20230820

LAS FIESTAS DE RIBADEO. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Agora que se aproximan as festa de Ribadeo 2023, o ollar as verbas de José María ofrece unha perspectiva de hai 14 anos, pero ademais, as reflexións finais son intemporais, podendo aplicarse hoxe a temas como a illa Pancha ou o transcorrer da vida no verán da xente que vive en Ribadeo.

Viernes, 11 de septiembre de 2009

LAS FIESTAS DE RIBADEO

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 16:24

Quienes ya peinamos canas y recordamos cómo eran las fiestas de Ribadeo en épocas pasadas sentimos hoy una gran añoranza. Y lo digo porque somos muchos los que nos vemos negativamente afectados y apenados por la forma en que se desarrollaron este año las fiestas, recordando aquellas fiestas que se disfrutaban escuchando a las bandas y orquestas que constituían el núcleo central de las atracciones en torno a las cuales la gente se congregaba en el campo de San Francisco, rodeando el quiosco o sentados en las terrazas del Mediante escuchando con tranquilidad los conciertos de la sesión vermú, las actuaciones en las horas vespertinas y en las verbenas en las cuales la gente se divertía bailando. No faltaban algunas atracciones que, como los coches eléctricos y algunas tiendas de golosinas, discretamente colocadas sin molestar a la gente, contribuían a la diversión de los niños, mientras que alguna tómbola saciaba las apetencias de los adultos de tentar a la suerte. La nota suprema de colorido la ponían los fuegos artificiales, que congregaban una gran concurrencia de gente. Esas eran las fiestas de Ribadeo, tan visitadas por la gente del entorno rural y de los concejos vecinos, incluidos los asturianos. Y no faltan, como no, quienes manifiestan su opinión favorable hacia las fiestas celebradas este año por la sencilla razón de que con ellas se cumplieron, dicen, los objetivos económicos propuestos, que no eran otros que amortizar la deuda arrastrada de años anteriores. Ignoran los que así piensan que el objetivo real de las fiestas no es subsanar errores pasados, sino ofrecer un espectáculo lúdico grato a los vecinos.

En mi opinión, el espectáculo al que hemos tenido que asistir este año es realmente bochornoso y denigrante. No encuentro otro calificativo mejor para reflejar la triste realidad que hemos tenido que soportar con unas fiestas convertidas en un mercado con tintes de comuna, situado en el lugar más señero e importante de Ribadeo.

El parque municipal estuvo abarrotado de tiendas, restaurantes, vendedores ambulantes, coches y “pendellos” que lo invadían por todas partes como si fuera un auténtico campo de refugiados, sin respetar las zonas de césped en donde los vendedores instalaban las tiendas de campaña para dormir y hacían pública y descaradamente otras necesidades fisiológicas más urgentes. Sin espacio para el tránsito de las personas los espacios dedicados a césped, recientemente renovado, quedaron convertidos en caminos de paso para los peatones, quedando todo el césped machacado y arruinado. Y ante las protestas de los bares cercanos al parque hasta hubo que instalar unos improvisados inodoros en el medio del campo para servicio del restaurante y de los vendedores, que aprovechaban las fuentes públicas para bañarse desnudos a plena luz del día, ante el asombro de la gente.

Esta es una estampa, muy brevemente contada, del caos que ofrecía el parque de la villa de Ribadeo que, por primera vez, entregó sus espacios a los mercaderes en aras de la recaudación y a costa de las fiestas de la Patrona, basándose en el falso argumento de que la villa debe disponer de todos sus espacios para adaptarse al número de cuantos los demandan, cuando en realidad han de ser estos los que se adapten a los espacios disponibles, teniendo en cuenta que la calidad de las fiestas no depende del número de “pendellos” instalados en ellas. Y ante este cuadro cabe hacer algunas reflexiones.

La primera es preguntarse si quedan aún ciudadanos en Ribadeo capaces de sentir vergüenza ante esta humillante situación en la que la torpeza de algunos, so pretexto de recaudar fondos, han convertido las fiestas de Ribadeo en una feria o mercado en el lugar más emblemático de la villa.

La segunda es preguntarse si los gestores del consistorio tienen idea de las preferencias del pueblo de Ribadeo a la hora de definir el tipo de fiestas que quiere tener. ¿Es tan difícil preguntar al pueblo, mediante una encuesta o cualquier otro medio, cuales son sus preferencias?

