ESCUDO DE ARMAS DA CAPELA DA VIRXE DO CAMIÑO DE RIBADEO (PARTICULARIDADES) Francisco José Campos Dorado

Facía o artigo do Escudo da Capela de San Lázaro e observaba por enésima vez o escudo da Virxe do Camiño (foto supra) cun "programa fotográfico de brillos e contrastes”, e ademais de ver a chave en pau (vertical) e as ondas de auga, Armas primitivas de Ribadeo explicadas desde sempre en tódolos relatorios, pareceume observar que ocupando parte do cantón sinistro do xefe, había unha cruz de Malta e algo máis ¿sería unha deformación da sombra de cando sacara a foto, ou realmente alí había unha cruz paté de Malta?. Sen agardar ó día seguinte fun a repetir as fotos para asegurarme de que alí estaba aquela cruz inédita. Efectivamente, nada máis acercarme á fachada de Levante da Capela da Virxe do Camiño, xa vin a cruz, a simple vista, e saqueille de novo unhas fotos ó escudo.
Chegado a casa, metín as fotos no ordenador e cal non sería a miña sorpresa, cando vexo que no campo do escudo, ademais da cruz de Malta (con menor baixo relevo que a chave), parece haber pegado o borde do flanco sinistro, un dragón en pau (vertical) coroado e de perfil, cuxa cabeza está en xefe mirando a destra e a cola rodeando a punta dando sensación de haber un dobre borde no flanco e na punta sinistra. Fixen un debuxo esquemático (v. infra), máis menos como están os mobles ou figuras, ou ao menos, como eu as vexo no escudo.

