ESCUDO DE ARMAS DO PARADOR DE TURISMO. Francisco José Campos Dorado

Situado no lateral dereito da fachada frontal segundo se chega ó Parador de Turismo de Ribadeo, sobre a parede de pedra vista, está este precioso escudo de armas español, timbrado cunha coroa de xénero descoñecido e sen clasificación.
É un escudo español clásico, cuadrilongo redondeado por abaixo. Está adornado con molduras independentes de recheo nos soportes, e outras continuas e simétricas que conforman unha segunda bordura de deseño moi elegante en forma de casulla como os escudos aristocráticos. Na punta está sostido por molduras miúdas que cerran un conxunto harmonizado e esteticamente ben distribuído.
Está cuarteado en catro, cun escusón no abismo.
Primeiro cuartel, aparece gravado en campo de azur dúas táboas en pau, bordura de prata con oito caldeiras de sable, son armas arbitrarias dos Taboada (Nota: as “armas arbitrarias” en Heráldica, son signos xeroglíficos que adoptan ser brasóns distintivos de familias pero que non o son propiamente). As armas dos Taboada son propiamente: en campo de azur tres táboas en pau (verticais) e bordura de oito caldeiras de sable (cor negro). Segundo cuartel, armas da Casa de Zúñiga descendentes dos reis de Navarra, e dos duques de Béjar: en campo de prata unha barra de sable, e posta en orla unha cadea de oito eslavóns de ouro. A Casa de Zúñiga, está relacionada desde antigamente con Ribadeo, posto que, en 22 de decembro de 1431 o Condado de Ribadeo é concedido polo rei Xan II de Castela a D. Rodrigo de Villandrando que en primeiras nupcias cásase con Dª. Margarita de Borbón, que morreu moi nova, é volve a casar en segundas nupcias con Dª Beatriz de Zúñiga.
Terceiro cuartel, xaquelado de quince casiñas cadradas, oito entrantes de ouro e sete saíntes de gules, estas cargadas cada unha, de tres faixas de prata. Son armas dos Ulloa.
Cuarto cuartel, en campo de ouro cinco estrelas de oito puntas de gules postas en sotuer (postas en aspa). Son armas dos Fonseca.
No escusón do abismo, oito aspas rodean un segundo escusón cuarteado en catro, e cada cuartel cunha árbore igual. Non atopamos as liñaxes deste escusón, que son armas principais do escudo, pois cargan “sobre o todo do todo”. Posiblemente este escusón represente as armas do cabaleiro que Ribadeo tivo como mecenas para levar a cabo as obras do Parador e do Instituto Laboral.
No escudo están representados os matrimonios das familias que loitaron polos dereitos de Galiza, e perderon. Alonso de Fonseca xunto con Fernán Pérez de Andrade loitaron polo Dereito o Voto nos tempos de Carlos I. No ano 1520 estourou o Movemento Comuneiro contra da centralización do poder na capital do estado, coas perdas consecuentes para as cidades “provincianas”. Carlos I sabía da capacidade de manobra da nobreza galega e nomeou rexente de Galiza a un estraño ás necesidades do pobo galego, o Conde de Fuensalida. Estas manobras, mal intencionadas, obrigaron os fidalgos galegos a ir abandonando pouco a pouco Galiza, e fóronse a instalar a corte do rei, o que consolidou a autoridade real en Galiza, pero aquelas familias souberon, dalgunha forma, manter o poder e a influencia.
O Parador de Turismo e o Instituto Laboral, inaugurados o mesmo día 30-Agosto-1958, foron dúas obras de amplísima proxección no tempo, para o porvir dos veciños de Ribadeo e a súa comarca, e quixéramos recordar aquí, un pouco daqueles históricos momentos.
A primeiros de Setembro de 1953, no Consello de Ministros, acórdase construír o Parador de Turismo de Ribadeo, e asínase o 11-Decembro-1953. O lugar elixido para a súa construción, foi o Cemiterio Vello (foto 2) pola beleza natural da paisaxe sobre a Ría de Ribadeo, e polas comodidades próximas dentro do núcleo urbano do pobo. No proxecto entraba a construción dun Parque de Festas, con servizos deportivos para o gran turismo, así como, un plan de modernización da estrada Ribadeo-Ferrol pasando por Viveiro e Sta. Marta de Ortigueira. Falábase tamén, de que no lateral do Parador habería unha ampla escalinata que permitiría seguir contemplando desde o pobo o paisaxe da Ría, e por onde se daría un rápido servizo de acceso o peirao de Mirasol, onde se supoñía que atracarían os iates de pequeno e gran porte dalgúns dos clientes. Estas obras colaterais non se fixeron, e no lugar da escalinata, edificouse a Residencia do Eo, a finais da década dos 60, quedando sen aquel rápido acceso o peirao de Figueirua ou Mirasol. Abriuse por xunto, a Avenida de Asturias que logo continuaría coa Avenida de Galicia, ata o Instituto.

Estaba de Alcalde, por aquel entonces, D. Francisco Maseda García (Pancho Maseda) que se desviviu en esforzos para conseguir aqueles ansiados proxectos, pois sabía da gran mellora que ía representar para o benestar de Ribadeo, xa que institucións industriais ou de calquera outra clase proporcionaban vida, traballo e prosperidade, cimentos estables da vida cotián dos pobos.
As escrituras de compravenda dos terreos do Cemiterio Vello e sitios laterais ata a estrada de Mirasol, foron asinadas a finais de Decembro de 1954, ante o Notario desta vila D. Francisco Vigil de Quiñones y Villalva, polo Delegado Provincial D. Jesús Pedrosas Latas, polo Alcalde de Ribadeo D. Francisco Maseda, e polos propietarios dos terreos Dª Elisa González Monteavaro e seu marido D. José Meira Amoroso, por D. Jesús Rodríguez Brasa e seus fillos D. Jesús e D.Hector Rodríguez Freijo, e por D. Antonio González Miró. Os terreos pasaron a ser propiedade do Ministerio de Información e Turismo (La Comarca 2-Xaneiro-1955).
Nese mesmo ano, B.O.E. de 9 de Novembro de 1954, tamén se aceptan polo Patronato Nacional de Ensinanza Media e Profesional, 8 800 m² de terreos ofrecidos polo Concello de Ribadeo, no Xardín e na Faxarda para construír o Instituto Laboral de modalidade Agrícola-Gandeira, que levou o nome de Carlos Mª Rodríguez de Valcarcel, daquela Director Xeral do Instituto Nacional de Emigración. As costas das tramitacións notariais, fiscais e rexistros para formalizar o acordo, correron a conta do Concello. As obras foron proxecto do Arquitecto Xefe de Construcións do Ministerio de Educación Nacional, D. Francisco Navarro Borrás.
As clases de Bacharelato Laboral comezaron provisionalmente no curso 1955-1956 na Casa do Óptico, e o novo edificio foi inaugurado polo Xefe do Estado D. Francisco Franco o mesmo día que tamén se inaugura o Parador de Turismo, o día 30 de Agosto de 1958.
Tratamos de atopar quen sería o “padriño” de Ribadeo, que está expresado no escusón do abismo do escudo do Parador, revisando o nome das múltiples Autoridades que acompañaban o día da inauguración o Xefe do Estado e a súa dona Dª Carmen Polo, e atopamos, o Almirante Nieto Antunez, o Gobernador Civil D. Enrique Otero Aenlle (que como veciño de Ribadeo seguramente tivo moito que ver coa culminación do proxecto apoiando o traballo metódico e ordenado do Alcalde), o Xefe da Casa Civil Conde de Loja, Ministro da Gobernación, Xeneral Alonso Vega, Ministro de Información e Turismo, Sr. Arias Salgado; Ministro de Educación Nacional, Sr. Rubio; Director Xeral de Ensinanza Laboral, D. Guillermo de Reyna; Secretario do Ministro de Educación, Sr. Tena Artigas; Delegado Nacional de Asociacións, D. Manuel Fraga Iribarne; Capitán Xeneral da 8ª Rexión Sr. Gutiérrez de Soto; Capitán Xeneral do Departamento Marítimo Sr. Fernández Martín; Xeneral da División Aérea Sr. Fernández Longoria; Rector da Universidade de Santiago Sr. Legaz Lacambra; Bispo de Mondoñedo Doctor Argaya; Bispo Auxiliar de Lugo Doctor Ona de Echave; Xefe da Casa Militar Teniente Xeneral Sr. Asensio e Segundo Xefe da Casa Civil D. Fernando Fuentes Villavicencio.
Ningún apelido destas autoridades, ten que ver coas liñaxes do escudo. ¿Foi o escudo de armas un simple trámite de decoración, con “armas arbitrarias”...? ¡Quizais sí...ou quizais non, pois hai cousas que se fan “daquela maneira”, isto é, sen explicación se non estás “no allo” do asunto! ¿Bon ou mal sistema...? Non o sei, pero o Parador de Turismo e o Instituto Laboral fixéronlle a Ribadeo “mil bienes” e debera de cundir o exemplo para seguir a facer obra pública e conseguir Institucións con futuro, tales como, a Residencia de Anciáns ou o Xulgado de Primeira Instancia e Instrución, entre outras.