Ante este atropello el alcalde no puede evadir su responsabilidad y escudarse en nadie para justificar estas actuaciones y otros abusos, pues él es el único responsable de la correcta utilización del parque y de la forma en que se encuentra su estado actual.

Porque, de seguir así las cosas, y todo parece indicar que así seguirán, hay que concluir que tenía razón mi amigo cuando decía que “Ribadeo é unha aldea sin cómaros” en donde, como en el Oeste, todo es posible. Con la diferencia de que en cualquier aldea de nuestro entorno se celebran mejores fiestas que en Ribadeo, porque en ellas se puede escuchar, con tranquilidad y sin interferencias, mejores conjuntos de los que intervienen en Ribadeo. Y esto es lo que explica que no faltaran quienes se desplazaran esos días a Ferreira do Valadouro a deleitar sus oídos escuchando allí, en un ambiente apropiado, a buenos conjuntos musicales.

Por lo que he podido constatar hablando con la gente del pueblo el sentimiento de disgusto y de cabreo por el estado caótico que están tomando las cosas en Ribadeo es general. Pero, lo que es aún peor, creo que, si los ribadenses no despiertan de su sueño y pasotismo, la deriva por estos derroteros va a seguir y los tiempos que se avecinan no van a ser mejores.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20230819

Queimada de Cervo. Pablo Mosquera

 A Queimada de Cervo

Son XLV anos depurando o medio ambiente galego e mariñán. É un elixir para unir presente e ausente. Dende a procesión das ánimas ata a chegada das vestais a Souto. Entre bailes ao son das gaitas que chaman ao aquelarre. Un pobo celta que sabe loitar contra os malos agoiros. Unha representación máxica da alma galega que cada agosto se debate entre a nostalxia e a ledicia. Aqueles Druidas que constitúen AIRIÑOS DO XUNCO, sen propósito de enmenda. As lapas azuis de augardente mesturadas habilmente polas mans dun feiticeiro que esconde o rostro e deixa a súa sombra nese Souto rodeado de fermosas mansións onde o tempo seguirá pasando coma se tal cousa non tivese forza para mudar os habitantes do lugar que seguirán sendo duros e traballadores, hospitalarios e sarcásticos, defensores da nosa lingua e dos dereitos históricos como pobo vello e orgulloso. Testemuña de todo isto, as lousas de pizarra e as chemineas.

Cada palabra do feitizo é unha ladaíña. Cada cunca que está preparada para recibir o brebaje é unha esperanza de saúde contra as artes malvadas das meigas e dos trasnos. Cada figura humanoide é un símbolo de como os vivos e os mortos se atopan unha vez máis nese fermoso val de Cervo-Sargadelos.

Quen veña por primeira vez sorprenderase co encantamento. A quen repita unha vez máis acollerá a saudade ao notar que faltan algúns que foron ao infinito, alí onde mar e ceo se xuntan e agardan a saída diaria do astro LABURU e a ocultación en forma de TRISQUEL. E así pasará un ano máis e un ano menos.

Cervo será a causa dos amores gañados e perdidos, eternos e temporais. Como a vida mesma. Como ese ciclo da natureza que non para... salvo por cada QUEIMADA que Xosé Vizoso debuxa e converte os seus personaxes en eternos seres mitolóxicos para as xeracións da xuventude que algún día foron e mañá sempre serán GALEGOS DE CHUVIA E CALMA.

Entre a escuridade que ilumina a chama azul, buscaremos o noso pasado, sentiremos a incomodidade do presente e chegaremos á sabia conclusión do incerto que é o futuro. Pero non importa. Os nosos devanceiros poñeranos as mans nas costas e axudaranos a compartir ombreiro con ombreiro para seguir facendo Galicia, mesmo se caemos sete veces, ensinaránnos a erguernos oito e así construír o país. O noso mundo, aquel que brilará coas augas do ceo nos fentos. O que fará que as fermosas hortensias volvan medrar cada ano.

A QUEIMADA DE CERVO é, de certo, unha exposición que gañou a man e mantén con eterna dignidade, esa afirmación como FESTA DE INTERESE TURÍSTICO PARA GALICIA. Amén e que o gocemos para sempre.

Pablo Mosquera Mata

20230818

Hoxe comeza: Letras no Campo

     A feira do libro de Ribadeo, 'Letras no Campo', ten comezo hoxe na súa edición de 2023, a IX, incluíndo diversas actividades, e mesmo cunha sección infantil: 'Letriñas no Campo'. Deixo o programa a man:





Soldos e privilexios. Pablo Mosquera

    Deixo un artigo de Pablo Mosquera que me lembra algún de José María Rodríguez que teño publicado na recompilación de artigos do seu blog.

