en la misma mesa el día de Reyes a Don Juan Carlos y a la señora duquesa de Alba, y que el Rey le entregue el traje que lleva puesto, ya no tienen efecto. Es decir: eso es historia. ¿Cuántos ribadenses sabían de la existencia de los trajes? Creo que no muchos, ya que no es asunto que inquiete a los vecinos de la villa. Hace varios años hubo una iniciativa para crear el Museo de Ribadeo, que se pretendía ubicar en el antiguo colegio de las monjas, y una de las ideas que se barajaron para llenar el museo fue la de solicitar a la Casa de Alba la cesión de los trajes que, por cierto, en la colección no están todos. Pero aquel proyecto no se hizo realidad y no se solicitó la cesión de dichos trajes.
Ahora una iniciativa privada (que se creó con dinero público) nos expone las fotos de los trajes y nos trae para la inaguración al primogénito de la duquesa de Alba, Carlos James y Martínez de lrujo, quien será heredero del condado de Ribadeo (personaje bastante querido en los programas y revistas del corazón), y que por primera vez visita Ribadeo. Lo cierto es que tuvo que esperar bastantes años para que le realizaran una Invitación para conocer “su condado". Ello demuestra el interés que tenía en nuestra villa.
Yo me pregunto: ¿En los 50 años que lleva la duquesa ostentando el titulo, qué donaciones y visitas ha realizado a Ribadeo? ¿Podemos estar los ribadensos orgullosos de tener como condesa de Ribadeo a la duquesa de Alba? Por lo que yo sé, y puede que esté equivocado, el pueblo de Ribadeo no tiene por qué estar agradecido en nada a la duquesa. Hay ribadenses por el mundo entero que han hecho mucho más por Ribadeo y nunca se les ha agradecido públicamente. Pero claro, el afecto mediático no es el mismo. Yo soy de los que opino y pienso que la nobleza -me remito a la historia- está para servirse del pueblo y no para servir al pueblo. ¿Es Ribadeo una excepción?
¿Quién me iba decir a mi hace unos años que un alcalde nacionalista radical (Galiza Nazón), recibiría en el Concello a un noble, que representa todo lo contrario de la ideología de nuestro alcalde rural?
He leído estos días en la prensa reseñas sobre la visita del heredero de la Casa da Alba, en las cuales nos quieren hacer ver que su visita “revitaliza el ribadeísmo". El duque do Huéscar se fue encantado de la villa, y por ende es ahora el momento idóneo para que el Concello sollcite la donación de dichos trajes, y así los ribadenses no tendremos que verlos en fotos o ir al palacio de Liria, donde se encuentran.Y no olvidemos que por Ribadeo pasaron otros nobles, entre ellos Alfonso XII, Don Juan de Borbón o Don Juan Carlos I, y los ribadenses siempre supimos estar a la altura de las circustancias.
Tricolor

Dicionario de Madoz e Ribadeo / Rivadeo (II)

    Como curiosidade a partir da entrada anterior sobre o dicionario, deixo abaixo a 'interpretación' que fixen das páxinas sobre Ribadeo e o seu partido xudicial que aparecen no Madoz. Aínda que quen lea máis embaixo verá que non fai falla, advirto que a interpretación cómese cousas que non descifrei, pode haber cambiado algunha palabra ou mesmo data (a confusión do 4 co 1 nas cifras ás veces é indistinguible, por exemplo), e algunha verba pode estar modernizada, deixando algunha abreviatura como v. ('villa'). Aínda así, e con carácter anecdótico, vai:

"
-->
RIVADEO
Datos de la localidad:

v. en la provincia de Lugo (13 3/4 leguas), diócesis de Mondoñedo(5 1/2), audiencia territorial yo. g. de la Coruña (ib), partido judicial y ayuntamiento de que es cap., asi como de distr. marítimo de la provincia de Vivero (10), en el departamento de Ferrol (47), puerto con aduana de segunda clase, estafeta de correos dependiente de la de Lugo y adm. de loterías subalterna de Mondoñedo.

Situación e clima. Colocada a los 43º34'36" de lat., 3º3' long. O. del meridiano de Madrid; en el centro de una faja de 10 leguas de costa, tal vez la mas productiva de Cantabria, y a la marg. izquierda del Eo, disfrutando, aun desde la mayor parte de las casas de un extenso horizonte marítimo E. á O. de la costa: su clima Sudo, pues aunque se experimenten algunas afecciones reumáticas por su exposición á los vientos acres y húmedos N. NE. son comunes las edades de 70 años y se ven personas longevas.

Interior De La Población Y sus Afueras. Componen el todo de la v. unas 600 CASAS particulares sin contar los edificios de que haremos mención : hay 2 plazas casi contiguas y sobre 20 calles y callejuelas, mal empadradas en lo general, muy estrechas y oscuras ; la población y casas se han aumentado desde fines del siglo último en que se demolió el ant. muro que contenia los límites de la v. en una cañadita muy pendiente é incómoda estendida de 80. á NE. basta el embarcadero de Porcillan; pero es tan irregular la nueva población ???? fea la ant. no obstante la estensa área que ocupan. La plaza de la v. ó del Consistorio es pequeña, desnivelada é irregular; pero la llamada de Arriba es mayor y susceptible de mejoras: abierta en todo el frente del mediodia se une con el campo y alameda de San Francisco; es el punto mas agradable y concurrido y donde se encuentran los edificios de San Francisco, Sta. Clara, Iglesia Nueva, gran casa De los Sres. Ibañez. los ant. torreones ó fortaleza y porción de casas modernas de 2 y 3 pisos. La casa consistorial es bastante decente, y la cárcel se ha colocar en el edificio llamado la fábrica, porque la hubo de lienzos y cintas de hilo, erigida bajo los auspicios del gobierno dé Carlos III, pero cesaron los trabajos en 1783 por muerte de su director. Hay una sociedad de fomento establecida en 1842 que ro4ca una escuela elemental completa cuyo maestro disfruta 240 reales mensuales y 100 el ayudante-. la misma sociedad sostiene otra escuela en que se enseña matemáticas y pilotage : ademas existen varias escuelas para niños y para niñas y todas medianamente concurridas. Una sociedad filantrópico-dramática constituída en 1835 tiene un teatro, en que por aficionados se hacen funciones que instruyen al así que sirven de recreo, y finalmente hay otra sociedad fílarmónica de jóvenes aficionados á la música, que bajo las órdenes de un director dan algunas funciones: fue oreada en 1841 y se pagan 20 reales de entrada y una peseta mensual. La iglesia colegiala-parr. (Sta. Maria del Campo) se encuentra en la que fue de los frailes franciscos, por hallarse suspendida la obra de la nueva iglesia desde fines del siglo anterior: tiene un canónigo presidente y 4 racioneros, que se proveen por la Real Cámara exceptuándose de estos el cura párroco que acumula una de dichas prevendas y cuyo patronato es real y ordinario. El conv. que fue de San Francisco, lo fundó Fr. Juan Pedro Compatir, compañero del patriarca, que murió en 1222: los compradores del edificio han hecho en él y su cercado de huerta, una casa de habitación y un horno para cocer pan: la iglesia que, como se ha dicho sirve de parr., fue reedificada á principios de este siglo; pero aun esta sin bóveda y solo algunas capillas se encuentran en buen estado : su planta es en forma de cruz y tiene 13 retablos en la mayor parte ant. El conv. de monjas de Sta. Clara, cuya fundación se ignora, es sin duda menos ant. que el de San Francisco, mayor y mejor conservado: sirvió de hospital en la guerra de la Independencia y al efecto fueron trasladadas las monjas á una casa particular: la iglesia es pequeña, oscura y de mala arquitectura. Hay 7 ermitas la de San Roque, de la Trinidad, Ntra. Sra- de la Misericordia, Ntra. Sra. de Chinquinquira, la de la Orden Tercera, contigua al exconvenlo de San Francisco y la del hospital de San Sebastian -. todas tienen rentas ó medios para sostenerse menos la del hospital, cuyos bienoe fueron vendidos por el Gobierno en 1806. El cementerio fue construido en 1831 , al S. de la v.; tiene una capilla, es muy capaz y disfruta de buena ventilación. El agua potable es poca, pesada y desagradable: solo existe 'una fuente pública de arqueta con 2 caños; muchos vecindad se proveen de manantiales estramuros y de pozos. Para la limpieza y otros usos hay un arroyo que por varios encañados recorre casi toda la población El puerto sil. en la ria ó brazo de mar , que se anticipa á recibir las aguas del río, es el mas conocido y frecuentado desde el Ferrol á Santander ; pueden fondear en él los buques á tiro de pistola, de la orilla en 20 pies á baja mar entre la v. y el cast, de San Damián, situado en term, de Villaselan al N. NE. para defender la entrada; cuyo cast. aunque pequeño se hallaba construido bajo todas las reglas del arte y montaba 42 piezas de grueso calibre; pero fue destruido y aun volado su sólido almacén en 2 de febrero de 1809 : en el puerto hay diversos varaderos y ensenada para la limpieza y construcción, sin embargo le son perjudiciales los bancos movibles que forman las avenidas del Eo.