ESCUDO e LAUDE DA CAPELA DA VIRXE DO ROSARIO DE Sta. MARIA DO CAMPO. Francisco José Campos Dorado

Dentro da Igrexa Parroquial de Sta. María do Campo de Ribadeo, ó lado destro da ábsida do altar maior, está a Capela da Virxe do Rosario e a continuación a Sancristía. No frontal esquerdo, xunto do seu altar, está esta pedra armeira, case cadrada que presenta un escudo de armas semicortado e partido, cuxa composición sirve para representar a liñaxe de tres ramas familiares: 1) Avó paterno. 2) Avó materno e 3) Avoa paterna (Compendio Heráldico, Arte de Escudos de Armas, Presbytero D. Pedro Joseph de Aldazaval y Murguía, 1775, Libro I, páx.46)

O adorno exterior é tan sinxelo como expresivo, pois semellan ser enclaves de afirmación, dispostos para cravar con cravos o escudo á cartela de pedra que lle sirve de base. Para a numeración e descrición dos cuarteis, tomamos a orde establecida na obra citada, e tamén da “Heráldica Española, El Diseño Heráldico” (D.Luis F.Messia de la Cerda y Pita, páx.131). Por outra banda, para unha mellor definición das armas, daremos os esmaltes de cada brasón, segundo se describen nos nobiliarios, pois este escudo carece deles.
Primeiro cuartel (cantón destro do xefe), aparece unha cruz cargada de cinco veneras. Son armas dos ARMESTO (en campo de azur unha cruz de prata cargada de cinco veneras de ouro, unha en cada brazo e a quinta no centro // outros ARMESTO presentan: en campo de azur unha cruz gamada de ouro, cargada de cinco veneras de prata e gules).
Segundo cuartel (cantón destro da punta), sobre ondas unha torre de catro ameas donxonada con torre de homenaxe de tres ameas, ambas de portas adxuradas (abertas) e dúas árbores arrincadas (desenraizadas ou coas raíces á vista) unha a cada flanco da torre. Parecen ser armas da Casa de D. Sancho Marqués e de Dª Inés López de Vaamonde, veciños de Ribadeo, cuxa filla Dª María Marquesa de Miranda, falecida en 1639, funda a Capela da Inmaculada Concepción da Catedral de Mondoñedo (Heráldica del Municipio de Mondoñedo, Dª Olalla Rúa Veloso, 2005, páx.34). Tamén puideran ser armas dos Castrillón, que desde moi antigo emparentaron con ramas familiares dos Miranda.
O terceiro cuartel, neste caso, a partición sinistra, está ocupada enteiramente por unha torre redonda con seis ameas triangulares ou á xibelina (de ameas fendidas), donxonada dunha torre de homenaxe con catro ameas tamén triangulares, e o todo mazonado (gravado con liñas que significan as gretas da xunta entre pedras de cantería). No adarve da torre asoma a cabeza dun home que toca un corno de caza, e cargado no castelo, tres bustos con brazos, de homes sentados de fronte a un lado dunha mesa, sobre a que están dúas fogazas de pan ás cabezas e no centro un coitelo inclinado coa punta alta e o fío cara a sinistra. Claramente, son tres comensais dispostos a comer á mesa. Posiblemente, esteamos ante un escudo cun brasón único, dos máis completos e descritivos do por que do brasón das antiquísimas armas da Casa de RON, que son orixinarias das Terras do Condado de Ribadeo, que abarcaban un amplo territorio do antigo Reino de Galiza (algunhas, hoxe do Principado de Asturias).
Na bordura desta partición sinistra, reza a lenda: “A (en xefe) ESTE SON COMEN (flanco sinistro) LOS DE RON”(en punta) (A ESTE SON COMEN LOS DE RON). Esta lenda descúbrenos, sen dúbida, unha das ramas xenealóxicas principais das liñaxes a quen pertence o escudo. D. José Santiago Crespo del Pozo, na súa extraordinaria obra Heráldica: “Blasones y Linajes de Galicia”, Volume IV, páx. 371, fai constar que: “xa o Licenciado Molina advertía que os desta Casa de Ron, facían tocar un corno polas rúas para que todos os que quixeran comer, fosen a súa casa” (Descrición do Reyno de Galizia, ano de 1550). O que nos da fe do humanos, solidarios ou caritativos que debían ser os membros desta familia coa xente do pobo onde habitaban, pois invitaban a comer os veciños, supoñemos que despois das cacerías, e polo que da a entender a relevancia do brasón, con bastante frecuencia.
Polas súas Armas, o escudo presenta a liñaxe de D. Gonzalo de Armesto, da Casa de Veiga de Forcas, ascendente dos Marqueses de Viance e dos de Villaverde de Limia. Testou en 1630, e estaba casado con Dª Ana Ron Valcarcel, filla de D.Pedro Valcarcel Ron e de Dª María Armesto Balboa, neta de D. Juan Saco de Armesto e de Dª Beatriz de Balboa. Un fillo, D. Antonio de Armesto e Ron, sigue a liña dos Marqueses de Viance e de Villaverde de Limia. Outro fillo, D. Matías de Armesto e Ron Valcarcel, sigue a liña da Casa de Veiga de Forcas. (Notas xenealóxicas sacadas do arquivo de D. Alexandro Pedrosa Neyra, citadas por D. José Santiago Crespo del Pozo, “Blasones y Linajes de Galicia”, Volumen II, páx. 127).
No frontal destro xunto deste altar da Virxe do Rosario hai unha laude (pedra cunha inscrición) na que podemos ler: “ESTA CAPILLA DENDE SU FVNDACION ES DE LOS SEÑORES DE LA CASA DE MIRANDA QUE ESTAS SITA EN BILLA (?)EIML(?) DE MIRANDA I NADIE SE PVEDA ENTE(R)RAR SIN LICENCIA DEL MAIORAZGO (?)I LA(?) I HIZO DE NVEVO D. PEDRO DE MIRANDA SEÑOR I MAIORAZO DE LA DICHA CASA ANO 1616”.