Soldos e privilexios

Podo falar sen poñerme colorado. Na miña etapa adicado á política no País dos Vascos sempre mantiven por riba de todo que a miña profesión era ser MÉDICO. Teño catro oposicións no meu expediente profesional. E tíñaas cando decido loitar pola libertdade, democracia e dignidade de ser español nas vascongadas do nacionalismo e o terrorismo.

A miña independencia baseábase en que seguía sendo médico hospitalario -xefe de servicio- así me pagaba o Servicio Vasco de Saúde -Osakidetza- e non o Parlamento Vasco o Foral. Só estiven "liberado" de xullo de 1999 a setembre do 2002, pola miña condición como membro do primeiro Goberno Constitucionalista naquela Euskadi cunha Álava na que pactamos PP, PSE e Unidade Alavesa ser a fronteira ó nacionalismo.

Istos días comparto indignación cos mes colegas. Somos xubilados con 46 anos de cotización á Seguridade Social. Pensionistas que mantemos a nosa dignidade e liberdade como expresivos cidadáns. E afirmo que este país non é sostible nas súas contas, comezando por cantidade de xente vivindo como políticos ou asesores deles nesa lexión que conforman as mesnadas para controlar o denominado voto cautivo.

Na prensa da provincia lucense o domingo 13 de agosto publicitáronse os soldos para todos e cada un dos alcaldes nA Mariña. Sobre os cartos que se reparten sempre hai acordo. É o primeiro, ven a ser: qué hai do meu?. Unha media de 45 000 euros por ano en persoas que na vida privada non foron nada pero acertaron a militar nesas "empresas de poder público" que son os partidos políticos.

Tamén en prensa regixnal publicitaronse os dereitos pasivos que desfrutan ex deputados e ex senadores co nome de protección social dos deputados e senadores -222 beneficiados- de por vida tras ter ocupado escano durante un mínimo de sete años. Débese a un Convenio firmado co Ministerio de Traballo en 1999.

O 30% do gasto que producen os Concellos de España ven dos destinados a pagar ó persoal. Dos que más de nove mil setecentos millóns son pagos ós directivos. Pero non podemos deixar de lado os máis de cinco mil millóns que se pagan ós liberados sindicais.

O mesmo que se esixe e se practica a TRASPARENCIA nas contas da Xefatura do Estado, faise necesario coñecer os privilexios que existen entre Cargos Electos das Asembleas Parlamentares no Estado das Autonomías: Dietas, Cantidades libres de Tributación Fiscal, Dereitos sociais e moi en especial se ditos dereitos afectan ás xubilacións en canto a tempo de cotización e quen paga esas cotizacións á Seguridade Social, Cesantías, Incompatibilidades ou Compatibilidades. O mesmo en canto ós membros dos Gobernos Municipais, Diputacións e Comunidades Autónomas. Ademais de establecer un estudo comparativo entre soldos por Comunidades. Na liña de "Repensar España de Juan Pablo Fusi".

Pablo Mosquera Mata

Agora si: comezan as restricións de auga

    Hai unha semana, a alcaldía publicaba un bando do que me fixen eco. E mesmo despois, publiquei un artigo (que na Comarca aínda está por saír) indicando que en Ribadeo aínda non había restricións. Pois xa chegaron, como indica o novo decreto da alcaldía:



LA SUBIDA DE IMPUESTOS QUE SE AVECINA EN EL CONCEJO DE RIBADEO. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Un tema recorrente nas entradas da economía. Un tema sempre visto por José María como un aumento de prezos ó estilo empresa privada ou un vivir por riba das necesidades e non como unha resposta necesaria á inflación. 

Viernes, 28 de agosto de 2009

LA SUBIDA DE IMPUESTOS QUE SE AVECINA EN EL CONCEJO DE RIBADEO

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 16:46

Todos somos conscientes de la profundidad de la crisis porque, unos más que otros, todos la estamos padeciendo en nuestros bolsillos. Poder llegar a final de mes, después de hacer malabarismos con el dinero, es para muchos un reto difícil de alcanzar.