El ????, conñna por N. con la feligresia de Sta Maria de Villaselan y entrada del puerto al E con la de Figueras, provincia de Oviedo, interpuesta la ria que forma también el limite S.; y por O. con San Juan de Obe y Villaselan.
El Terreno es llano con declive hacia los arrabales y embarcaderos de Porcillan, Cabanela y Figueirua, y costanero todo lo que baña la ria desde estos puntos hasta la ensenada ó varadero de Villavieja : en lo general es pedregoso, arenisco-barroso con capa de sílice, alúmina-caliza, arcillosa y de secano : se cultivan sobre 80 fan. de primera, segunda y tercera clase la mayor parte dedicada á hortalizas.

Ríos Y Arroyos. Situación la v., como se ha indicado, en el vértice del ángulo que forma la costa con el puerto y ria del Eo, solo corre por el centro el arroyo de que hicimos mención , el cual baja á la ría ; esta se forma de las aguas de mar que «nlran por una abertura de 4/í milla y en la estension de 2 leguas á recibir las del Eo , siendo navegable hasta el puente de Santiso sirve de límite por esta parte con la provincia de Oviedo, con la cual se comunica por medio de barcas.

Caminos : el que se dirige á Lugo de Mondoñedo con dirección de Este á Oeste es carretero, como el de la Marica que facilita la comunicación con Vivero y otros pueblos; pero ambos se hallan en mal estado.

Correos : hay, repetimos, una estafeta ó cartería que depende de la adm. de Lugo y está dotada con el 45 por 40 y en ella se recibe el correo tres veces por semana.

Producciones: hortaliza, patatas, trigo y maiz, cuvas cosechas no son suficientes para el abasto ; pero las suplen los pueblos inmediatos en los dias de mercado, los géneros ultramarinos telas v otros efectos.

La i.XD. está reducida á la que ejercen varios artesanos de los oficios de primera necesidad: una fáb. de fécula de patatas, en la que se consumen en la temporada de trabajo que son 6 meses mas 7,000 fan. de 450 libras españolas y precio de 7 á 8 reales y producen sobre 4,300 qq. de fécula que trasportan por el mar á Barcelona : hay 2 molinos harineros y varias tiendas; finalmente la marinería con 42 buques mayores y menores navegan los mares del Norte, América, Lebante y Cabotage, al paso que 8 lanchas se ocupan en el pasage y en la pesca que con abundancia les ofrece aquella costa.

Comercio. Celebra mercado muy concurrido el miércoles de cada semana y se vende toda clase de granos y al. de consumo, asi como cerdos de cria, zapatos, ferretería, lino, lienzos, muebles, madera, leña y otros efectos, de cuya importancia podran dar una idea los estados que insertamos á continuación , sacados de lus dalos oficiales de la aduana.

Pobl. : 559 vecindad, 2.938 aira. : con las demás felig, que forman el ayuntamiento

Historia. Es población muy ant., tanto que los encarecedores de los orígenes de todas aquellas de algún nombre ó importancia han creído tener motivo para decir que es fundacion de Augusto Cesar. Se dice haberla repoblado Alfonso el Católico y que su iglesia fue catedral hasta que fue trasladada su dignidad episcopal por el rey Ordoño año 918 a Mondoñedo. Perteneció su señorío á Mosen Perde Villanes y después al condestable Rui López de Avalos á quien fue confiscada en 1420. En 1444 Diego Valera fue por embajador al rey de Francia con in loato de alcanzar diese libertad al conde de Armeñaque, al cual poco antes prendió el Delfín, y D. Merlin hijo de D. Alonso conde de Gijon. Achacábanle que tenia tratos con los ingleses. Diéronle libertad á condición, de que si en algún tiempo faltase á la libertad debida, fuese despojado de los pueblos de Rivadeo y de Cangas que poseía en las Asturias, por merced de los reyes de Castilla, ó por habellos heredado Mariana;. Esta fecha debe estar equivocada , pues el rey D. Juan II erigió antes el condado de Rivadeo concediendo su título á D. Rodrigo de Víllandrando, Este rey, en 9 de enero de 1444, recompensó los servicios que tenia recibidos de D. Rodrigo Villandrando, conde de Rivadeo, quien acudió á su defensa con mucha gente de armas desde el estranjero donde se hallaba, levantó muchas tropas en sus estados, dejó sus tierras y cast, y corrió los mayores peligros, especialmente el dia de la Epifanía, que, estando para entrar el rey en Toledo, se vio muy comprometido y debió su seguridad al esfuerzo de dicho conde, Por ello le concedió que con memoria de este hecho, él y sus sucesores, recibiesen las ropas y vestiduras dque los reyes vistiesen en el mencionado dia de la Epifanía de cada año, y tuviese la preeminencia de sentarse á la mesa y comer con los reyes en dicho día D. Pedro de Villandrando hijo de D. Rodrigo, sucedió en este estado y en dichas mercedes, y las traspasó y renunció en D. Diego Gómez Sarmiento de Villandrando su sobrino. Después pasaron al estado de Rivadeo y estas notables preeminencias que le eran anejas, en la ilustre casa de los duques de Hijar (V. Hijar.) A pesar de la importancia de esta v. no merece especial mención en la historia, sino es por los escesos que en principios del año 1809 cometieron alli las fuerzas ausiliares de Worster, como si fuesen enemigos; haber sido colocada en ella la tüb. de armas de Oviedo el año. 1840 ; haberse dejado por el mismo tiempo un tribunal de guerra permanente, compuesto de varios generales en ella y haber residido una temporada la. junta superior de la rev. en la misma v.