Os maiorazgos, eran institucións feudais que pretendían manter o esplendor da clase nobre, e para a súa fundación necesitábase a autorización do Rei. Tiñan unha vinculación civil perpetua, por virtude da cal realizábase unha sucesión na posesión e disfrute dos bens segundo regras especiais da vontade do testador ou do fundador do maiorazgo. Os maiorazgos foron suprimidos do Dereito Civil pola lei do 11-Outubro-1820 (Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Hidalguía, Madrid 1961, páx.103)
Esta laude, a primeira vista parece non ter que ver co escudo colocado o outro lado do altar da capela, pois no escudo de armas non está o brasón das Cinco Doncelas, relevante da Casa dos Miranda, e podería pensarse que nalgunha das reparacións ou reformas sufridas no último século pola capela, se colocaron ámbalas dúas pezas xuntas, baixo a advocación da Virxe do Rosario, pero soamente co criterio de conservalas, posto que ninguén ía ser enterrado alí nun futuro, e non se ía romper ningún compromiso cos antigos donos do maiorazgo. Pero no mesmo arquivo de D. Alexandro Pedrosa Neyra, citado por D. José Santiago Crespo del Pozo, “Blasones y Linajes de Galicia”, Volumen IV, páx. 372, atopámonos con: D. Pedro Miranda de Ron, ó que debe referirse a parte do laude: “I HIZO DE NVEVO D. PEDRO MIRANDA SEÑOR I MAIORAZO...”. D. Pedro era irmán de D. Alvaro Díaz de Ron, de Dª Mayor e de Dª Leonor Miranda de Ron (señores das Casas de Barreiros, Santalla de Oscos e de Caldaloba, cuxa casa solar estaba emparentada cos Pesoz de Ibias, e cos Valcarcel dos Barrios). D. Pedro tivo tres fillas: Dª Inés de Vaamonde que casou con D. Sancho López de Moscoso y del Río; Dª María de Vaamonde que casou con D. Juan Díaz Pardo de Donlebún e Dª María de Bolaño que casou con D. Alvaro Pérez de Navia. Por outra banda, D. Alvaro Díaz de Ron é padre de D. Diego Sánchez de Ron que casou con Dª Teresa González de Rodil, da Casa de Villagudel, señora do maiorazgo de Barreiros. Tiveron por fillo a D. Fernando Rodil de Ron que sigue a liñaxe, casando con Dª María Mayor Tobar y Vaamonde de Ribadeneira (irmá de D. Gonzalo de Mesía e de Dª Blanca Pimentel de Ribadeneira)... etc. etc.
Como podemos ver na secuencia xenealóxica relatada das xeracións deste escudo de armas, os parentescos entrecruzados por matrimonio entre os brasóns dos Escudos de Armas de Ribadeo, son evidentes. Non cabe dúbida de que as árbores xenealóxicas dos Escudos de Armas do Concello de Ribadeo, requiren un estudio aparte, moito máis profundo do que este traballo pretende, pois nós soamente queremos divulgar un pouquiño da Heráldica, Xenealoxía e Nobiliario de Ribadeo, e darémonos por contentos se espertamos o interese dalgúns, incluso só duns poucos, pois iso quererá dicir que sempre haberá alguén que recolla a testemuña para seguir estudando e loitando para nunca esquecer a Historia do noso magnífico e exquisito Patrimonio, e que non é doado de sacar a luz, pois está reflectido en múltiples disciplinas do saber, que requiren de tempo e perseveranza para ler e entender os escritos que nos dan os datos. Queda unha gran labor de estudo nos campos da Paleografía, Diplomática, Simboloxía, Sixilografía, Historiografía, Arqueoloxía, Lingüística, etc. etc.
Non queremos deixar sen comentar unha particularidade que vemos neste escudo. Está suxeito a parede con grampóns, e non empotrado nela, o que parece dar a entender, que o escudo pode non ser orixinario dunha capelanía do Convento de San Francisco, fundado no ano 1214, se non que pode proceder da antiga Colexiata de Santa María do Campo (1207-1852) cando os confrades trasladan algunhas das capelanías, ó tempo que o bispado de Mondoñedo lle reclama o Cura Párroco de Ribadeo os arquivos, documentos de fundacións, foros e convenios, libros, xoias, incluíndo o báculo e zapatillas do bispo D. Pelaio de Cebeira, roupas litúrxicas e demais enseres, cando ía ser desmantelada para facer unha nova Colexiata, que nunca foi levantada (La Colegiata de Ribadeo, D.José María Rodríguez Díaz-2011, pax.52). Este mesmo sistema de suxeición aparece na laude, e podemos velo tamén no Escudo de Armas da Capela da Virxe das Dores, que describiremos nun próximo artigo. Vemos, que antes ou despois, sempre nos atopamos coa “mala sorte” de Ribadeo, como no caso das pertenzas da Colexiata, que poderían estar en Ribadeo, formando parte do “tesouro parroquial”, como ocorre no Mosteiro de Lourenzá, na Catedral de Mondoñedo, ou como en calquera outro lugar que tivo e ten un lugar relevante na Historia de Galiza. Pero non, a Ribadeo o máis normal, é que se lle levanten “por orden de birlibirloque ou de bóbilis bóbilis” todos cantos bens patrimoniais ten, e “sen unha queixa”, pois, Ribadeo é un pobo culto, tolerante e non gusta de liortas. ¡En fin!
Xa vai sendo hora de que as nosas autoridades locais, sobre todo, provinciais e autonómicas se dean conta de que teñen a obriga de traballar polo noso patrimonio e de conservalo no propio territorio, nos pobos ós que pertence. Subliño, sen ningunha dúbida, o dito: “Ribadeo First” (Primeiro Ribadeo) pois aínda que non estea de acordo coas moitas das ideas peculiares do Presidente Trump, si o estou co seu slogan de defender primeiro o seu, o da súa casa. Nós non podemos seguir perdendo, ano tras ano, todos cantos bens patrimoniais temos, de forma practicamente irrecuperable, pois son parte da nosa riquísima Historia. Non vemos que haxa ningunha iniciativa para crear un listado inventariado de ditos bens, onde se diga, p.e.: “ben patrimonial XXL de Ribadeo, descrición, foto, soporte documental, está en tal sitio, gardado en depósito...” ¿Cantos restos arqueolóxicos da Ría de Ribadeo desaparecen “sen deixar rastro”? ¿Cando se van escavar os Castros e poñelos en valor? ¿Cando retornarán os achádegos do xacemento de Louselas? ¡Pero bueno, ese é outro tema! ¿Cantos bens de produción de riqueza nos deixaron os nosos ancestros, e só nos interesen os bens de servizo...? ¡Pero bueno, ese é outro tema! ¿ata cando seguirá sendo todo, outro tema? ¿Para cando vai ser a construción dese magnífico Museo Arqueolóxico, dese Teatro, dese Pazo-Auditorio-Escola Superior da Música...? ¿que non hai nin sequera proxecto de ningún deles? ¡Pois estamos apañados cos nosos políticos, sen proxectos culturais, industriais ou portuarios de futuro!. Iso si, ¡Portos de Galiza choiando por destruír a Illa Pancha e o Faro, e Fomento sen dar luz a Ponte dos Santos, nin ós Santos da Ponte...! ¿E estes son dous organismos oficiais que “velan polo interese da cidadanía”? Portos pretendendo palear a terra e a roca viva da Pancha, como si foran escombros, e Fomento destruíndo a Ría de Ribadeo con obra cada día máis “incivil” e deixando a ponte a escuras, para que “paseemos moi, pero que moi, namorados a luz das estrelas”! ¿Será por isto...? ¡Ó mellor ata lle lo temos que agradecer! ¡manda truco! ¿non?
Nota a posteriori: No artigo anterior dos Escudos do Altar Maior de Sta. María do Campo, facíamos referencia a Capela da Misericordia, e segundo nos comentaron algúns veciños, situámola mal. Polo que moi agradecidos pola advertencia, corriximos o erro: “A Capela de Nosa Señora da Misericordia, estaba a case un terzo da rúa Rodríguez Murias, na casa Nº7 (hoxe de Nistal), entre a Casa de Sarmiento que sobresae á rúa e fai esquina, e a Boutique Valentina. Fronte a ela está instalada unha fonte pública de auga, que podería chamarse, como recordo: “Fonte da Misericordia”, igual que a Fonte da S. Roque, a Fonte da Virxe do Camiño, a fonte de S. Lázaro ou a fonte de Santiago de Vigo, todas elas denominadas pola súa situación o lado da capela do santo respectivo. A Capela da Misericordia e a casa do lado onde vivía o capelán, derrubáronse “a piqueta” no mes de Abril de 1964 debido o seu estado ruinoso (La Comarca, 26-Abril-1964)”. Moitas grazas a todos vos polas correccións.

ESCUDO DE ARMAS DA CASA DO FIDALGO DE VILAFRAMIL. Francisco José Campos Dorado

Este sinxelo e distinguido Escudo de Armas español da (foto supra), sen particións e gravado en fondo e baixo relevo, sobre pedra marmórea do país, está situado no pórtico da Casa do Fidalgo de Vilaframil. Darlle as grazas desde aquí a Dª Carme, dona da casa, que tan amablemente atendeu as miñas preguntas e me deixou sacar esta foto que hoxe mostramos, comentándome que a fidalguía da familia, chegou a día de hoxe por liña materna, o que na heráldica se contempla como liña cognaticia ou de femia, e cuxa última fidalga foi Dª Celia López García, filla de D. Lorenzo López. Na antigüidade a liña de femia tiña moito valor, pois fúndase no principio de que: “a madre é sempre certa”.
O campo do escudo preséntase sen particións e cun gran número de figuras ordenadas e compactadas que trataremos de entender cotexándoas coas do escudo de Armas da foto 2, que se atopa no muro do atrio da Catedral de San Martiño de Mondoñedo, e no que se presentan moitas das mesmas armas, no 2º, 3º e 4º cuartel. Por outra banda dicir que, non temos ningunha documentación propia que acredite o liñaxe familiar deste Escudo de Armas, polo que tivemos que indagar noutros brasóns parecidos e documentados que atopamos na Heráldica de Galiza.
Esta falta de documentación, por desgracia, falta bastante común na Heráldica de Ribadeo, pode dar pé a algún desatino no desenrolo dos renomes ou apelidos, e dos antropónimos ou nomes propios usados decotío nos repertorios familiares de cada estirpe. Servirémonos como guía deste asunto, e baixo o noso mellor criterio e entender, da separata publicada no “Anuario de Estudios Medievais” 39/1 Xaneiro-Xuño de 2009 “Identidad y Memoria Genealógica. Una aportación al estudio de la Antroponimia Medieval Gallega”, feita por D. Eduardo Pardo de Guevara y Valdés (Instituto de Estudios Gallegos “P. Sarmiento” CSIC, Santiago de Compostela).