Pero también es verdad que la crisis no afecta sólo a las familias, aunque son las que más la padecen, sino también a las mismas administraciones, gravemente afectadas por la carencia de ingresos para hacer frente a la acumulación de servicios que desde hace años se echaron sobre los hombros para mejor servir a los ciudadanos. Y entre las administraciones afectadas está nuestra propia administración local de Ribadeo que lleva años en números rojos.

Pero las actitudes y reacciones que se adoptan ante la crisis son muy diferentes en unos y otros. Mientras los ciudadanos ajustan con rigor sus hábitos de consumo a los disminuidos ingresos que perciben, nuestro concejo sigue con los mismos hábitos de gasto y derroche, heredados de aquellos pasados tiempos de bonanza, en los que acuñaron aquella famosa frase “¿será por dinero?”, como si nada pasara. A imitación del gobierno central el concejo de Ribadeo, incapaz de reconsiderar su postura ante esta crisis sigue hundiéndose cada vez más en la bancarrota, esperando echar mano de los contribuyentes para que le saquen las castañas del fuego. En vez de optar por una política seria y drástica para sanear la situación, disminuyendo las inversiones y gastos eliminado todos los innecesarios, que no son pocos, elige el camino de aumentar gastos en personal y, como consecuencia, aumentar los impuestos a las familias que ya se encuentran al borde la resistencia.

La última serie de responsables de la administración local ribadense ha demostrado carecer del sentido común que acompaña al resto de los ciudadanos. Mientras estos tratan de aprovechar los tiempos de bonanza para ahorrar y poder hacer frente a la crisis, ellos, uno tras otro, administraron los tiempos de las vacas gordas gastando el dinero a raudales, con inversiones superfluas e innecesarias, dejando exhausto al concejo para poder hacer frente a los gastos en los tiempos de las vacas flacas.

No me considero la persona indicada para aconsejar al gobierno local sobre la forma de administrar los recursos, ni tampoco figura esa responsabilidad entre mis obligaciones. Pero entre los derechos y obligaciones que tengo como contribuyente figura la de poder exigirle al alcalde un cambio radical de actitudes.

Por eso, frente a las manifestaciones hechas recientemente en los medios por la Intervención municipal y asumidos por el alcalde, en las que se afirma que es imprescindible una subida de impuestos y tasas para corregir el desfase presupuestario, manifiesto y afirmo que hay otros caminos posibles, más sensatos y respetuosos con los contribuyentes, para sanear la economía municipal y hacer frente a esta situación.

No se trata sólo de optimizar los servicios, como reconoce el alcalde, cosa que se da por supuesto, sino sobre todo de racionalizarlos y administrarlos con eficacia, controlando el correcto funcionamiento de los medios de que dispone y suprimiendo los gastos y servicios innecesarios.

Es urgente frenar el derroche de gastos incontrolados: control del uso de la maquinaria municipal, rendimiento de personal, congelación temporal de determinados salarios exagerados, supresión de las innecesarias aportaciones a los partidos políticos, eliminación de contrataciones innecesarias de personal y de gabinetes de imagen, mayor diligencia en la recaudación y corrección de toda una serie de libertades administrativas que se tomaron en los últimos años. La supresión de todo este derroche de gastos innecesarios sería suficiente para sanear el concejo y hacer frente a los gastos sin subir los impuestos y sin que los servicios esenciales sufran merma en su eficacia. Pero el alcalde parece que no está por la labor y sigue adelante con nuevas contrataciones como si nada hubiera pasado. Y a este paso, en el término de diez años, este concejo de 10 000 habitantes habrá de soportar una nómina de 200 trabajadores.

Sirvan para ilustrar lo que digo, a modo de ejemplo, dos casos que observé desde la ventana de mi domicilio. Hace dos meses que fueron reparados los baches de la carretera del Faro, sin sanear previamente la calzada con la limpieza de las cunetas. Y hoy, dos meses después, ya se está levantando de nuevo la carretera. La aguja del reloj de sol del Cargadoiro, que llevaba años doblada por los gamberros de siempre, ayudados por sus padres, fue restituida hace días por otra igual, sin reforzar, sin tener en cuenta que iba a sufrir el mismo destino que la anterior. Al día siguiente ya volvía a estar doblada; y así sigue. He ahí dos simples ejemplos de cómo se tira el dinero y se despilfarran los recursos. Importa hacer menos cosas, pero hacerlas bien y dejarse de talleres de risoterapia, gimnasia de mantenimiento y otras tonterías con las que pasan el tiempo. O como el programa “Xantar sobre rodas”, del que algunos, que disponen de abundantes recursos económicos, se están aprovechando a costa de nuestros impuestos.