Hace por armas el escudo de los Villandrandos que es cuartelado, y en el primer cuartel alto á la der. tiene una luna escacada de oro y negro sobre campo blanco; en el izquierda tres fajas azules campo de oro; y en los otros dos lo mismo en orden contrapuesto; orlándolo todo 8 cast, dorados sobre azul. - —

Datos de la localidad:

partido judicial fa entrada en la provincia de Lugo, diócesis do Mondoñedo, con 4 feligresia pertenecientes á la de Oviedo, audiencia territorial y ciudad g. de la Coruña: comprende los a ayunt. de Cabarcos, Rivadeo, Trabada, Villameá y Viilaodrid, que cuentan unas 4,500 casas en una v. y 472 I. ó aid., distribuidas en las 33 feligresia siguientes :

Situación y Clima. Se encuentra al estremo NE de la provincia, dentro del ángulo que forma la costa Cantábrica y márgenes izquierda del Eo, disfrutando de buena ventilación y clima templado y sano, pues aunque algo húmedo y propenso á fiebres y reuma, sus naturales son robustos y cuentan muchos años de vida.
Términos Y Confines. El término jurísd. de este part, confina por el E. con la ría que lo separa de la provincia de Oviedo; al S. con los part, do Fonsagrada y Mondoñedo, continuando este último por la parte O., é interpuesto el r. Masma hasta la embocadura de la ría de Foz, desde la cual príncipia la costa por el N., donde se encuentra la punta de San Miguel, la ensenada y arenal entre las puntas de Promontorio y Corbera, puerto de Rínlo, punta de Piñeira v embocadura de la ria basta llegar al puerto de Rivadeo : la entrada de la ría será de 1/2 milla de ancho, y las aguas del mar suben 7 leguas ria adentro, si bien es navegable hasta el puente de Santiago de Abres. La superficie es una figura irregular parecida á un triangulo isósceles ó pirámide, que suponiendo la costil su base de 3 1/2 leguas, se eleva 6 hasta su vértice á cúspide.
El Terreno es bastante fértil, aunque en su mayor parte quebrado y montañoso : al O. y de N. á S. se estiendo la sierra de la Cadeira, y al N. no muy dist. de la costa 1 1/4 leguas se halla el monte Mondigo.
Ríos
Arroyos. El Eo entra en este part, por el térm de San Salvador de Villarmide y corre al N. hasta encontrar el arroyo Cairo, desde cuyo punto y con la misma direccion separa dos lita, dé Lugo y Oriedo hasta desembocar en el Océano Cantábrico ó ría de Rivadeo : en su curso recoge varios arroyos y riach., siendo el único notable el r. Trabada: las aguas vertientes al O. van también al Océano, mezcladas con las del r. Masma, que como se ha dicho, desemboca en la ría de Foz.
Los Caminos son vecinales y malos; hay no obstante 2 de rueda que desde la capital se dirigen uno á Mondoñedo y Lugo, y el otro llamado de la Marina va dejando la costa á la der. hasta llegar é Foz : están proyectadas 2 carreteras que partirán de Mondoñedo á Rivadeo y á La-Vega: si como es de esperar se realiza este proyecto , serán incalculables los beneficios que reportará a todo el partido
Correos. Se reciben en la estafeta ó cartería que existe en la cap., y es subalterna de la adm. de Lugo; llegan 3 veces por semana y salen otras tantas: los ayuntamiento y feligresia no tienen en lo general un método ó medio fijo de recibir su correspondencia.
Las Prod, mas comunes son cereales, legumbres, patatas, pocas semillas, bastante hortaliza y frutas, poco lino, algun vino, maderas y combustible : cria ganado de todas clases, prefiriendo el vacuno: hay caza y abundante pesca.
Industria y Comercio. La agricultura, molinos harineros, telares caseros, varios oficios de los de primera necesidad y una fáb. de fécula de patata ; la pesca y la marinería dan ocupación á estos naturales, y su comercio se halla reducido al que se hace en la v. de Rivadeo (V.). y á las Ferias v Mercados que se celebran y son : en la cap. tolos los miércoles; el primer domingo de mes en Sta Maria de Trabada; segundo domingo en el lugar de la Puente en San Pedro de Arante; tercero en San Julián de Cabarcos ; cuarto en San Justo de Cabarcos v en el l. de Vilela de San Pedro de Cúbelas ; primer día de mes en San Miguel de Reinante; primer sábado de mes en San Juan de Obe y sitio lamado Balín; tercer sábado en Sta Eulalia de la Dehesa; !•'• de abril en San Juan de Villamartin ; 30 de mayo en el nonte y ermita de San Fernando de la feligresia de Sta. María Magdalena de Balboa; y finalmente, todos los dominagos sin autorización en San Vicente de Villameá. En estos mercados se benefician ganados, granos y demas frutos, asi como carnes frescas y saladas, mantecas, quesos , pescado rosco y salpreso, utensilios de labor y cocina, telas, zapatos y otros efectos.
Estadística Criminal. Los acusados en este partido judicial en el año de 1843 fueron 23, de los que resultaron absueltos de la instancia 4 , libremente 9, penados presentes 40, contumaces 3: de los procesados 3 contaban de 40 á 20 años, 44 de 20 á 40 y 3 de 40 en adelante; los 23 eran hombres; solteros 14 , casados 9 ; sabían leer y escribir 8, no sabia 4; ejercían artes mecánicas 20 ; de 3 acusados se ignoraba la edad , el estado y el ejercicio, y de 11 la instrucción.
En el mismo periodo se cometieron 5 delitos de homicidio y de heridas con un arma de fuego do uso ilícito , 4 instrumentos contundentes y un instrumento ó medio no espresado.
"