Escudo en S. Martiño de Mondoñedo

O escudo (foto 1), carece de adorno exterior e está timbrado coa cruz cristián, que nos leva a pensar que pertence a un abade ou a un familiar do Santo Oficio da Inquisición do Reino de Galicia, tal e como podemos ver nos Escudos de Armas de D. Baltasar Menendez Navia y Sierra, da casa do parque, antigo comercio de Maseda, da Casa do Patín de Ribadeo e na Casa do Outeiro de San Miguel de Reinante (Casa brasonada do parque de Ribadeo, tamén en La Comarca del Eo, 21-Maio-2016)
Baixo a cruz do timbre, unha dobre bordura realzada, entremedia unha faixa. Estraña e particular forma de timbre que non se amosa en ningún outro Escudo de Armas que víramos ata o de agora por estes lares.
O escudo (foto 1) ó carecer de particións definidas, como no escudo da foto 2, que claramente se presenta cuartelado en cruz, admite a posibilidade de distintas interpretacións segundo agrupemos as figuras dunha ou doutra forma, seguindo as regras e normas heráldicas.
Así, se ás Armas as consideramos cuarteladas en catro, no 1º cuartel (cantón destro do xefe): dúas flores de lis en faixa surmontadas polo que parecen TRES LANZAS, que puideran ser Armas dos LANZÓS, dos LEIS ou tamén dos VILA como as da Casa de Guiance de Vigo (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LVI, páx.485).
Se son TRES ESTACAS, serían Armas dos VALCARCEL. Se son TRES ANTORCHAS ou VELAS acendidas, semellan algunhas das Armas dos PARDO.
No 2º cuartel (cantón sinistro do xefe): unha construción que parece unha torre sen acabar de gravar, pois fáltanlle as ameas e o portalón de entrada, tal como se ve no cuartel 2º do escudo da foto 2. Puidera ser a torre do brasón de Armas dos SUAREZ (de ALBERGARÍA? ou de DEZA?). Na parte alta, unha torre de homenaxe sen acabar de gravar nos detalles, que tamén se percibe no 2º cuartel da foto 2.
No 3º cuartel (cantón destro da punta): un león rampante, lampasado (coa lingua de fora e posiblemente de distinto esmalte ó do campo) mirando a sinistra, sobre un coitelo alto (coa punta alta e mango abaixo) inclinado á destra. O león parece que fai referencia á Orde de San Bieito, ou á condición dun abade bieito (benedictino), posible dono orixinal desta casa. Tamén pode ser o león dos RENGIFO, dos ARIAS (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LVI, páx.497), dos ROMAY (ibidem, páx.499) ou dos OZORES (ibidem, páx.507), ou tamén, o león de algún dos brasóns das Armas dos PRADO, dos BALBOA, ou dos GUINDÓS como veremos máis adiante.
Referente o coitelo, que parece trinchante (de servir viandas) pola forma e tamaño que ten, neste caso non sabemos o significado, pois incluso parece como unha figura algo estraña e incoherente no contexto e na colocación no campo, porén, presenta forma similar ao coitelo representado sobre a táboa de comer das Armas dos RON (Escudo da Capela da Virxe do Rosario -da igrexa parroquial de Sta María do Campo de Ribadeo- tamén en La Comarca del Eo, 18-Marzo-2017).
No 4º cuartel (cantón sinistro da punta) son armas similares e das máis estendidas, dos FERNÁNDEZ DE TEMES: en campo de gules, tres faixas de ouro superadas por un cruz de ouro de Tau (coa forma de “T”) (Blasones y Linajes de Galicia, D. José Crespo del Pozo, Volume II, páx. 413). Tamén puideran ser: en campo de azur tres faixas de ouro (brasón dos PARGA ou dos MESSIA), así como, Armas de RODRIGUEZ, Señor de Sanabria, como xa vimos no 1º cuartel do Escudo de Armas do Pazo de Guimarán (tamén en La Comarca del Eo, 15-Xullo-2017), ámbalas dúas, superadas por unha cruz.
Sabendo das figuras das Armas e do que poden representar individualmente, segundo asociemos os cuarteis, nos darán diversas posibilidades de liñaxes familiares.
1).- Se o escudo o consideramos partido, ou sexa, divido en dúas metades iguais por un eixe central vertical, sería o caso das liñaxes dun matrimonio, coas armas do marido á destra e da muller á sinistra. Así, as armas do marido, considerando ser TRES ESTACAS, serían armas dos VALCARCEL xunto có león rampante do cantón destro da punta (en campo de gules tres estacas de ouro, e en campo de ouro un león rampante de ouro) (Atienza, nomeado por D. José Crespo Pozo, Volumen V, páx.186).
Segundo D. Eduardo Pardo de Guevara, na obra antes citada (ibidem, páx. 33) falando da asociación de apelidos, dinos: “no resulta extraño identificar dentro de un mismo linaje a varios personajes homónimos coetáneos. Entre el grupo de los VALCARCEL y BALBOA, se documenta el caso de los GARCÍA RODRIGUEZ...”. Neste escudo vemos, en xefe á destra, o brasón das estacas dos VALCARCEL asociado ó león dos BALBOA, en punta á destra, así como as faixas interpretadas como RODRIGUEZ, parecen levarnos (con dúbidas) a este apelido García Rodríguez, cuxo García, puidera ser un dos antecesores primixenios dos descendentes actuais deste Escudo de Armas.
Se en vez de ESTACAS, son TRES ANTORCHAS ou VELAS acendidas, semellan Armas dos PARDO (iguais as do 2º cuartel do escudo de 1898 do Asilo de Mondoñedo, pertencente a D. José Mª Pardo-Montenegro Cordal) (Heráldica do Municipio de Mondoñedo, Dª Olalla Rúa Veloso, páx.12). Se son TRES LANZAS, de LANZÓS, LEIS OU VILA...
Por outra banda, o escudo parece ter espalladas por todo o campo, moitas das armas do antiguísimo Escudo de Armas dos SOBRADO do Pazo de Tumbiadoiro na parroquia de Sta. María de Vilamaior de Sarria (Lugo): as dúas lises en faixa, a forma da torre donxonada, a cruz e as tres faixas. Falta a lenda: “DE HERMENEGILDO Y PATERNA VIENEN LOS NOBLES SOBRADOS DEJANDO MEMORIA ETERNA Y A LOS MOROS DESTROZADOS” (Blasones y Linajes de Galicia, Frei José Crespo del Pozo, Volume I, SOBRADO-1, páx.402).
Por outro lado, D. José Santiago Crespo del Pozo (ibidem, volume IV, páx.142) dinos que a terra de PARGA, foi vendida a Dª GARCIA RODRIGUEZ DE VALCARCEL, por D. Felipe de Cabrera y Ribera, fillo do rei Sancho IV (rei 1284-1295) e de Dª María de Molina (neta de Afonso IX) en Sevilla o 5 de Xuño de 1327. Dª García estaba casada con D. Pedro Fernández de BOLAÑO, a quen lle deixou o coto de Parga, segundo testamento redactado en lingua galega, ante D. Afón Pérez de Athales (notario).
Ningún destes apelidos nos é descoñecido no Concello de Ribadeo, pois tanto a familia PARGA, que segue sendo da nosa veciñanza, como os BOLAÑO (Casa da Cerca de Cinxe, a  o vínculo de D. Carlos María RODRIGUEZ DE VALCARCEL, cuxo nome levou o Instituto Laboral de Ribadeo e que tantos de nós recordamos con nostalxia pois alí estudiamos o bacharelato elemental e superior, de modalidade Agrícola-Gandeira, sendo D. Carlos, Director Xeral do Instituto de Emigración, naquel 30-Agosto-1958, fecha da inauguración, á que el non poido asistir por atoparse de viaxe no Cabo San Roque, navegando de Arxentina para España (La Comarca, 7-Setembro-1958).
A partición sinestra do escudo, corresponde ás Armas familiares da muller, e serían as armas de SUAREZ DE ALBERGARÍA ou de SUAREZ DE DEZA e RODRIGUEZ ou SUAREZ DE DEZA E FERNANDEZ DE TEMES, SUAREZ DE DEZA E PARGA...
2).- Se o escudo o consideramos cortado, ou sexa, divido en dúas metades iguais por un eixe central horizontal, a partición alta sería a do marido e a baixa da muller.
3).- Se o escudo fora, semicortado e partido, no primerio cuartel serían armas dos avó paterno, no segundo avó materno e no terceiro as da avoa paterna.