Tomen los alcaldes ejemplo de los ciudadanos. ¿Cómo reaccionan los ciudadanos ante la crisis? Reduciendo los gastos. Aplíquense, pues, la lección y dejen a los ciudadanos en paz que bastante tienen con intentar sobrevivir. Pero a mi me ocurre lo mismo que le pasaba al ama y a la sobrina de D. Quijote con sus infructuosos esfuerzos para disuadirle de volver a las andadas; que todo era predicar en desierto y majar en hierro frío. Prepárense, pues, los ribadenses, tan pacientes ellos, para rascarse los bolsillos y sacarle las castañas del fuego al alcalde.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

20230817

Ruta das Pedras da Memoria en Ribadeo


     Hai un ano xa que tivo lugar a colocación das 'Pedras da memoria' en Ribadeo. Pouco despois, o concello editou un QR con indicacións para atopalas, para atopar lugares asociados os represaliados e represaliadas, pero estimo nel dificiencias. Así, dúas delas aínda non as din localizado despois dunha procura cunha certa amplitude. Por iso se me ocorreu, primeiro, facer a xeolocalización, e logo, máis sinxelo e atraínte, o realizar esta ruta, a ruta das pedras da memoria, que colguei en wikiloc na súa versión 2 (polo momento) para quen quera darse un paseo diferente por Ribadeo, que complemento co artigo 'Fotografando as pedras da memoria' e agora comento. 

                - Nota 20230817, 18:45: dende a publicación desta entrada, dúas persoas me enviaron máis datos, co que espero, nos próximos días, ter unha nova versión en wikiloc, e a modificación dalgunha cousa desta entrada-.

                - Nota 20240303: Nova versión da ruta en https://www.ribadeando.com/2024/03/ruta-das-pedras-da-memoria-de-ribadeo.html

    É unha ruta de algo máis de dous km e con dificultade de paseo, aínda que haxa que subir algún desnivel.

    A ruta comeza e remata no centro da Pza. de España, no lugar no que foron colocadas a maioría das pedras, correspondendo a aquelas persoas relacionadas con Ribadeo das que non se teñen datos precisos para situar a súa casa ou lugar de traballo. Polo paseo central, cara ó norte, chégase á casa do Cubano, diante da que, pegada a unha columna, hai locada a primeira das pedras individuais.

    Pasando despois por diante do Cantón e baixando pola rúa Ibáñez, bordeamos a gardería e pola travesía da Rúa Nova, chegamos ó calexón de Cabanela. Baixando, diante da última casa á dereita, atópase a pedra seguinte.

    Podemos continuar cara a Cabanela e subir polos antigos soportais cara a Ibáñez e logo por Méndez Sanjulián, Trinidade e Vispo Veres chegar á seguinte parada, diante da segunda casa á dereita segundo se baixa Amando Pérez. Para chegar alí tamén se pode dar a volta por Cabanela e subir pola Atalaia, mesmo aproveitando o ascensor.

    A seguinte pedra, diante do 31 de Antonio Otero, pode verse seguindo polos escalóns continuacion de Vispo Veres e baixando un pouco.

    A seguinte máis, baixando de alí a Porcillán, está no medio das casas do pequeno altiño que se titula como Peirao de Porcillán, xusto cando se accede a diante da nº 5.

    Subindo cara a Guimarán, no alto, poderíase atopar a seguinte pedra, se ben non está marcada no recorrido, que xa con pouca inclinación, toma a rúa San Miguel para irnos achegando, pola Fonte nova, Calexón do Pai Sarmiento e Viejo Pancho, a Enxeñeiro Schulz, que practicamente no seu centro ten catro pedras colocadas.

    Subindo por Amando Pérez ata a travesía Álvarez de Miranda, chegamos ó cruce das catro calles, de onde sae Rodríguez Murias, que diante do hoxe solar ó que lle corresponde o número 24, ten a seguinte pedra.

    Retrocedemos e na esquina das catro calles que dá a Rodríguez Murias e Reinante, atopamos outra máis.

    Por Reinante, atravesando as galerías, chegamos á rúa san Francisco, onde, torcendo á dereita, se atopa a seguinte pedra.