CASA BRASONADA DAS CATRO-CALLES. Francisco José Campos Dorado

No centro das Catro-Calles (nome popular co que se coñece en Ribadeo o cruce das rúas Reinante, Viejo Pancho, Vilafranca do Bierzo e Rodríguez Murias) atopamos unha casa brasonada que fai esquina coa rúa Viejo Pancho e Vilafranca do Bierzo. Na súa fachada, entre os dous balcóns do segundo andar, podemos ver un escudo español de impecable factura e conservación, gravado nunha pedra marmórea que destaca polo seu aspecto de cor branco marfileño. Está timbrado cunha celada bruñida colocada de perfil mirando a destra, en cuxa visera baixada non se distingue ben de cantas grilletas consta, que en número de sete, usaban os Condes e os Baróns, e en número de cinco os Señores e os Fidalgos.
A parte inferior do casco adórnase cunha elegante gola de chapa con raias que simulan as varias pezas solapadas que a forman, e que servían para cubrir e protexer o pescozo e clavículas do cabaleiro. Na parte sinistra, máis que verse, intúese un pequeno burulete, ou tocado de seda de varias voltas torcidas, suxeito ó casco, onde leva cosido un profuso penacho de plumas que lle serve de adorno.
O escudo adórnase sobre un prego de pergamiño cortado a tramos simétricos que se enrolan, e cuxos rolos lle serven de soportes e sostén. Este pergamiño emula, nalgúns casos, as pezas de tela chamadas lambrequines, que o cabaleiro usaba sobre o casco para evitar que o ardor do sol quentara o aceiro, e como se sole dicir, lle “asara a cabeza” ou lle fixera “ferver os miolos” mentres estaba parado e aprestado para o combate. Outras veces en vez de lambrequines, usaba unha veleta ou volante, ou un mantelete que suxeito a celada, cubríao por enteiro incluídas as costas. Cantos máis cortes tiveran os lambrequines, máis honra lle facían o cabaleiro pois eran sinal de bravura, xa que quería dicir que estivera metido no máis difícil da batalla e recibira moitos golpes de espada e de brosa. Estes símbolos de honor sufriron tódolos caprichos das modas, variando as formas segundo lles parecía os artistas que os debuxaron e gravaron.
O campo do escudo está cuartelado en cruz ou en catro cuarteis. No primeiro cuartel: unha torre donjonada (con outra torre encima), sobre ondas de auga. Parecen armas dos Villamil, similares as do cuarto cuartel do escudo da Casa dos Cuatro Hermanos, antigo Comercio de Maseda e as do cuarto cuartel do escudo do Patín, pero falta un elemento: a pequena torre ou igrexa adestrada a torre donjonada, polo que tamén puidera interpretarse como un castelo sobre ondas, armas dos Castrillón de Casielles de Luarca (un castelo de prata sobre ondas de azur e prata), ou das armas dos Couto (en campo de gules un castelo de prata sobre ondas de azur e prata) (dato facilitado por A. Taboada Roca a D. José Santiago Crespo del Pozo, Historia de Galicia Vol.XIX) ou dos Suárez ou dos Suárez de Deza procedentes da comarca da Galiza do Deza e Trasdeza, cuxos apelidos son familiares en Ribadeo.
No segundo cuartel, tres faixas horizontais sobre ondas de auga. Son armas que semellan as do cuarto cuartel do escudo da Casa de Vior da rúa Bispo Veres. En campo de ouro tres faixas de azur, das armas dos Messía, que como xa dixemos naquel escudo, posiblemente sexa unha rama familiar dos Messia de la Cerda establecidos en Ferrol, mariños de alto rango da Armada en liñaxe cos Marqueses de Acapulco. Pero as ondas do mar, colocadas nesta posición, baixo as faixas, poden representar al liñaxes dun matrimonio entre un Messía de la Cerda e unha Magariños, posiblemente da comarca de Ferrol, ou dun Messía ou dun Ribera ou Rivera, cuxas armas tamén son tres faixas, cunha Mariño ou Mariña, ou cunha Páez, apelidos de familias establecidas de moi antigo no Concello de Ribadeo. No terceiro cuartel, un crecente montante (coas puntas da lúa cara o xefe ou cara arriba) entre tres e tres estrelas de seis puntas. Parecen armas dos Luaces, pero o crecente dos Luaces é ranversado (as puntas da lúa miran cara abaixo) como podemos ver no cuarto cuartel do escudo sinistro da Casa dos Miranda. Neste caso, puideran ser armas dos Valledor emparentados cos Sotelo e cos González de Carvajal de Viveiro, onde existe un escudo con estas mesmas armas na Casa de D. Tomás Galdo na Praza Maior de Viveiro, cunha estrela menos en punta ou abaixo.
No cuarto cuartel, unha árbore e dous animais empinados no tronco, poden ser armas dos Gomez Acevedo, dos González Acevedo ou dos Pardo Acevedo. No seu conxunto parece ser o escudo familiar dun descendente de Páez Suárez de Acevedo, na cal seu tataraneto D. Diego González de Acevedo loitou o lado do rei D. Xan II de Castela, que mira por onde, foi o rei que lle deu o título de Conde de Ribadeo a D. Rodrigo de Villandrando por privilexio de 22 de Abril de 1435. ¿Coincidirían batallando codo con codo este fidalgo e Villandrando?. Por outra banda este cabaleiro, cuxo liñaxe procede de Arnaldo de Bayán, gascón, que fundou casa en Galicia no século X, no lugar de Acevedo en Vilar de Frades en Orense, parece ser descendente na liña dos Condes de Monterrey, pois a casa troncal está emparentada coa casa de D. Sancho Sánchez de Ulloa, señor de Vilamaior de Ulloa, a uns 20 km de Lugo, a quen por privilexio de 10 de Maio de 1476, os reis Católicos o fixeron I Conde de Monterrey.
A casa onde se atopa o escudo pertenceu a Dª. Elisa Rodríguez Malvares, benfeitora na construción do Colexio vello das Monxas da Caridade, como reseñamos nun artigo anterior cando nos referimos o Escudo de armas da Rúa Trinidad. Non sabemos si Dª Elisa era descendente deste cabaleiro a quen pertence o escudo.
É evidente que a afición de descifrar os enigmas históricos escondidos durante séculos na heráldica non deixa de ser, neste caso, un traballo interpretativo de aproximación, pois tendo en conta que interpretar un cuartel sen a documentación xenealóxica do fidalgo ao que pertencía o escudo, é soamente un intento de expoñer, co maior rigor que nos é posible, outra das riquezas patrimoniais do noso pobo, pero, as veces, as pezas ou mobles dos cabaleiros non están completos, ou carecen de tal ou cal elemento debido a que o escultor non tiña o esquema ou o debuxo das Armas, supervisado por un Rei de Armas, correspondentes a ese preciso cabaleiro. Por outro lado está o carácter artístico “caprichoso” co que se gravou, e outro elemento esencial son os esmaltes ou cores e metais cos que se pintan e esculpen os escudos, elemento que falta en tódolos escudos exteriores expostos ata o de agora. Pero, incluso así, non deixo de sentir esa compartida e profunda satisfacción de ver como “falan as pedras” dos seus antigos donos...

ESCUDO DE ARMAS DO PARADOR DE TURISMO. Francisco José Campos Dorado

Situado no lateral dereito da fachada frontal segundo se chega ó Parador de Turismo de Ribadeo, sobre a parede de pedra vista, está este precioso escudo de armas español, timbrado cunha coroa de xénero descoñecido e sen clasificación.
É un escudo español clásico, cuadrilongo redondeado por abaixo. Está adornado con molduras independentes de recheo nos soportes, e outras continuas e simétricas que conforman unha segunda bordura de deseño moi elegante en forma de casulla como os escudos aristocráticos. Na punta está sostido por molduras miúdas que cerran un conxunto harmonizado e esteticamente ben distribuído.
Está cuarteado en catro, cun escusón no abismo.
Primeiro cuartel, aparece gravado en campo de azur dúas táboas en pau, bordura de prata con oito caldeiras de sable, son armas arbitrarias dos Taboada (Nota: as “armas arbitrarias” en Heráldica, son signos xeroglíficos que adoptan ser brasóns distintivos de familias pero que non o son propiamente). As armas dos Taboada son propiamente: en campo de azur tres táboas en pau (verticais) e bordura de oito caldeiras de sable (cor negro). Segundo cuartel, armas da Casa de Zúñiga descendentes dos reis de Navarra, e dos duques de Béjar: en campo de prata unha barra de sable, e posta en orla unha cadea de oito eslavóns de ouro. A Casa de Zúñiga, está relacionada desde antigamente con Ribadeo, posto que, en 22 de decembro de 1431 o Condado de Ribadeo é concedido polo rei Xan II de Castela a D. Rodrigo de Villandrando que en primeiras nupcias cásase con Dª. Margarita de Borbón, que morreu moi nova, é volve a casar en segundas nupcias con Dª Beatriz de Zúñiga.
Terceiro cuartel, xaquelado de quince casiñas cadradas, oito entrantes de ouro e sete saíntes de gules, estas cargadas cada unha, de tres faixas de prata. Son armas dos Ulloa.
Cuarto cuartel, en campo de ouro cinco estrelas de oito puntas de gules postas en sotuer (postas en aspa). Son armas dos Fonseca.
No escusón do abismo, oito aspas rodean un segundo escusón cuarteado en catro, e cada cuartel cunha árbore igual. Non atopamos as liñaxes deste escusón, que son armas principais do escudo, pois cargan “sobre o todo do todo”. Posiblemente este escusón represente as armas do cabaleiro que Ribadeo tivo como mecenas para levar a cabo as obras do Parador e do Instituto Laboral.
No escudo están representados os matrimonios das familias que loitaron polos dereitos de Galiza, e perderon. Alonso de Fonseca xunto con Fernán Pérez de Andrade loitaron polo Dereito o Voto nos tempos de Carlos I. No ano 1520 estourou o Movemento Comuneiro contra da centralización do poder na capital do estado, coas perdas consecuentes para as cidades “provincianas”. Carlos I sabía da capacidade de manobra da nobreza galega e nomeou rexente de Galiza a un estraño ás necesidades do pobo galego, o Conde de Fuensalida. Estas manobras, mal intencionadas, obrigaron os fidalgos galegos a ir abandonando pouco a pouco Galiza, e fóronse a instalar a corte do rei, o que consolidou a autoridade real en Galiza, pero aquelas familias souberon, dalgunha forma, manter o poder e a influencia.
O Parador de Turismo e o Instituto Laboral, inaugurados o mesmo día 30-Agosto-1958, foron dúas obras de amplísima proxección no tempo, para o porvir dos veciños de Ribadeo e a súa comarca, e quixéramos recordar aquí, un pouco daqueles históricos momentos.
A primeiros de Setembro de 1953, no Consello de Ministros, acórdase construír o Parador de Turismo de Ribadeo, e asínase o 11-Decembro-1953. O lugar elixido para a súa construción, foi o Cemiterio Vello (foto 2) pola beleza natural da paisaxe sobre a Ría de Ribadeo, e polas comodidades próximas dentro do núcleo urbano do pobo. No proxecto entraba a construción dun Parque de Festas, con servizos deportivos para o gran turismo, así como, un plan de modernización da estrada Ribadeo-Ferrol pasando por Viveiro e Sta. Marta de Ortigueira. Falábase tamén, de que no lateral do Parador habería unha ampla escalinata que permitiría seguir contemplando desde o pobo o paisaxe da Ría, e por onde se daría un rápido servizo de acceso o peirao de Mirasol, onde se supoñía que atracarían os iates de pequeno e gran porte dalgúns dos clientes. Estas obras colaterais non se fixeron, e no lugar da escalinata, edificouse a Residencia do Eo, a finais da década dos 60, quedando sen aquel rápido acceso o peirao de Figueirua ou Mirasol. Abriuse por xunto, a Avenida de Asturias que logo continuaría coa Avenida de Galicia, ata o Instituto.