Así continuaríamos cun escudo medio partido e cortado; outro partido e semicortado; outro cortado e medio partido; cuartelado dunha alianza, cuartelado de duas alianzas, de tres alianzas, etc.
O magnífico Escudo de Armas da (foto 2) sito no muro oeste do atrio da Catedral de San Martiño, é un escudo ovalado, timbrado cunha celada posta de perfil, coa viseira aberta e levantada, e a parte inferior baixa, cuxa abertura está cuberta con catro grilletas ou barretas de reixa, o que na Heráldica representa o casco dun fidalgo de catro liñas paternas e maternas que, si tivera esmaltes, amosaría as grilletas de ouro cravadas á bordura do mesmo metal e forradas de gules.
O conxunto do adorno exterior está enriquecido cun elaborado cincelado, con talla que resalta volutas de follas feitas en medio relevo. A parte inferior da celada parece unirse a unha gola de particular feitura, que semella un corazón tumbado coa punta a sinestra, e coa placa de aceiro adornada cun baixo relevo de follas de carballo, á maneira das preciadas armaduras dos fidalgos ricos con adornos adamascados (con debuxos como os das telas de seda de Damasco). Se non fora pola cinta remachada que aparece como continuación da cinta do casco, podería decirse que esta gola non é tal, senon unha ombreira ou peza da armadura antiga que cubría e defendía os ombros, e que se puxo aí só como adorno, pois non é lóxico que a gola teña unha abertura frontal, pois era unha peza lisa para que as frechas ou as puntas das armas esvararan por ela e protexeran o pescozo do cabaleiro de talladas ou de punzadas, cousa que non faría se tivera esta acanaladura frontal. De aí a dubida, ainda que puidera estar meténdome coa “musa” que inspirou a imaxinación do artista que fixo a talla, ¡e as musas son as musas, e merecen un respeto! En fín.
O casco está adornado cun penacho de cinco plumas e uns lambrequines en veleta (un a cada lado do helmo), que continuan envolvendo o escudo por ambos flancos ata toparse, nos soportes centrais, cunhas cunchas de vieira invertidas. No sostén, un ato de follas de acanto e outras volutas mais delgadas, envolven a punta do escudo ata as vieiras centrais.
Este escudo de armas parece ser que provén dun antigo pazo dos MONTENEGRO, que foi demolido preto da catedral de San Martiño, e que para non perdelo, o colocaron na actual situación. Cousa que desde aquí aplaudo ata rabiar, pois si tiveramos sempre este respeto polas memorias antigas, non teríamos tantos ocos vacios na nosa Historia local, comarcal e nacional. Aínda que o escudo proveña dun pazo dos MONTENEGRO, como vamos a ver, non presenta o brasón propio das armas desta antigüisima familia, cuxo solar principal estaba nunha casa-torre que defendía unha das entradas da Vila de Pontevedra, sobre o río Lerez. Desde esta casa torre, os Montenegro, espalláronse por todo o Reino de Galiza e por toda a península ibérica (Ibidem, Frei José Crespo del Pozo, Volume III, páx.317). Porén, dentro da catedral hai unha lápida funeraria, que se describe na Guia Breve Nº 10, de San Martín de Mondoñedo, como da familia Montenegro, e que ten gravado un escudo de armas cuartelado en cruz, donde claramente están no 3º cuartel as Armas de SOTOMAYOR que xunto cun escudo pintado dos MOSCOSO sobre un arco lateral a nave do cruceiro da catedral, sacamos en conclusión que todos estes elementos se refiren a enlaces matrimoniais da familia de D. Payo MONTENEGRO SARMIENTO MARIÑO DE LOBEIRA, casado con Dª María DE OCA E SOTOMAYOR MOSCOSO E OSORIO ENRIQUEZ DE MONROY, filla única de D. Suero DE OCA E SARMIENTO DEZA E RIBADENEIRA E ZÚÑIGA, señor do castelo de Celme (Ibidem, frei José Crespo, Volume III, páx. 318-319). Ó lado do escudo dos MOSCOSO, hai outro escudo pintado, coas doncelas dos MIRANDA, o que nos conduce a outras alianzas familiares, como a de D. José MOSCOSO MIRANDA nacido no Valadouro, e casado con Dª María del Carmen QUIROGA QUINDÓS, de Betanzos, filla de D. Andrés QUIROGA E ULLOA (Ibidem, Frei José Crespo, Volume III, páx.334), e quizais desta liñaxe QUIROGA, sexa o escudo do foto 2.
Como arriba dixemos, o campo do escudo, da foto 2, está cuartelado en cruz, e presenta no 1º cuartel as Armas dos QUIROGA: en campo de gules, un carballo de sinople, cun can de prata atado o tronco cunha cadea (como as do Pazo de Ferreiroá na Ribeira Sacra). Tamén poden interpretarse (pero menos probable): un can atado a unha árbore, das armas primitivas dos ACEBEDO (en campo de ouro, un acivro de sinople cun can branco atado o seu tronco) (Escudo da Capela da Virxe de Lourdes de Sta. María do Campo, parte do brasón do 1º cuartel, tamén en La Comarca del Eo 6-Maio-2017)
No 2º cuartel: unha torre ameada adestrada, surmontada por unha “¿pica?” e dúas pequenas panelas, e o todo, adosado a dúas frores de lis en pao (unha sobre outra). As frores de lis deste cuartel (igual que as do escudo da Casa do Fidalgo de Vilaframil) parecen ter a súa orixe no adorno dos escudos dos reis de Francia (Ciencia del Blasón, D. Modesto Costa y Turell, ano de 1858, páx. 104) e cuxo emblema chegou a estas terras cos primeiros “francos” que viñeron peregrinando polo Camiño de Santiago, e que moi ben, ditas flores, poden estar relacionadas coas cunchas de viera dos soportes deste escudo da foto 2.
Este brasón parece ser dos SOBRADO, similar o do 2º cuartel do escudo de armas esquerdo da Casa fuerte de Sobrado na parroquia de Santa Baia de Pedrafita, no municipo de Chantada, Lugo (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia, Tomo LVI, páx.179).
No 3º cuartel: un león rampante lampasado mirando a sinestra, como o xa visto no escudo da Casa do Fidalgo, que neste caso, é probable sexa do brasón dos QUINDÓS.
No 4º cuartel: tres faixas surmontadas por unha cruz adestrada de tres lanzas. Neste caso o brasón parece unha unión familiar dos TEMES e LANZÓS. Armas similares as vistas en 1º e 4º, do escudo da Casa do Fidalgo de Vilaframil (1ª foto), polo que as asociacións familiares poden ser variadas por matrimonios diversos, como xa vimos.
É unha magoa non haber podido desenrolar e concretar máis os brasóns e xenealoxías, dos corenta e seis Escudos de Armas descritos do actual Concello de Ribadeo que ata o de aquí coñecín, e que fun amosando públicamente nos últimos dous anos de traballo, nestas queridas páxinas de La Comarca del Eo e no blog Ribadeando do meu querido amigo Antonio Gregorio Montes, pero carezo no 90% dos casos, da necesaria documentación pública ou privada pola que poder tirar dun fío esclarecedor, porén, quédame a indecible satisfacción de habelo intentado amosando estas Armas tal e como eu as fun atopando e contrastando coa bibliografía xeral consultada e descrita en cada párrafo, para que outras plumas mellores que a miña, continuen con este progreso, e posta en valor, do prestixioso estudio da particular e extensísima Heráldica de Ribadeo, que sen lugar a dúbida, será todo un reto de perseverancia, afán e desvelos. Quédame por describir, un último escudo brasonado, que fará o número corenta e sete, e que quizais, ¿aínda non sexa o último...?. Xa veremos, pois en Ribadeo existen símbolos, marcas e obxetos diversos, dos que unha vez estudiados, nos contan historias recónditas de caracter totalmente insospeitado.