    Retrocendendo para pasar por diante da igrexa, bordeamos o parque e chegamos ó Hospital Asilo de San Sebastián e San Lázaro. Ó pé do poste turístico indicando que é ese edificio, atópase a última pedra reseñada en Ribadeo.

    Só queda retornar á praza de España e, diante do conxunto das pedras alí instaladas, reflexionar sobre o conxunto de mulleres e homes reseñadas no paseo e os feitos da nosa historia.

20230816

SAN ESTEBAN DE AGUAS SANTAS. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Un novo traballo histórico de José María achéganos a esta ermida. Deixo asemade un plano de Openstreetmap e fixen corrección das dimensións das que se fala no penúltimo parágrafo, sinaladas no orixinal de xeito erróneo como centímetros en troques de metros e coa vella separación de decimais. 


Sábado, 05 de septiembre de 2009

SAN ESTEBAN DE AGUAS SANTAS

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 9:34

Desvelada la ubicación de la ermita de San Esteban de Pagadi, de la que se habla en el nº 4664 de La Comarca del Eo, de fecha 1 de agosto de 2009 y que no es otra que la conocida hoy por San Esteban de Pagá, situada en la parroquia de San Miguel de Reinante, pasamos hoy a ocuparnos de la localización de la ermita de San Esteban de Aguas Santas, citada en el mismo documento del año 1124 que reproduce la “Colección Diplomática Medieval del Archivo de la Catedral de Mondoñedo”, publicada por el canónigo-archivero D. Enrique Cal Pardo. Un documento por el que el rey Alfonso VII hace un reparto de bienes entre el obispo de Mondoñedo, don Nuño y el conde Rodrigo Vélaz, en el que, entre otros muchos bienes, cita las ermitas de San Esteban de Pagadi y San Esteban de Aquas Santas, situadas entre el Eo y el Masma: “… et infra ipsos terminos inter Euue et Masme deuenerunt in particione sedis santus Iacobus de Regnanti sanctus Michael de Uillaplana sanctus Cosmedi sanctus Uincencius de Couelas sancta Maria de Citofacta sanctus Iulianus de Cauarcus sanctus Iustus sancta Chirstina de Cellario et duas ermidas sanctus Stephanus de Pagadi et sanctus Stephanus de Aquis Sanctis”.

Un documento en donde se ve cómo las iglesias citadas, entre las cuales están las ermitas de San Esteban de Pagadi y la de San Esteban de Aguas Santas, pasan a ser propiedad de la sede mindoniense. Esto explica que el Cabildo de la Catedral de Mondoñedo ostentase el patronato de la ermita de San Esteban de Aguas Santas a lo largo de los siglos y percibiese la mitad de los frutos y diezmos procedentes de la ermita.

Las diversas fuentes consultadas, todas ellas pertenecientes al citado Archivo Catedralicio y al Archivo Diocesano, ambos de Mondoñedo, en los cuales sus respectivos responsables D. Enrique Cal Pardo y D. José Mª Fernández me proporcionaron amablemente toda clase de información, nos aclaran las dudas acerca de la ubicación de esta ermita. El nombre de Augas Santas con el que se conoce desde antiguo a la playa bautizada hoy con el nombre de As Catedrais nos llevó a pensar que pudiera aludir a la existencia de una ermita en las inmediaciones de dicha playa, de la que heredara este nombre. Pero las evidencias documentales desmienten esta hipótesis, por lo que el origen de este primitivo nombre de la playa habrá que atribuirlo al río que divide los concejos de Ribadeo y Barreiros, conocido por el nombre de Rio de Augas Santas y que desemboca en la parte occidental de esta playa.

En el folio 228 y 229 del Tumbo Pachado del archivo catedralicio, en un documento-inventario hecho en Viladaylle por dos canónigos de Mondoñedo el 22 de junio de 1467, estando presentes la mayor parte de los feligreses de dicha iglesia de San Cosme, aparece citado por primera vez, relacionado con la jurisdicción de San Cosme, el nombre de la ermita de San Esteban de Aguas Santas con estas palabras: “… et disso que leuaua esta iglesia de San Cosmede a metade dos froytos et disimos da iglesia de Santo Esteuo de Agoas Santas…”. Y más adelante: “…et presentaba a metade da dita iglesia de Santo Esteuo de Agoas Santas daquela sen cura…”.