O campo do escudo ten unha pátina calcárea que imposibilita a apreciación detallada dos gravados, pero á destra do ollo da chave hai dúas ramas, que parecen demasiado grosas como para ser ondas de mar, tal como o resto das gravadas en talla miúda e máis fina. Dentro do ollo da chave aparece á destra un símbolo que semella unha “X”, no centro algo como un “2” e a sinistra unha “A”. Fixen fincapé nos trazos grosos das “ondas” da destra, que se aprecian a simple vista, pois son raras. ¿Que significa toda esta simboloxía?. Este escudo necesita para limpalo de mans moi expertas en restauración, non vale calquera, pois unha mala intervención destruiría os gravados e o seu significado.
Sinceramente, estou abraiado e asombrado, con este descubrimento, do que non se fala nada no Ribadeo Antigo de Francisco Lanza, nin nos Apuntes de Ribadeo de Méndez San Julian, e quero facelo público para que calquera poida velo e comprobalo por si mesmo, simplemente sacándolle unha boa fotografía e analizándoa. A cruz de Malta, como dixen, é fácil de ver, o dragón está algo máis esfumado pola erosión da intemperie, véndose ben a coroa, a cara e o seu lombo ou espiñazo, todo ó largo do flanco sinistro e a cola dando volta a punta do escudo, o que da sensación dun segundo borde ou boca do escudo.
Este escudo brasonado, coa integración destas novas figuras, lévanos a ampliación do significado das Armas de Ribadeo, que segundo Francisco Lanza (Ribadeo Antigo, páx. 5) a chave e as ondas, foron usadas de forma extra-oficial antes de 1699, para selar escritos que non afectaban os intereses do señorío dos Condes.
Pois ben. As armas deste escudo poderían haberse usado no século XVII como selo do Concello, como di Francisco Lanza, pero estas armas datan do século XII ou do XIII, pois son da época dos Cabaleiros Templarios, como a cruz paté de Malta nos revela. Xa dixéramos no artigo “Escudo de Ribadeo (I) (tamén en La Comarca del Eo 20-08-2016) que este escudo parecíanos un brasón eclesiástico, que representaba a Xurisdición Marítima do Porto de Ribadeo, cuxas alcabalas (imposto sobre permutas e ventas) era cobrado polo bispado.
Sabemos que os territorios de Señorío, podían ter dúas clases de donos diferentes: o Señor Xurisdicional encarnado nunha soa persoa, e o Señor Xurisdicional representado por unha Orde Militar (Apuntes de Nobiliaria y Nociones de Genealogía y Heráldica, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Curso de Grado, 1960, páx.159). Ribadeo foi Señorío Abadengo desde Fernando II (1157-1188) polo tanto, suxeito á Xurisdición Eclesiástica, que estivo representada polo propio Bispo mentres estivo o Bispado Mindoniense en Ribadeo, primeiro co Bispo Rabinato desde 1182-1199 e logo co Bispo Paio II de Cebeira (1199-1218), pero agora, á vista das Armas do “novo” escudo, cabe a dúbida de se ¿o Bispo delegou o Señorío, e polo tanto o alfolí (almacén de sal e pósito) do Porto de Rivadeo, ao cargo da Orde dos Cabaleiros Templarios, que estivo activa en Europa e España entre 1129-1312?. Sabemos do asentamento dos cabaleiros Templarios en Ribadeo e dos Hospitalarios, pois hai bases documentais de elo (“Templarios na Vilavella” José María Rodríguez, tamén en La Comarca del Eo, Xullo-2016). Recordemos un pouco da súa Historia. As Ordes Monásticas Militares dos Templarios e a dos Hospitalarios foron sempre rivais, aínda que foran xemelgas para a custodia e coidado dos peregrinos que ían a Xerusalén, a Roma ou a Santiago de Compostela, e en algunhas ocasións cooperaran lealmente entre elas para combater os infieis en Terra Santa, como Ordes Militares que eran. En cambio no Camiño de Santiago ámbalas dúas, exercían máis como Ordes Monásticas que como Militares. Os Templarios xuraban votos monásticos de castidade, pobreza e obediencia, pero a súa misión era de carácter militar para custodia e garda dos peregrinos, polos incertos camiños de peregrinación, mentres que a primeira misión dos Hospitalarios era asistencial, coidar dos peregrinos enfermos, e para iso mantiñan lazaretos e albergues para eles. Facendo un paralelismo cun Estado actual, os Hospitalarios serían membros do Ministerio de Sanidade, e os Templarios do Ministerio de Defensa ou do Interior.
Polo que vamos sabendo, creo que se pode dicir sen temor a erro, que o escudo coas Armas de Ribadeo da Capela de San Lázaro e a Cruz da Capela de Ove pertencen a Orde dos Cruzados Hospitalarios, e a estrela do escudo de San Lázaro, é a Estrela Compostelán, como xa críamos no artigo do Escudo da Capela de San Lázaro (tamén en La Comarca del Eo, 10-Xuño-2017).
As accións dos Templarios como monxes guerreiros que combatían a morte ós pagáns, eran difíciles de encaixar coas normas da Igrexa, pero San Bernardo de Claraval (cisterciense) xustificou as súas accións como: “Eles poden librar combates do Señor, como soldados de Cristo... pois aceptar a morte por Cristo ou darlla os inimigos non é se non gloria, non delito...”. Estas xustificacións foron universalmente aceptadas pero como Ordes Monásticas mantiveron sempre unha certa ambigüidade, pois como relixiosos estaban á marxe da sociedade laica, e como militares tampouco encaixaban na Igrexa. Eran unha organización multinacional que se escapaba as xurisdicións civís e eclesiásticas ordinarias, polo que acabaron converténdose nun Estado dentro do Estado e nunha Igrexa dentro da Igrexa (Los Templarios y otros enigmas medievales, Juan Eslava Galán, Planeta DeAgostini, páx.16-17).
O Mestre do Temple residía na casa madre de Terra Santa, e unicamente se sometía ó Papa. Unha Bula papal de 1139, fíxoos completamente autónomos e independentes das xurisdicións episcopais, cunhas substanciosas vantaxes económicas creando unha infraestrutura comercial bancaria en Occidente que chegaba a Oriente. Como eran bos administradores, constituíron unha xestión autosuficiente e xeradora de excedentes que usaban para sufragar os gastos de tropas e castelos en Terra Santa. Quedaron facultados para construír as súas propias capelas (¿a da Virxe do Camiño?) e cemiterios, que moitas veces chocaba co monopolio episcopal que regulaba a vida das poboacións, pois os veciños recorrían a Orde do Temple para o seu auxilio espiritual e enterramento, o que elevou á protesta airada dos bispos, pois supoñía un recorte da súa autoridade e dos seus privilexios. A súa actividade económico bancaria parece ser que fixo á Orde do Temple inmensamente rica e cobizada a súa fortuna, pois os grandes armadores e comerciantes de Venecia, Xénova e Pisa, fixaron os ollos nos prometedores mercados que se abriron en Oriente, e por causa desta, a súa fortuna, foron aniquilados en 1312 polo Papa... Pero esa súa historia non a desenrolaremos aquí, aínda que nos preguntemos se esa sería a causa de esvaecerse (¿a golpe de cicel?) a cruz do seu emblema.
Volvendo os nosos escudos, cábenos pensar que o da Capela de San Lázaro pertencía a Orden dos Hospitalarios e a da Virxe do Camiño á dos Templarios. Miramos na Wikipedia as Ordes de Cabalería dos Cruzados, e vemos as cronoloxías da súa fundación, así como, observamos que as cruces dos Cabaleiros son semellantes, pero non iguais:

A orixe da Orde dos Cabaleiros Hospitalarios remóntase o ano 1084, cando uns comerciantes da cidade de Amalfi, no reino de Nápoles, decidiron fundar un hospital para peregrinos xunto á Igrexa do Santo Sepulcro de Xerusalén baixo a advocación de San Xoán Bautista. A proximidade deste templo fixo que a nova orde recibira o nome de Orde de San Xoán do Hospital de Xerusalén, tamén coñecida como Orde dos Irmáns Hospitalarios, Orde dos Cabaleiros Hospitalarios, Orde Hospitalaria ou Orde de Malta (1530).
A Orde dos Cabaleiros Templarios foi fundada en 1118 ou 1119 por nove cabaleiros franceses liderados por Hugo de Payns tras a Primeira Cruzada. O seu propósito orixinal era protexer as vidas dos cristiáns que peregrinaban a Xerusalén tras a súa conquista.
A Orde dos Cabaleiros Teutónicos ou Orde dos Teutónicos do Hospital Militar de Santa María de Xerusalén, é unha orde medieval de carácter relixioso-militar católica e mariana (con devoción a Virxe María) fundada en Palestina en 1190 durante a Terceira Cruzada na fortaleza de San Xoán de Acre, é en 1198 defínese como Orde Militar.
Tamén sabemos que a cruz paté de Malta que aparece no cantón sinistro do escudo da Virxe do Camiño, foi concesión do Papa Euxenio III en 1147 aos Cruzados Templarios, que neste caso é de cor vermella pois así correspondente ós cabaleiros españois, e sen lugar a dúbida, este brasón é unha gran distinción de privilexio para un cabaleiro, ou para unha vila, Señorío Abadengo como é Ribadeo, ou sexa, unha Xurisdición Real concedida a favor da xerarquía da Igrexa ou dun mosteiro, neste caso ¿a unha capelanía Templaria?
Por outro lado dicir que a Cruz da Igrexa de Ove, como puidemos comprobar agora, non é a da Orde do Temple como pensábamos nun principio, se non que é a da Orde dos Hospitalarios: en campo de sable unha cruz de Malta branca. Unha vez atopadas as diferenzas destas dúas cruces, vimos que había unha terceira Cruz da Orde dos Cabaleiros Teutónicos.
Revisando as antigüidades que podemos ver no Concello de Ribadeo, esta Cruz Teutónica parece ser a mesma que se atopa no lintel da porta principal da Igrexa de San Roque de Vilandriz na parroquia de Santa Eulalia de A Devesa, a 100 metros ó Este da Igrexa e cuxa inscrición, de momento, non fun capaz de ler, polo que queda para un próximo artigo.
Xa dixemos no artigo “Escudo da Capela de San Lázaro” (tamén en La Comarca del Eo, 10-Xuño-2017) que o paletón da chave da Virxe do Camiño, é moi particular, pois as gardas forman un oco coa figura dunha cruz cadrada (de brazos iguais) dando a entender que é unha “chave pontificia”, isto é, pertencente o poder do Papa, neste caso, representado baixo a xurisdición dun bispo, polo que se tivera esmaltes, debería ser de prata neste brasón da Virxe do Camiño. Así mesmo, as ondas serían intercaladas de azur e prata.
Pero ¿o dragón? ¿por qué hai no campo do escudo un dragón coroado? ¿que esmalte ou cor lle corresponde?. Sabemos que o dragón, é un animal fabuloso que desde moi antigo estaba consagrado a Minerva, para denotar que a verdadeira Sabedoría non dorme xamais (Ciencia del Blasón, D.Modesro Costa y Turell, 2ª edición, 1858, páx.116). Os dragóns son figuras quiméricas que normalmente se engaden os brasóns para realzar ás figuras ás quen miran ou abrazan. No Escudo de Armas da Casa dos Miranda de Conforto, hai dous preciosos dragóns esculpidos en pedra, un a cada lado do brasón das cinco doncelas dos Miranda.
Seguramente o esmalte que lle corresponde a este animal, “serpente con patas e alas, de gran fereza e voracidade”, é o seu propio cor: sinople (cor verde) ou sable (cor negro). Todo o escudo tería campo de azur, como o actual de Ribadeo.
Non cabe dúbida de que a Historia de Ribadeo necesita unha revisión a fondo, pois sendo como foi o mellor Porto Natural de Refuxio e Comercial do Cantábrico, desde tempo inmemorial, aquí ocorreron moitas cousas importantes que temos a obriga de descubrir. ¿Navegaban os Templarios de Ribadeo con “valiosas mercadorías” ou soamente se dedicaron a coidar da vida e da “facenda económica” dos peregrinos que viñan polo Camiño de Santiago? ¿Como é posible que atopemos as cruces das “tres” Ordes de Cabaleiros Cruzados en Ribadeo?