Estaba de Alcalde, por aquel entonces, D. Francisco Maseda García (Pancho Maseda) que se desviviu en esforzos para conseguir aqueles ansiados proxectos, pois sabía da gran mellora que ía representar para o benestar de Ribadeo, xa que institucións industriais ou de calquera outra clase proporcionaban vida, traballo e prosperidade, cimentos estables da vida cotián dos pobos.
As escrituras de compravenda dos terreos do Cemiterio Vello e sitios laterais ata a estrada de Mirasol, foron asinadas a finais de Decembro de 1954, ante o Notario desta vila D. Francisco Vigil de Quiñones y Villalva, polo Delegado Provincial D. Jesús Pedrosas Latas, polo Alcalde de Ribadeo D. Francisco Maseda, e polos propietarios dos terreos Dª Elisa González Monteavaro e seu marido D. José Meira Amoroso, por D. Jesús Rodríguez Brasa e seus fillos D. Jesús e D.Hector Rodríguez Freijo, e por D. Antonio González Miró. Os terreos pasaron a ser propiedade do Ministerio de Información e Turismo (La Comarca 2-Xaneiro-1955).
Nese mesmo ano, B.O.E. de 9 de Novembro de 1954, tamén se aceptan polo Patronato Nacional de Ensinanza Media e Profesional, 8 800 m² de terreos ofrecidos polo Concello de Ribadeo, no Xardín e na Faxarda para construír o Instituto Laboral de modalidade Agrícola-Gandeira, que levou o nome de Carlos Mª Rodríguez de Valcarcel, daquela Director Xeral do Instituto Nacional de Emigración. As costas das tramitacións notariais, fiscais e rexistros para formalizar o acordo, correron a conta do Concello. As obras foron proxecto do Arquitecto Xefe de Construcións do Ministerio de Educación Nacional, D. Francisco Navarro Borrás.
As clases de Bacharelato Laboral comezaron provisionalmente no curso 1955-1956 na Casa do Óptico, e o novo edificio foi inaugurado polo Xefe do Estado D. Francisco Franco o mesmo día que tamén se inaugura o Parador de Turismo, o día 30 de Agosto de 1958.
Tratamos de atopar quen sería o “padriño” de Ribadeo, que está expresado no escusón do abismo do escudo do Parador, revisando o nome das múltiples Autoridades que acompañaban o día da inauguración o Xefe do Estado e a súa dona Dª Carmen Polo, e atopamos, o Almirante Nieto Antunez, o Gobernador Civil D. Enrique Otero Aenlle (que como veciño de Ribadeo seguramente tivo moito que ver coa culminación do proxecto apoiando o traballo metódico e ordenado do Alcalde), o Xefe da Casa Civil Conde de Loja, Ministro da Gobernación, Xeneral Alonso Vega, Ministro de Información e Turismo, Sr. Arias Salgado; Ministro de Educación Nacional, Sr. Rubio; Director Xeral de Ensinanza Laboral, D. Guillermo de Reyna; Secretario do Ministro de Educación, Sr. Tena Artigas; Delegado Nacional de Asociacións, D. Manuel Fraga Iribarne; Capitán Xeneral da 8ª Rexión Sr. Gutiérrez de Soto; Capitán Xeneral do Departamento Marítimo Sr. Fernández Martín; Xeneral da División Aérea Sr. Fernández Longoria; Rector da Universidade de Santiago Sr. Legaz Lacambra; Bispo de Mondoñedo Doctor Argaya; Bispo Auxiliar de Lugo Doctor Ona de Echave; Xefe da Casa Militar Teniente Xeneral Sr. Asensio e Segundo Xefe da Casa Civil D. Fernando Fuentes Villavicencio.
Ningún apelido destas autoridades, ten que ver coas liñaxes do escudo. ¿Foi o escudo de armas un simple trámite de decoración, con “armas arbitrarias”...? ¡Quizais sí...ou quizais non, pois hai cousas que se fan “daquela maneira”, isto é, sen explicación se non estás “no allo” do asunto! ¿Bon ou mal sistema...? Non o sei, pero o Parador de Turismo e o Instituto Laboral fixéronlle a Ribadeo “mil bienes” e debera de cundir o exemplo para seguir a facer obra pública e conseguir Institucións con futuro, tales como, a Residencia de Anciáns ou o Xulgado de Primeira Instancia e Instrución, entre outras.

ESCUDO DE RIBADEO (I). Francisco José Campos Dorado

A versión tradicional do escudo condal de Ribadeo (que xa era antigo no ano 1699 segundo di Francisco Lanza, Ribadeo Antiguo, páx. 5) é o da fig. 1: en campo de azur unha chave de ouro posta en pau (vertical, que por “imperativo estético” se determinou colocar en barra, pois non afecta ó simbolismo heráldico e harmoniza perfectamente a distribución no campo) superada por unha estrela de prata de cinco puntas en xefe, e en punta augas de azur e prata. A estrela representa o Norte, a chave ser Porta de Galiza e as ondas ser porto á beira do mar océano. Timbrada a armería por coroa condal, ou sexa, un círculo de ouro, fornecido de pedrería, sobre o que descansan dezaoito perlas grosas, visibles nove (en recordo dos Condes de Ribadeo: 1º) Pierre de Villaines de Normandía en 1369; 2º) o “Bo Condestable” D. Rui López Dávalos que o comprou por cen mil maravedises en 1397; 3º) D. Rodrigo de Villandrando cuxo morgado data de 1431, etc.). Esta forma do escudo (fig.1) foi referendada o 5 de Marzo de 1959 polo Ministerio de Gobernación e pola Real Academia da Historia que emitiu o imprescindible ditame. Ribadeo estaba apoiado pola longa tradición de máis de 200 anos de uso destas figuras, pero faltaba o “espaldarazo” dado polos organismos competentes, para crear a Medalla da Vila de Ribadeo (D. Juan Suárez Acevedo, La Comarca 20/09/59).

Dado que me interesa o bo nome e reputación do meu pobo, como ó que máis, e que é un pobo culto e Vila Excelentísima, voume permitir algunhas observacións respecto dos escudos de armas de Ribadeo que contemplamos pola nosa vila.

Hoxe en día, a coroa condal substituíuse nos selos e logotipos oficiais do Concello por unha coroa real, quizais seguindo a “moda” doutros concellos que non tiñan escudo de armas e baixo o actual Reino de España o fixeron. Cremos que este disparate da “moda da xeneralización e da globalización” é un erro contra da ilustración e cultura do noso pobo, pois aquilo de “café para todos” afecta a nobreza antiga do señorío de Ribadeo pois tira pola borda e agocha no esquecemento a xurisdición de seis séculos do Condado de Ribadeo do alto medieval Reino de Galicia, moito máis antigo co baixo medieval Reino de España, e por suposto, un esquecemento de máis oito séculos si nos remontamos os tempos da xurisdición do conde Velez Montenegro.