ESCUDO DA QUINTA DA VILAVELLA. Francisco José Campos Dorado

Este magnífico escudo de armas, único no Concello de Ribadeo polo seu deseño: cuadrilongo, apuntado en xefe, redondeado en punta e ensanchado na parte superior, característica dos escudos de estilo inglés (Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro -C.S.I.C.-, Hidalguía, Madrid 1961, páx.113), estaba situado antigamente na fachada da casa da Quinta da Vilavella, coñecida como a Casa de Gallardo, por ser os membros desta familia os que levaban ou arrendaban a propiedade, alpendres e casa, antes de ser demolida para facer a rotonda e a estrada de circunvalación de Ribadeo, Vilavella- Piñeira.

Situación da casa, esquerda da foto, centrada (sinal triangular azul). Costas, 1991. http://fototeca.cnig.es/

Carece de timbre e de adorno exterior o campo, non está datado, pero si poden lerse na cartela os nomes dos brasóns da súa orixe. Segundo se mira, na parte alta esquerda “AGVIARES”, na destra “VIVERO”, abaixo esquerda “MARQUESES” e abaixo dereita “TEXEIROS”.
Esta cuartelado en cruz ou en catro cuarteis, e antes de continuar a descrición de cada un deles quixera apuntar a diferenciación que existe entre brasóns e labras. En Heráldica o “brasón”, son as armas lexítimas dun cabaleiro ou dunha familia recollidas nun memorial ou pergamiño, e son únicas para cada liñaxe, pois son armas herdadas dos seus antepasados. En cambio, a “labra”, é a reprodución heráldica nunha pedra, xeralmente fincada na parede dunha casa, dun edificio ou gravada na lápida dunha sepultura, e sole agrupar no mesmo contexto artístico varios brasóns diferentes. Isto converte á labra, nas Armas dunha Casa, que son unha sucesión de liñaxes unidos por lazos de consanguinidade e afinidade, que ó longo de xeracións moraron en determinada vivenda (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria, Proyecto Galicia, Tomo LIV, Baixa Idade Media. Cap.1: Descrición e identificación de pedras armeiras).
Por outra banda, debemos facer notar, unha vez máis, que na descrición heráldica, a esquerda e a dereita, son a esquerda e a dereita do cabaleiro que empuña o escudo, ambas contrarias a man do observador que está en fronte mirando cara a el.
No primeiro cuartel, vemos unha labra que representa, a destra, unha aguia coroada e espraiada (de ás estendidas ou volante) sinistrada (que ten a esquerda) dunha torre donjonada cunha cúpula rematada dunha gran cruz, en cuxo brazo ou hasta vertical ondea unha bandeirola de dúas zarpas ou puntas (un estandarte de “dragóns” ou de infantería e cabalería lixeira). Cargadas na torre e apoiadas unhas noutras, hai catro e tres lanzas, e no chan, en primeiro plano cinco ou seis pirámides pequeniñas.
O conxunto da torre con cúpula, remate da cruz e bandeirola, lanzas e pirámides, parece a escena dun campamento cristián en Terra Santa, onde a torre ameada con cúpula é típica de Xerusalén e as “pirámides” ou roquetes (figuras triangulares) simbolizan pequenas fogueiras ou as tendas de campaña dos soldados, así como, as lanzas parecen estar estibadas no campamento para ser usadas inmediatamente en calquera momento de alarma xeral ou de “zafarrancho” de combate. Co marxe de dubida correspondente, parece a labra de dous brasóns enlazados, por un lado, dos Aguiar (en campo de azur un aguia parda, volante, coroada e armada de ouro (armada = “coas garras” de ouro, metal distinto á cor do corpo) e por outra banda, as lanzas están labradas de forma tan evidente, que puideran estar falando de armas dos Lanzós. Menos probable é, que as lanzas sexan estacas para construír unha empalizada pois están aguzadas, o que entón serían armas dos Valcarcel. De calquera das maneiras, ambos brasóns están unidos por consanguinidade matrimonial ou de herdanza, ou por lazos de fraternidade entre cabaleiros, que como parece ser, foron xuntos as Cruzadas entre o século XI e XIII.
No segundo cuartel, un soldado de infantería mirando sinistra, armado con alabarda en posición de ataque ou de defensa, pasante (que vai andando) por detrás dun escudete similar ó principal, con cinco barras que non completan o recheo do campo, e sinistrado de tres árbores folladas sobre montículos e ondas de auga. As barras do escudete parecen armas dos Varela ou dos Villarmeá (Heráldica, Genealogía y Nobiliaria, Proyecto Galicia, Tomo LV), e as árbores folladas sobre montículos e ondas de auga son armas dos Vivero ou dos Fajardo (P.Gándara, Armas y Triunfos, 1677). No escudo partido das armas do apelido “Lugo”, de D. Sancho Romáiz de Lugo, constan estas armas primitivas dos Fajardo na primeira partición, e na segunda partición outras dos Vivero (unha cruz angulada de catro espigas de ouro) armas que gañou na batalla das Navas de Tolosa, 16 de Xullo de 1212, ás ordes do rei Afonso VIII contra as tropas do exército almohade de Miramamolín.
No terceiro cuartel, en xefe, un lis centrado e no cantón sinistro un crecente ranversado algo tornado (coas puntas cara abaixo e un pouco mirando a destra) superando catro estrelas de seis puntas, a central no interior do crecente é máis grande cás tres adxacentes (parecen ser do brasón dos Luaces de Viveiro). Na figura central un home con vestimenta folgada en cuxa “camisa mulida” leva recosida unha cruz en relevo, pantalón ancho e “bombacho” e calza botas ou polainas. Na man dereita porta un paxaro e na cabeza leva un gorro de pel de furón ou de esquío. ¿Está o furón ou o esquío vivo sobre a súa cabeza?. Mais ben parece estar vivo, pois apréciase que ten o rabo gordo levantado e parece ter o ollo aberto. A sinistra un can levantado e acolarado (con colar o pescozo), parece xogar coa man esquerda do home. A figura do home está cargada (sobre ou por diante) do que parece un arado romano, cuxa rella asoma pola súa dereita e pola sinistra aparece a rabela ¿apoiada nun soporte vertical?.
Os motivos que aparecen neste cuartel son un misterio, debido a fantasía de quen os escolleu, e por faltar o memorial do brasón, polo que só trataremos de interpretar o sentido representativo das figura ou pezas que vemos. O home parece ser un amante dos animais e semella estar entretido facéndolles festas ou amestrándoos. A súa indumentaria de campo denota unha profesión, como a de “montero”, pero neste caso, faltan as bucinas ou trompetas de caza que ó representan na Heráldica, polo que, máis parece ser un “alimañero real” (de aí, a concesión deste brasón do que parecen “armas cargadas” ou de mercé dun soberano). O alimañero, era quen se encargaba de cazar os animais que prexudicaban “o deporte” da caza menor, utilizando animais amestrados como o can ou o furón, e preparaba reclamos artesanais dunha ou doutra arte, como a triquiñola do paxaro na man, para atraer e atrapar os bexatos vivos que mataban as pombas, para logo adestralos para o arte da cetrería. O lis pode representar á flor do lirio ou ser imitación dunha abella, insecto de onde provén a confusa orixe do xeroglífico do lis (Ciencia del Blasón, D. Modesto Costa y Turell, 1853, páx.104).
No cuarto cuartel, á destra unha árbore (un teixo) cargada dunha torre adxurada (con porta e fiestras abertas) baixo a cal se ven as raíces da árbore, e a sinistra unha aguia coroada, de ás espraiadas e “escamada” no centro do corpo. A árbore e a torre son armas dos Texeiro. Noutros brasóns das armas dos Texeiro, soamente está a árbore á destra, e sinistrada dunha torre surmontada dunha aguia de sabre (cor negro). Neste caso, a aguia vese como con “escamas” e parécese máis á do brasón dos Solarzano ou á dos Azebedo de S.Fernando de Tui, onde Dª Ana Azebedo y Vivero de Castañón vivía no ano de 1547.
O escudo, no seu conxunto, parece que representa unha labra familiar da casa de Dª María Marquesa Pardo Lanzós Aguiar e Montoto, dona e señora dos cotos de San Xulián de Cabarcos e Canedo, casada co capitán D. Pedro Bravo de Oyos e Solarzano, de Reinosa (Santander). Un familiar, D. Gonzalo de Solarzano foi bispo de Mondoñedo (1567-1570) e o seu escudo de armas esta gravado no claustro da catedral baixo un capelo (sombreiro de bispo) e dous cordóns caendo polos flancos do escudo, cada un con seis borlas. Durante o seu mandato, D. Gonzalo concedeu varios foros (contratos polo dominio directo dunha propiedade, pola que se pagaba unha renda anual) nas parroquias da bisbarra, un deles en Santalla de Vilausende en 1570.
Na Chancillería de Valladolid hai un preito que dura desde o ano 1498 o 1544 entre o Convento de San Francisco de Ribadeo, e D. Lope Díez Tejeiro, veciño de Ribadeo. Isto acredita a antigüidade da familia Texeiro en Ribadeo, ademais de darnos a entender un certo “status” ou posición social relevante, pois non cremos que calquera se puxera a preitear con membros da igrexa por aqueles tempos (¡e nin agora tampouco!)
Outros familiares deste escudo de armas son: O que foi señor do val de Cabarcos D. Pedro Pardo de Aguiar casado con súa prima, Dª María Osorio de Aguiar unha das máis nobres señoras do Reino de Galicia que vivía en 1556. Dª María era filla de Dª Mayor Basanta de Aguiar, señora da Casa-fuerte de Samarugo situada no monte Seivane da parroquia de Santiago de Samarugo (Vilalba). Dª Mayor, estaba casada con D. Pedro Álvarez Osorio, fillo do primeiro matrimonio de Dª Constanza de Castro (filla do Mariscal Pardo de Cela e de Dª Sabela de Castro) con D. Galeor Osorio. Dª Constanza casou en segundas nupcias con D. Fernán Ares de Saavedra, fillo de D. Arias Vázquez de Saavedra de Párraga e de Dª Constanza López de Saavedra.
Encontramos outros familiares, na antedita Chancillería, nun preito litigado en 1599, por D. Lope Ares Marqués, como marido de Teresa Pérez, veciños de Ribadeo, co cóengo (canónigo) D. Pedro Domínguez de Trabada, da mesma veciñanza, como titor de D. Pedro Rodríguez de Trabada, e D. Gonzalo Díez de Castropol e San Xulián, como marido de Dª Inés Pérez de la Vega, veciños de Castropol, sobre o testamento e herdanza de D. Fernando Álvarez de la Vega.
Outros parentes aparecen nun Expediente de Probas do cabaleiro da orden de Carlos III, D. Pedro de Viveiro Pardo Teixeiro de Aquiar y Reigosa de Chao, natural de Mondoñedo, Ministro do Tribunal da Contadoría Maior, Mordomo da Real Casa, Rexedor perpetuo máis antigo e Alférez maior da cidade de Mondoñedo; cabaleiro pensionista; Ano 1779.
¡Quédanos moito por descubrir e descifrar da Historia do noso querido Ribadeo! Pero, “A Deus rogando e co mazo dando”, dicía unha das máximas do Colexio dos Hermanos, pois non é cuestión de desesperar, senón de perseverar na busca entre tantas materias relacionadas entre si, e que requiren de moita paciencia para desentalingalas das áncoras que as manteñen fondeadas na “Dársena do Esquecemento”, pero que, sen ningunha dubida, son apaixonantes de estudar, e pouco a pouco irán aflorando...!