Y en otro extenso documento, de fecha 4 de enero de 1479, situado a continuación del anterior, en el que se declaran las heredades y bienes de la administración de San Cosme, se lee: “…Iten dixeron que la iglesia de San Esteuoo de Aguas Santas que la meytad conn cura era anexa a San Cosmede et que de alli resçebian los feligreses los ofiçios debinos et que alli se enterraban …”.

Estos dos textos citados del siglo XV definen e identifican con toda exactitud la existencia y situación de la ermita de San Esteban, citada ya en el documento del siglo XII, como hemos visto, con el apelativo de Augas Santas. Se trata, sin duda, de la ermita conocida hoy con el nombre de San Estebo do Ermo, nombre con el que ya se la denominaba en el siglo XVIII, como veremos, perteneciente a la parroquia de San Cosme de Barreiros, en el ayuntamiento del mismo nombre.

San Esteban de Aguas Santas es, sin duda, el templo más antiguo de la feligresía de San Cosme. Constatada ya su existencia a principios del siglo XII en el documento arriba citado, esta ermita era el centro religioso en torno al cual se congregaban las pequeñas comunidades humanas asentadas en ese territorio, antes de la creación de la parroquia de San Cosme. Según dice el documento del año 1479, antes citado, en esa ermita “recibían los feligreses los oficios divinos y allí se enterraban”. Lo que quiere decir que en ella se ejecutaban funciones parroquiales. En ella se continuaban aún ejerciendo numerosas manifestaciones de culto en el siglo XVIII, tal como se manifiesta en el siguiente documento, perteneciente al Archivo Diocesano de Mondoñedo, que contiene una certificación dirigida al obispo emitida por el párroco de San Cosme, D. Francisco Xavier Soto, en fecha 12 de diciembre de 1782. En ella se dice que “…La primera, que por haber sido antiguamente ayuda de parroquia en la que percibía el cura medios Diézmos, es en el día la que tiene más uso para las funciones parroquiales. Se intitula San Esteban del Yermo, así dicho por su situación o Aguas Santas por el beneficio que reciben los fieles con el agua de su fuente.  Hay ahora obligación de celebrar allí misa al pueblo en los segundos días de las tres pascuas, en las letanías mayores, y primer día de las menores: en el septimo, octavo y veinte y nueve de septiembre, y cuando los vecinos piden se haga allí rogación por buenos temporales.”

Y ya en fecha anterior, en el folio nº 15 de las memorias de las visitas pastorales del año 1756, existentes en el mismo Archivo Diocesano, se lee el siguiente informe: “…Hai en esta dicha feligresia la capilla de San Esteban de Augas Santas, o, del Yermo, de quien es patrón el Cabildo de la Ciudad de Mondoñedo, la que tiene de renta la metad enteramente de los diezmos del barrio que dicen de Heiras, terminos de esta citada feligresía cuya renta percibe el precitado Cabildo, y la saca a pública puxa cada tres años en su mesa de ventas, la que a punto fixo no puedo decir lo en que se remató este último trienio solo habiendo preguntado se me dixo fuera su remate en treintainccinco maravedís, poco mas o menos.”

El primitivo edificio de la ermita, existente a comienzos del siglo XII, acusó los efectos del paso del tiempo y en el año 1740 se hallaba en tal estado de ruina que el obispo D. Alejandro Sarmiento de Sotomayor mandó demolerla para evitar la profanación a la que se veía expuesta. Una orden que, por fortuna, no llegó a ejecutarse. Y así, el 23 de junio de 1758, el obispo Carlos A. Riomol y Quiroga manda a D. Sebastián de la Peña, canónigo de Mondoñedo, "fayar y retejar", así como nivelar el pavimento y reparar el muro que se halla a espaldas del altar mayor de la ermita, juntamente con la puerta de la entrada de la casa del ermitaño que estaba adosada a la ermita. Lo que confirma que la ermita gozaba de la presencia y la protección de un ermitaño que se preocupaba de su cuidado y de la atención de los fieles. La ejecución de la nivelación del suelo no fue fácil, según se queja el cura en su informe, porque la ermita se hallaba asentada en un suelo de roca muy desnivelado. De la casa del ermitaño que estaba pegada a la ermita ya sólo quedaba en esa fecha, según dice el cura en su informe, el techo y las paredes y era utilizada para el abrigo del ganado en tiempos de temporal.

Como se ve en estos documentos, esta ermita, conocida hasta ahora con el apelativo de San Esteban de Augas Santas, empieza ya a cambiar, a partir del siglo XVIII, su primitiva denominación por la de San Esteban do Ermo. Una nueva denominación que permanecerá hasta hoy, en detrimento de la primitiva de Augas Santas que está cayendo en desuso.