O escudo de armas máis antigo que se conserva de Ribadeo é o da Capela da Virxe do Camín (foto 2), situado sobre a fiestra do Levante de dita capela e labrado nunha pedra de cantería de grao groso onde pouco a pouco se van esvaecendo as figuras: sobre ondas unha chave en pau (vertical) co paletón de gardas arriba mirando a destra. Na parte sinistra, vemos parte da bordura vertical do escudo cuadrilongo, separada do canto da pedra, cousa que no lado esquerdo confúndese. Desde sempre, temos oído e lido, que as ondas representan a condición do pobo de Ribadeo de ser vila mariñeira e porto de mar, e a chave por ser porta de Galiza, debido precisamente a esta condición de ser porto de mar, e non como se di agora, por estar na “fronteira” con Asturias, cousa que só ocorre desde os tempos de Carlos I (1517-1556) época na que se allearon, en venta do ano 1555, as terras da Pobra de Navia ou Terras de Ribadeo entre os ríos Eo e Navia, que pasan a ser de Oviedo, cando estaba de Conde de Ribadeo o Conde de Salinas. Como convento xurídico, polas Terras de Ribadeo do Concello de Roboredo, orixe do de Castropol, xa houbera discordia entre o bispo de Lugo e o de Oviedo en 1104, onde tivo que intervir Afonso VI (Ribadeo Antiguo, páx.64), pero o Condado de Ribadeo aínda chegaba o río Frexulfe de Navia en 1555, cando se fixo a venta de ditas terras (ibidem. páx.44)

Pois ben. Referente as ondas non cabe dubida do seu significado de porto de mar, pero en cambio, da figura da chave, cremos que existe outra interpretación tamén lóxica, e máis en consonancia cos privilexios que representan os brasóns heráldicos, que son descrición detallada da historia dos edificios e das institucións, así como, figuras que recordan feitos heroicos que algún guerreiro fixo para gañalos.

A capela da Virxe do Camín, ten unha cruz de Malta pometeada (con pomas ou círculos cheos nas puntas) (foto 3) no hastial (na parte triangular superior) da fachada de Poñente, a cal, parece estar dando noticia da presenza dos templarios en Ribadeo (ver artigo de José Mª Rodríguez, “Templarios en A Vilavella", tamén en La Comarca del Eo, 16-Xullo-2016). Se a capela, data da época dos templarios estamos datándoa no século XII ou no XIII polo que o seu escudo, tamén datará de entros anos 1100 ó 1300, polo tanto, moi anterior o reinado de Carlos I e ó antedito sobre a “fronteira”.

En 1128 no reinado de Afonso VII, Ribadeo era moi importante para o comercio da época pois contaba con 21 parroquias, e había unha densidade demográfica considerable. Fernando II, en 1183, eleva o rango de Ribadeo a Vila Real e outórgalle carta de Foro, quedando protexido da usura do señor feudal e ten privilexio de Carga/Descarga no porto comercial (ata o século XVI), así como, concédelle a posibilidade de organizar un mercado. Esta pode ser a razón primixenia pola que se di que o pobo de Ribadeo é Porta de Galiza, pola condición por aqueles tempos, de ser o porto natural marítimo comercial máis o Norte de Galiza e non por ser fronteira con Asturias.
Pero, por outra banda, o escudo de armas cuadrilongo da Virxe do Camín, está sobre unha das fachadas da capela, un edificio eclesiástico, e non sobre unha fachada dun edificio civil ou militar, cuxas armas serían sinais propias do cargo e carácter da dignidade civil ou militar da xurisdición.
Por tanto, a chave en pau (vertical) na fachada da igrexa, pode ser o brasón de dignidade que representa a Xurisdición dun prelado ou dun bispo con prebendas en rendas reais, cuxa sede mindoniense, por aqueles tempos, tamén estivo en Ribadeo (1199-1218). As chaves en pau, na simboloxía heráldica, son brasón de cabaleiros que teñen xurisdición como superintendentes de rendas reais (dúas chaves en pau coas gardas de costas, son armas de Ministro de Facenda, cos aneis rematados con coroa real). No caso de Ribadeo, Vila Real, quen exercía a xurisdición do reino era o bispo, pois era “señorío de abadengo”, ou sexa, porción de señorío e xurisdición real da que os monarcas se desprendían a favor de igrexas, mosteiros e prelados (ibidem páx.36) polo que supoñemos, o Bispo era quen cobraba as alcabalas (imposto sobre permutas e ventas) en vez dun Conde, que daquela aínda non tiña título de Conde de Ribadeo (Velez Montenegro?), senón que era “simplemente” o conde do distrito feudal que ¿viviría das rendas adquiridas das súas propias propiedades e non das do reino?. Así, polo tanto, a chave representa a dignidade do que ten potestade sobre a facenda ou dito en “roman palatino” sobre a “caixa dos cartos” da recadación da renda. Para apoiar esta hipóteses, da chave en pau como cargo real de xurisdición, hoxe cargo con dignidade civil en Facenda, vemos en Ribadeo, dúas chaves en pau e coas gardas de costas, nas armas dos Quirós, no primeiro cuartel do escudo esquerdo da fachada da Casa dos Miranda de Ribadeo, iguais, pois son parentes, que a segunda partición do escudo do Marques de Camposagrado do Pazo das Alas de Avilés, D. Gutierre Bernaldo de Quirós de las Alas y Carreño (ano 1590), alguacil maior de Oviedo con vara de rexedor... correxedor de Burgos e de Madrid, etc.
Pero como podemos ver, a chave está sobre ondas do mar, polo que o escudo de armas da Virxe do Camín, á nosa forma de interpretalo, é como un “sello” que representaba a alta distinción de XURISDICIÓN MARÍTIMA DO PORTO DE RIBADEO, cuxa facenda e alfándega era recadada e rexentada por un prelado ou dignidade eclesiástica que dependía do bispo mindoniense nos séculos XII, XIII e parte do XIV.
¿Hai outros indicios tan antigos, ou máis recentes, desta dignidade eclesiástica en Ribadeo? A resposta é afirmativa: Si, hainos. ¿E cómo chegou esta pedra armeira a ser o escudo de armas de Ribadeo? ¡Iso é outro anaquiño da nosa historia!

Pancho Campos
-continúa en Escudo de Ribadeo (II)- 

RAQUEANDO. Pancho Campos Dorado

 

RAQUEANDO ⁽¹⁾

Pancho Campos Dorado

En La Comarca del Eo de 27-abril-2024 aparece unha entrevista co alcalde Castropol Sr. D. Quico Vinjoy, titulada, “Defendimos que Ría del Eo y Ría de Ribadeo tuviesen el mismo valor, que no se eliminase ningún nombre”. Sigue, por tanto, a senda da teimuda postura astur de querer equiparar o topónimo onomástico da Ría de Ribadeo, cun nome ridículo no ámbito marítimo, dado que un accidente xeográfico, como é o rio Eo, non ten nada que ver coa historia dos pobos que lle deron nome ó lugar. Esperpéntica actitude, que asume tamén o presidente “académico” do Instituto Xeográfico Nacional, un señor de Murcia, que equipara "Ría do Eo" coa denominación do Mar Menor. Menuda fachenda que ten o “elemento catedrático” ese. Por qué non fai a comparación coa a Albufeira de Valencia, que ten nome propio de lugar, ou coa Ría de Bilbao ou a de Vigo, ou todas as do ámbito nacional? Como é posible que este tipo de individuos cheguen a ser representantes relevantes da Administración do Estado? Realmente cuestión de vendidos, como se de república bananeira falásemos.

Don Quico, sigue a dicir que, “siempre estamos dispuestos a hablar, dialogar para impulsar proyectos que vayan en beneficio de ambos municipios”. Como dicimos os galegos, esta é unha mensaxe surrateira, pois a boas palabras non hai quen lles gañe, pero cando vemos as accións xa entendemos perfectamente que o que queren é, acaparar todo o que representa a forza motriz da historia e do porvir de Ribadeo.