RÍA DE RIBADEO. Pancho Campos Dorado

 

RÍA DE RIBADEO

Pancho Campos Dorado

    Filibusteros é a palabra que emprega o dicionario para referirse ás pragas infecciosas dos piratas do Caribe, xente putrefacta empeñada en apropiarse do alleo por vía marítima. Esas cuadrillas de individuos que turran, turran e turran unha e outra vez empeñados en apropiarse do alleo, e non cabe dúbida de que o que buscan os patrioteiros do Principado de Asturias é o botín arqueolóxico subacuático que hai por miles de pezas no fondo da Ría de Ribadeo. O nome da ría claro que importa, pois perdida a identidade toponímica do lugar pasa de ser do Reino de Galicia, a ser un topónimo inventado e compartido co Principado, ente xurídico que se dedica a expandir o seu territorio desde fai séculos a costa dos territorios galegos, e para iso vai inventando cousas. Tal exemplo témolo en aquel Afonso I “o Católico”, ou sexa, lacaio da igrexa católica, xenro de Don Pelaio pois estaba casado coa súa filla Ermesinda, e que un día pola maña deulle a turrada, e proclámase primeiro rei de Asturias, cando Asturias sempre foi unha provincia da Gallaecia e nunca un reino documentado como tal, por máis que aos “españolistos” facedores de historietas o escriban en libros, libretos e na Internet. O seu sucesor Fruela I (757-768) era tan sumamente malvado que o asasinaron, iso si deulle tempo de fundar Oviedo.

    Ribadeo é un porto estratéxico do Cantábrico desde a época comercial celta-grega de máis de dous mil anos de antigüidade. Todos eses vestixios históricos patrimoniais están enterrados no fondo da Ría de Ribadeo. A súa localización tan estratéxica no Camiño de Santiago e no comercio marítimo do Atlántico, vírona no século XII tanto os bispos de Oviedo e de Mondoñedo, como o rei Alfonso VII “o Emperador” (rei 1126-1157, fillo de D.ª Urraca e coroado rei de Gallaecia en Santiago por Xelmírez en 1111 e como emperador en León en 1135) e amplía a súa xurisdición real en detrimento dos intereses bispais de abadengo.

    Nestes intres do s. XII, o bispado de Mondoñedo perde contra do bispado ovetense a xurisdición do territorio de Reboredo que se converterá no concello de Castropol, punta de lanza do convento ovetense e máis tarde do Principado de Asturias, contra os intereses da Galiza e de Ribadeo ata os nosos días (por algo seguimos sen Xulgado de 1ª estancia e de outros organismos oficiais).

    No século XIII Ribadeo é sé episcopal con Igrexa Catedral-Colexiata e chega a ser o Porto comercial máis importante do Cantábrico como consecuencia tamén do seu rango de Vila e do privilexio de Carta Puebla con dereito a celebrar mercado, que lle concedera Fernando II (rei 1157-1188 da Galiza, de León e doce anos tamén de Toledo, durante a minoría de Afonso VIII, o das Navas de Tolosa). Ribadeo no século XIII é bocado territorial moi apetecible para moitos intereses, cuxo valor chega aos nosos días, e se no século XII tivo o bispado de Oviedo o atranco dos interese do rei e non consegue facerse coas Terras de Ribadeo e de Miranda, volven a turrar e turrar unha e outra vez, sempre que atopan unha debilidade no goberno do Reino de Galicia. Hai varios preitos anuais desde primeiros do século XVI contra os intereses do comercio do sal que chega ao porto de Navia e cuxas alcabalas cobraba o Conde de Ribadeo.

    Turrar, turrar, turrar esa é a cuestión, ata que fan a falcatruada no século XVI, cando chega a ser VI Conde Ribadeo e II Conde de Salinas de Añana (Álava), Diego Gómez de Sarmiento e Villandrando, un personaxe que vende ao Principado de Asturias en 1551 en Medina del Campo (vamos, ao lado de Ribadeo!) as Terras de Ribadeo e as súas servidumes intre Eo-Navia por 8500 ducados. Esas terras eran do Reino de Galiza e non eran propiedade do conde, pero por aquelas datas o menosprezo sementado polos reis católicos cara a Galiza, que había que queimala e arrasala como fora, matar, aforcar e despanzurrar antes de morrer a todo individuo con asomo de fidalguía galega, era un momento moi axeitado para os intereses do Principado, que facía un século que existía e tiña gañas de chegar canto antes co territorio á Coruña (na Internet, mapas de Asturias cos marxes territoriais na Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra, hai uns cantos exemplos). Así se escribe a historia confeccionada da Hispania-españolista.

    A estratexia secular dos gobernos de Asturias por conseguir gobernar o Porto de Ribadeo nunca se perdeu, e volven turrar no ano 1958, aproveitando a ditadura franquista, xa que Franco estaba casado cunha asturiana e éralles fácil chegar a el, pois na “Corte de Oviedo” non o podían ver e parece ser que el quería granxearse o seu favor. Pois ben, neste ano 1958 a administración franquista fixo a delimitación interprovincial que lle deu a gana, trasladando a “liña de marcos” da ribeira asturiana ata o medio da Ría de Ribadeo, pasando polo arte de “birlibirloque” miles de hectáreas da provincia de Lugo, para a provincia de Oviedo, cando a marcación da Ría de Ribadeo foi sempre en ambas ribeiras do territorio do Reino de Galiza. Pero non cabe dúbida de que aqueles do goberno da provincia de Oviedo, foron falcatrueiros listos, e aqueles gobernadores da provincia de Lugo non movían un dedo por nada que puidese desacomodalos do posto onde tan ben vivían. Aquela trapallada franquista quedou tapada para os ribadenses, que non se decataron de nada, pois aquel agosto de 1958 foron inaugurados por Franco o Parador de Turismo e o Instituto Laboral “Carlos María Rodríguez de Valcarcel”, ambos establecementos moi desexados por todos os veciños de Ribadeo.