Su primitivo nombre le viene dado por la virtud milagrosa que, al igual que otras muchas ermitas e iglesias que tienen una fuente en sus cercanías, se le atribuía a las aguas mineromedicinales de la fuente que hay en sus proximidades. Fuentes con aguas ferruginosas a las que la gente atribuía propiedades curativas y milagrosas, a donde los peregrinos y devotos acudían y aún acuden actualmente a pedirle un deseo y a recogerla para llevarla a sus casas y utilizarla como remedio de sus enfermedades. Una circunstancia que la iglesia aprovechó para levantar templos a su lado. Ejemplos señeros de ello son los santuarios de Lourdes o de San Andrés de Teixido, etc.

El nombre de “Yermo”, gallego “Ermo”, con el que ya más tardíamente empezó a llamarse a esta ermita le vino dado por lo despoblado de su ubicación. “Ermo” es una palabra derivada del latín tardío “eremus” ‘desierto, lugar apartado o deshabitado’ que a su vez la recoge del griego “eremos”. Por extensión pasó luego a utilizarse, sobre todo por los escritores eclesiásticos de la baja Edad Media, para designar un lugar poblado por ermitaños. Un apelativo que le cuadra bien a este santuario por lo despoblado del lugar en donde se encuentra.

Estas confirmaciones documentales me llevaron a visitar la ermita. El primer impacto, una vez llegado al lugar de la ermita, fue indescriptible por el carácter primitivo y solitario y la belleza salvaje del lugar en el que está situada. Un paraje natural sensacional, encajonado entre altos riscos y peñascos que cuelgan verticales, poblado por una exuberante vegetación autóctona de castaños, abedules, robles y grandes helechos, líquenes, musgos y otras especies vegetales entre las que discurre encañado un ríachuelo de aguas transparentes que baja de las montañas y que forma una imponente cascada un poco más arriba de la ermita. Un paraje que está pidiendo a gritos una declaración de protección medioambiental, como un BIC o una zona LIC.

En este bello y abrupto escenario, escondida entre los pliegues formados por las montañas de la sierra que separa la planicie mariñana del territorio interior, se encuentra la ermita de San Esteban de Augas Santas o Santo Estevo do Ermo.

El templo es de planta rectangular as dos aguas y pórtico cerrado a tres aguas en la fachada con dos ventanas, sacristía en la parte posterior a tres aguas y tejado cubierto con losas. Corona la ermita una espadaña con arco de medio punto. Su interior está pisado con viejas y sólidas lastras de piedra. Su amplia nave está separada del altar por un arco triunfal de medio punto. Consta de un pequeño y hermoso retablo jaspeado y dorado de talla popular de dos cuerpos. Es de orden compuesto. En el primer cuerpo alberga tres imágenes: una de San Esteban en el centro de tipo popular pintada al óleo, de 0,95 metros de alto. A la derecha una de San Marcos del siglo XVI de 0,65 metros de alto y, a la izquierda, una de la Inmaculada del siglo XVII con mucho resabio popular, de 0,56 metros de alto. En el cuerpo superior, coronando el retablo, se halla una imagen de San Esteban de vestir. Sobre el altar se encuentra una pequeña imagencita popular de San Esteban de besar, de 0,33 metros.

Montaña arriba, en las cercanías de la ermita, se halla la fuente de aguas ferruginosas que dio nombre a la ermita. Un poco más alejada, encima de la cascada, se encuentra la fuente de Santa Rosa, a cuyas aguas se atribuyen propiedades curativas y a la que acuden los fieles y peregrinos en busca de remedio para las afecciones de la piel. Y, como la fe se expresa mediante los ritos, también esta práctica tiene su rito: mojar un paño en el agua de la fuente y frotar con él la parte afectada por la enfermedad. Después de lo cual se ha de dejar allí el pañuelo atado a un árbol como testimonio y ofrenda. El acceso a ambas fuentes es fatigoso y muy empinado, aunque se halla debidamente acondicionado por el concejo.

La ermita, construida antes del siglo XII, como hemos visto por el documento anteriormente citado, fue reconstruida en el siglo XVIII y reparada nuevamente en el año 1992. La afluencia de gente a ella por motivos religiosos o simplemente turísticos es frecuente. Su festividad se celebra el lunes de Pascua.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.