Pero voulle dicir unha cousa por se non o sabe. Nunca, nunca será a ribeira dereita da Ría de Ribadeo relevante como a ribeira esquerda onde se sitúa o Porto milenario de Ribadeo, tanto en Mirasol como en Porcillán. E sabe por que, Señor Don? Porque por motivos que estableceu a Mamá Natureza, nunca terán calado suficiente para ser un porto de mar; se acaso, Castropol será equiparable a un porto fluvial de escasa relevancia, como Figueiras ou o da Veiga de Ribadeo, hoxe Vegadeo por aquelo manifestamente anti-galego de seguir borrando do mapa a denominación RIBADEO, tal como se leva agora, dicir que As Catedrais “están no Occidente de Asturias”, e non no Oriente do Reino de Galiza. Chorradas que a eito nos endosan sen azorarse.

Continúa falando da “boa relación” con Ribadeo, e que no único que atopamos diverxencia e co nome da Ría “que sempre estivo aí” e que tanto a denominación Ría de Ribadeo como Ría do Eo teñen que ser “equidistantes”. Por suposto, sempre estivo aí co topónimo “Ría de Ribadeo”, máis de 1000 mapas e cartas de navegación o acreditan, por NINGUN-HA de ría do Eo, polo tanto tal equidistancia nunca existiu.

Esa “boa relación” con Ribadeo, que si, vemos, é que esa “cooperación”, tradúcese en pegarse como unha lapa a Ribadeo, para sacar todo o proveito posible dunha ou doutra maneira, “legal” ou artimañeira, pois Ribadeo é quen ten a posibilidade de volver a ser a forza motriz da economía da zona. Agás o asteleiro de Gondán na ribeira dereita da Ría de Ribadeo, non hai nada mencionable de poder industrial, e polo porto de Mirasol saen máis de 700 000 Tm de mercancía tódolos anos, principalmente 540 000 Tm de pasta de papel de ENCE. Moi mal aproveitadas para a zona, tamén hai que dicilo.

De aí que ao Principado tamén lle interese en facer a Ribadeo o porto do occidente asturiano. Por suposto, xa se serviron del desde sempre, como é natural. Pero a ousadía de querer borrarlle agora o nome a Ría de Ribadeo, é para seguir coa expropiación que o Principado leva a cabo desde fai séculos, e poder continuar, se pode, neste ou no seguinte século, incluso borrando o propio nome de Ribadeo, pois xa chegaron desde fai anos as pancartas da denominación da Biosfera á rotonda dos Irmandiños, sen mencionar as Terras de Ribadeo por ningures.

Ribadeo, hoxe en día, tampouco ten nin unha sinxela industria que nos avale, e parece que ninguén se preocupa do asunto, pero verbenas e larpeiradas que non falten, o voto é o voto, e a pela é a pela. Tivemos a fábrica de Alginatos da Vilavella, os asteleiros de Floro, os aserradieros de Couso e Conde, talleres mecánicos no peirao de Figueirúa con máis de 25 mecánicos nos talleres de Seivane e Barcia, e outros tantos en outros pequenos talleres, como o de Jesús, de Severiano, Parga, etc. Había 350 mariñeiros rexistrados no Pósito de Pescadores, 54 postos fixos na Empresa Ribadeo de autobuses, a fábrica de gabardinas de Llaú que daba emprego a todas as costureiras de Ribadeo, que non eran poucas, había decenas de postos de traballo na hostelería, hoteles, ultramarinos familiares, ferreterías, panaderías, cines e Teatro, un tren de Vilaodriz-Ribadeo, arquitectura e albanelería, Institutos de Ensinanza e colexios, empresas de Gayol e de Manuel Lens de granxas de galiñas e de manufacturas de hormigón armado, as conserveiras de pescado de Pelaez, as Galerias Innovación de Andrés Tojal; o Rosa Lar de Manuel Lens e logo de Manolo, unha das mellores salas de Festas da contorna, etc.

En fin, Ribadeo tiña autonomía propia até que chegou a Ponte dos Santos.

Melloramos en calidade de vida o abrir a Ponte? Por suposto que si. Como todo o mundo que entrou na democracia na década de 1980 en diante e tiña posibilidade de medrar. Pero perdemos a autonomía. Agora temos moi poucas posibilidades de crecemento como porto comercial, pois a Ponte dos Santos cegou a entrada aos barcos de até 7000 TRB, que son os que fan o tráfico de cabotaxe internacional por Europa, con todo tipo de mercadorías. Unha ponte que se estivera situada naquela primeira e hipotética construción da Ponte dos Mortos, non se houbera pechado o tráfico da Ria de Ribadeo, e hoxe poderían atracar pequenos cruceiros e portacontenedores, que lle darían vida, non só a nosa zona, senón a toda a provincia de Lugo.

Estase a falar das malas condicións e pouco rendemento que teñen as vías férreas de FEVE. Se o porto de Ribadeo funcionara, como non funciona, isto estaría resolto, pois sería un ben urxente para a Administración local e provincial e pola conta que lles tiña, xa habería subvencións dabondo por parte do Estado para poñer un Tren da Costa con condicións de transporte comercial, ao menos como un TALGO.

Por outra banda, a desgraciada obra da escollera e espigóns engadidos seguen sendo un atranco para o tráfico polo canal, deberían ser cambiados de lugar para dar entrada franca aos barcos, que hoxe varan e encallan incluso en marea chea e en condición de lastre. Nunca tal cousa ocorrera en séculos de historia.

O Club Náutico debería pasar a estar na Vilavella alargando os atraques e pantaláns de amarre ao largo da costa das Aceas e Reme, e Ribadeo sería un gran porto comercial e un excelente Porto Náutico, un “Porto Banús do Cantábrico”. Melloraríase unha boa estrada Ribadeo-Porto, e abriríase outra ben habilitada entrando polas Aceas pasando por Ove e saíndo á estrada de Santa Cruz, así se estruturaría o municipio cun crecemento perfectamente asumible.

Pero iso non se fai. Hai que dragar a Ría de Riabdeo por parte de Portos de Galiza, sabendo que iso tiña que estar prohibido por Patrimonio, por ser a Ría un xacemento arqueolóxico subacuático de primeiro nivel europeo recoñecido pola UNESCO. Hai vestixios cerámicos do século IV a.C. Estaban 600 pezas gardadas na Casa da Ría e “desapaceron” pois a Casa da Ría ten a porta rebentada e está aberta todo o ano, pola desidia municipal de non coidala. Segundo “as malas linguas” as pezas de cerámica foron parar ó contedor do lixo, e outros din que foron para o Museo de Vigo, pero alí, parece ser, que nunca chegaron, e outras linguas din que as roubaron. O máis probable.

Por outra banda, na mesma entrevista dise que Ribadeo vive moito de Asturias, posto que a efectos comerciais naturalmente que Ribadeo ofrece variedade e diversidade que “nosotros no tenemos”. Efectivamente. Pero esta parte, enseguida a volve a amañar dicindo que temos o mesmo “ecosistema”, la “Ría nos vertebra”, e sigue cun discurso de obras de pantaláns para embarcacións deportivas, etc. que xa están a montar. Do cal, sinceramente, me alegro, pois teño amigos nese lado da ría, que están até as narices das malas condicións dos amarres.

O señor don Quico, fala de que Castropol e Ribadeo están no Inter-Eo, e na Reserva da Biosfera Oscos Eo (e Terras de Burón). Nomes sobre os que, xa no seu día, escribín cadanseus artigos neste tan apreciado semanario (01 e 12 -agosto de 2011), pois está falando das Terras de Ribadeo que foron borradas do mapa por simples privilexios diocesanos, entre o arcebispado de Mondoñedo, o de Oviedo e a usura do Conde de Ribadeo D. Diego Gómez de Sarmiento e Villandrando, que vendeu terras e servidumes no ano 1551 por 8500 ducados. Un tipo que en Ribadeo nunca estivo.