    Outra sibilina turrada, e non cabe dúbida que de “xente lista” que está a todo o que se menea, foi a denominación no ano 2011 do espazo da Biosfera “Oscos, Rio Eo e Terras de Burón” onde toda a toponimia das Terras de Ribadeo e de Miranda se asolagou dun plumazo. Que pasaba en Ribadeo no ano 2011? Había eleccións municipais. Levaban gobernando en coalición PSOE e BNG (2007-2011) e aquel ano gañou o BNG por maioría absoluta (2011-2015). Que lles pasou a estes dous partidos para permitir isto? Sinto moitísimo dicilo pero comentáronme que “non pensaban que tivera importancia pois non se nomeaba tampouco a Asturias”. Eu escribín denunciando esta barbaridade toponímica en dous artigos sobre a “Buronlandia” que se acababa de crear (tamén en La Comarca del Eo 1-outubro-2011 e 2-novembro-2011), pero igual deu, non entenderon o que leron, si é que os leron.

    Agora volve o goberno do Principado de Asturias a turrar co nome da Ría de Ribadeo, con saña por sacar un bo bocado, coma sempre. Por que agora?. Sen lugar a dúbida porque quere ter o control dos pécios e dos restos arqueolóxicos da Ría de Ribadeo para encher as vitrinas dos seus museos ata rebousar. Agora van a chegar fondos europeos para a recuperación económica de España, na inxente cantidade de diñeiro de 140 mil millóns de euros que serán repartidos entre as comunidades. Veredes como aparecerá a beata santurrona con pantalóns, que nos loubará o ben que o fai o PP no goberno da Xunta de Galiza e cuxo modelo debería ser extrapolable ao resto do Estado, pois hai que ver o ben reparte migallas de calderilla por Ribadeo.

    Seguro que sabe traballar mellor a cuestión monetaria o Principado que a Xunta, só hai que ver o impulso que lle deu aos Oscos, a Taramundi, etc. pero na Ría de Ribadeo non podemos deixarnos cabalgar por tamaños veciños que nos tocaron en sorte, pois o que cabalga ten dominio da cabalgadura, tena amestrada, domada, sometida, e non é o caso cos veciños de Ribadeo. Asturias aliouse con León, Castela ou Santander para destripar e esquecerse da Gallaecia ou Reino de Galiza de onde eran provincias e condados. Chegaran farfallando a onde queiran chegar, pero neste lado da Ría de Ribadeo nin somos primos nin irmáns deles, somos ribadenses, algo xenuíno que só se atopa na boa xente.

    O Porto de Ribadeo é nestes momentos gracias a “benevolencia” (ou incompetencia?) da Xunta de Galiza, o porto occidental de Asturias por excelencia. De aquí saen case 500 mil Tm. ó ano de pasta de papel cuxa papeleira da postos de traballo ós asturianos. Todos os montes da nosa comarca galega plantan eucaliptos para esa papeleira asturiana que tamén establece os prezos de compra, cuxo monto da escasamente para repoboar a maioría das pequenas fincas que están plantadas. Os camións que traen a pasta ó muelle de Ribadeo son de compañías asturianas conducidos por asturianos. Do porto de Ribadeo viven escasamente unha ducia de persoas galegas a día de hoxe, cando antes vivían máis da metade das familias da poboación de Ribadeo. A Capitanía Marítima estivo comandada desde a década de 1980 ata fai un ano, por un mariño mercante asturiano, incluso o Práctico do Porto de Ribadeo é asturiano. A Xunta reparte prebendas para que sigan vindo cargar a Ribadeo a pasta da empresa privada ENCE, e rebáixalles as taxas do porto para que estean contentos, en vez de sacar avante as infraestruturas necesarias para que o porto sexa rendible. Levantar ou peraltar a táboa da Ponte dos Santos ata os 45 ou 50 metros cunha ponte colgante ou atirantada pois hai que tirar as pilastras centrais que estorban ao tráfico e a manobra polo canal, dragar a ría ata os sete ou dez metros de calado cribando a area para salvar as pezas arqueolóxicas que aparecerán por centos ou miles a esa profundidade, desescombrar a obra incivil que desde 1980 os “enxeñeiros” de Camiños, Canales e Portos de mentalidade obtusa e faltos de toda práctica competente, foron incorporando a ría e transformaron un porto comercial nunha marisma para cullaretos de ras. Hai que limpar todo o escombro desa escollera e levar por diante todos os diques do porto deportivo e situalo na Vilavella para deixar diáfano o canal para o tráfico marítimo. Para que queremos os ribadenses nestas condicións o noso porto? Que se vaian, que carguen a pasta no porto “del Navia”, no de Castropol, no de Figueiras, no da Veiga, que a leven en trens ou en tractores a cargar a Avilés, ó Musel de Xixón. Non nos están ameazando constantemente con esa verborrea vergoñenta?. Pois que se vaian dunha puta vez da Ría de Ribadeo que con ese mediocre comercio marítimo teñen ós da Xunta de Obras de Portos da Galiza obnubilados e pasmados. En Portos de Galiza teñen que poñerse a traballar por Ribadeo e deixarse de alugar ao mellor postor o Faro da Illa Pancha ou deixar de percibir dereitos de amarre que autofinanciarían o dragado da ría e a súa rehabilitación. Que se poñan a traballar como fixeron os vascos na Ría de Bilbao que transformaron aquela porcallada de ría en un magnífico centro turístico de proxección internacional. Vaian por alí e aprendan algo ¡¡Viva Galiza Nación!! Érguete que te tan pisando!!

Elixir colexio libremente favorece a eficiencia educativa e económica

O título corresponde a un artigo, lido por min o mesmo día que coñecín asemade os entresixos da nova estrutura dos centros de ensino medio en Ribadeo, algo que parecería ir en contra da liña marcada no título. En resume:
Desaparecen os IES Porta da Auga e Dionisio Gamallo.
Créase un novo IES, único en Ribadeo, técnicamente, 'integración' dos dous anteriores.
Ocupará os espazo do actual Gamallo, xunto cun novo edificio a construír o próximo ano nos terreos dos actuais talleres. A redacción do proxecto xa está en marcha, e, se se seguen os prazos (redactado para o verán, comezo das obras no outono), estaría disposto para que o curso 2009/2010 comezara a funcionar o novo centro.
O novo centro asumirá o profesorado actual de ambos centros (personal con destino definitivo), dando oportunidade para que se poda desprazar xente interesada en facelo (pechada a entrada, aberta a saída). O catálogo de prazas do novo conxunto será presentado próximamente. O personal non docente do IES Porta da Auga pasará o CIFP. O proceso será guiado polo Decreto 140/2006, DOG de 1/9/2006, esperando que a plantilla se estabilice sen desprazamentos forzosos, e aproveitando as xubilacións, aló polo 2015.
Terá unha soa direción, cesando as dúas anteriores. (Nos centros novos, a direción é nomeada 'de arriba' de xeito provisional para poñer en marcha o centro)
Aglutinará o material didáctico dos centros previos.
Suporá unha optimización de recursos, xa de entrada un aforro en cartos e unha solución á falta de espazo no CIFP Porta da Auga, atenazado entre un edificio a medio construír sen licenza e outro a medio construír por empresa en suspensión de pagos.
O CIFP faráse cargo dos ciclos formativos do IES Porta da Auga (Administrativo) e IES Gamallo Fierros (Infantil), podendo crearse algún máis. O CIFP seguirá a ser o único 'centro integrado' da provincia.
Mentras, o novo IES de Ribadeo aglutinará toda a ESO do ensino público en Ribadeo e os bacharelatos (seguirá a contradición de apostar pola 'optimización' e manter un centro concertado). Terá 3 liñas de ESO (3 grupos por curso).
Espérase que, ó ser un centro dun certo tamaño, teña todas as optativas posibles despois da reforma, así como que poda acceder a programas que necesitan un mínimo de estudantes para poñerse en marcha, como as aulas europeas.
Lóxicamente, haberá necesidade dunha adaptación mutua entre plantillas, por exemplo, pero en xeral xa hai un certo coñecemento previo entre departamentos análogos dos dous IES. Non hai un protocolo de actuación (a Xunta non o ten) para estes casos.
Parece unha cousa lóxica, que xa comentei que fora suxerida polo Instituto Porta da Auga aló polo ano 1993 (e rexeitada polo por aquel entón Instituto Rodríguez de Valcarcel), se ben dende aquel momento opino que se tomaron diversas solucións erráticas e desencamiñadas, con perda de tempo, cartos, recursos e paciencia, a parte de rendemento educativo. Pola contra, parecería lóxico que, aínda que se dera un cambio político, se manteña a decisión actual por diversas razóns.
De calquera xeito, non houbo consulta ós implicados nin comunicación informativa ata ter tomada a decisión ó detalle por aprte da administración.