A entrevista é un discurso, un discurso non aceptable nin antes nin a estas alturas da película. Pois aquí non se trata simplemente do nome da Ría da Ribadeo, posto que xa nas propiedades territoriais do Condado de Ribadeo, a Pierre de Villaines no ano 1369, e en 22 de abril de 1435 a Rodrigo de Villandrando, está establecida a extensión das Terras de Ribadeo até a Pobra de Navia, cousa que como todo o mundo sabe, ou debería saber, chegan ata o río Frexulfe en Navia, polo que tamén iso das terras Eo-Navia é outra das tantas falcatruadas as que nos teñen acostumados.

Pero claro, válense da incompetencia e pasividade do actual goberno da Xunta de Galicia que leva cincuenta anos de democracia sen facer nada, máis 40 anos desaparecido na ditadura franquista, un século inactivo. Pasividade absoluta, que saben moi ben aproveitar desde o Principado para dividir a Ría de Ribadeo ó medio, con Franco en 1958, e agora levando tanto a aquel Sr. Touriño como ao “probe infeliz” do Sr. Rueda dun lado para outro inflándolles o ego con palabras ocas, grandilocuentes e aduladoras para que se sintan “grandes e relevantes”. Vaia forma de metelos no peto para que miren para outro lado e se siga perdendo o patrimonio de Ribadeo, e por suposto o patrimonio galego do Reino de Galicia.

Chega tamén ás miñas mans, un artigo de prensa do periódico El Comercio 19 de abril 2024, onde se da a noticia “El tesoro de la Ría del Eo ya está en el Museo Arqueológico”, de Oviedo, Asturias. “Un rollo de plomo, una roldana y un bolaño pertenecientes al buque hundido en la ensenada (de Arnao) en 1511”. Ë admirable a forma de darlle solemnidade a actos de piratería raquera, como vou a explicar, porque isto é de libro.

Primeiro e ante todo, en 1511 a enseada de Arnao era do Reino de Galicia, pois a venta das Terras de Ribadeo entre o Eo e o Navia, como xa dixemos, levouse a cabo en 1551. Segundo, a articulista de Castropol di: “las piezas de un barco halladas en 2007”, data na que estaba prohibida a inmersión en toda a Ría. Iso confirma o que levo dicindo desde 1991, queren roubar o nome da Ría de Ribadeo, para apropiarse do patrimonio da Galiza e levalo para os seus museos. Aí está. Feito. Pero por outro lado, como é que saben que o barco afundido é de 1511? Onde están os documentos da época que acrediten tal afundimento en Arnao? Atoparon os “Protocolos de Construción” do barco, ou estaba gravado o ano nunha táboa da estampa de popa? Isto parece de risa.

As pezas non son ningún tesouro. Una pasteca de bronce de 20-23 cm de diámetro pode ser perfectamente a pasteca de subir a cinza das caldeiras de carbón do Cabo Torres, polo pozo de cinzas e escorias, usada a cada relevo de garda polos fogoneros que limpaban os cinceiros, para deixalos baleiros para a seguinte garda. Non hai nos barcos veleiros de 1511 pastecas para nada, posto que a pasteca é un aparello que non ten redución de traballo, a potencia a exercer e exactamente igual que o peso que hai que levantar (P=T), e nos barcos había moito traballo de izado como para usar pastecas a pelo. Calquera que teña unha mínima noción de Física sabe isto. Incluso puidera ser a pasteca da escotera da botavara o unha guía de escota dun yate que fondeara alí o mes pasado, ou no ano 2007,  jajaja.

Por outro lado o rollo de chumbo é un respeto (recambio) de mantemento e reparación mecánica, usado nas tubaxes que poden sufrir vibración, ben no servicio de vapor ou ben, no de aire comprimido, pois as abrazadeiras de suxeición van enzunchadas con zapatas de chumbo. Este artificio se podía ver nas tubaxes de aire comprimido nos barcos das décadas de 1970, 1980 1990, como eu mesmo as teño visto.

Tamén puidera dicirse que sería usado pola carpintería dun barco do século XVIII ou XIX para reforzar os batideiros das vergas (antes reforzados con envoltos de coiro) ou para as cuñas da fogonadura dun mástil, ou sen ir tan lonxe no tempo, para os batideiros dos velachos dun vapor do século XIX, tal como, o Cabo Torres, que está afundido no canal de Porcillán, polo que non sería nada estraño que de alí saíra o tal rollo de chumbo e o “levantaran” en Arnao, ou din que apraceu alí, e listo, exactamente igual que a “pasteca de bronce”. Raque puro e duro do pecio Cabo Torres o meu entender.

Con relación ao bolaño, ou bala redonda de pedra dun canon do século XVI, tamén pode ser “reliquia” do pecio San Francisco ou do Galgo de Andalucía, que no século XVIII defendían o Porto de Ribadeo, sito no Condado de Ribadeo do Reino de Galicia. Pero seguramente, é máis probable, que sexa do galeón Santiago, posto que como eu mesmo teño recollido datos, no taller do peirao de Mirasol do meu amigo e recordado Gelo, cando o arqueólogo Miguel San Claudio retirou as primeiras evidencias do achado do galeón, sacáronse como mostra bolaños de 80-85 mm de diámetro, de 110 mm, de 145 mm, de 220 mm e de 330 mm, entre outras pezas interesantes de madeira. Todo para saber da súa procedencia e construción. Quedaban no fondo decenas de bolaños máis, que seguramente a estas alturas non quede ningún de mostra, por aquelo de estar baixo a ameaza do raque e o furtivismo subacuático.

Ao mesmo tempo dicir que o Galeón Santiago está sito no canal de Cabanela, hoxe transformado en parte da explanada da maldita escollera e precisamente na zona de dragado do canal, que debera estar prohibido dragar por Patrimonio, se é que acaso esta rama da Administración Pública da Xunta existira como tal.

Pois ben. No Principado de Asturias danlle relevancia e solemnidades o “achado en Arnao” e chaman para a “cerimonia de entrega do tesouro” ao Museo Arqueolóxico de Oviedo, nada menos que a un Vicealmirante e a un Tenente de Navío, que están extasiados (véxase a fotografía que acompaña a reportaxe) diante de tres cazolos de plástico coas pezas arriba mencionadas. En menudas películas se mete esta xente da Armada.

Total, e o meu entender, as pezas non teñen ningunha importancia histórica, pois carecen de contesto e valor engadido, e solo teñen o valor de chatarra atopada nun fondeadoiro, exactamente igual que a chatarra que se pode atopar nas decenas de fondeadoiros de toda a cornixa cantábrica.

O que realmente son tesouros da Ría de Ribadeo, son as pezas de cerámica, ánforas e cachos de pezas partidas con sinais inequívocas da súa época. Como xa dixemos, aquelas 600 pezas depositadas na Casa da Ría de Santa Cruz, até fai poucos meses. Esas sí, esas sí tiñan valor histórico recoñecido e que foron expostas na Oficina de Información e Turismo de Ribadeo, onde todos as puidemos contemplar e, onde van? Cando fixeron limpeza da esquecida e cochambrosa Casa da Ría, será verdade que as tiraron no contedor do lixo?? Onde están as pezas arqueolóxicas da Ría de Ribadeo? Aparecerán dentro dun tempo tamén en Arnao?

Supoño que San Claudio e a Armada Española saberán que se está facendo co patrimonio da Ría de Ribadeo. Non é pequena nin efémera a cuestión pois afecta a Historia da Navegación en Europa, non só a historia local e nacional de Galicia.

Onde están as nosas Autoridades Autonómicas e as do Concello de Ribadeo para pedir contas sobre tanta falcatruada? Seguirase gastando o presuposto do Concello de Ribadeo, de 12 millóns de euros, 2000 millóns das antigas pesetas, en enchedoiras, chocolatadas, feiras, festas e mercados dos amiguetes con dereito o voto? Seguirase a facer política clientelar en vez de facer polas cousas que realmente importan?

A política é para servir, non para servirse, pero hai individuos ben traxados e engravatados que as matan calando, e que, á primeira de cambio... En fin.

1 Raquear: andar na procura de restos de naufraxios.^↩