ESCUDO DE ARMAS DA CAPELA DE SAN LÁZARO. Francisco José Campos Dorado

Este Escudo de Armas atópase na fachada Norte ou lateral esquerda da Capela de San Lázaro, segundo se mira desde a porta Oeste da entrada principal.

É un escudo español redondeado en punta e apuntado en xefe, posiblemente do século XIV ou anterior, que representa as Armas de Ribadeo. Unha chave lixeiramente en banda co paletón alto mirando a destra e o ollo baixo co interior redondo e o exterior cadrado e non redondeado ovalado como o do Escudo da Virxe do Camiño (foto 2). A chave está adestrada de cinco ondas de mar inclinadas. Esta inclinación “en banda”, úsase na Heráldica Militar e na simboloxía de xentes de guerra, desde o século XII, pois a banda, representa o tahalí, que é a tira de coiro que cruza desde o ombro dereito ao lado esquerdo da cintura, onde leva ou enfunda a espada o cabaleiro destro, que eran a maioría, pois o guerreiro zurdo leva o tahalí a inversa, do ombro esquerdo ó lado dereito da cintura.

Da Capela de San Lázaro, hai moi poucas noticias acerca da súa antigüidade, pero un dato seguro de que é anterior o século XVI, é que hai un inventario de pertenzas do ano 1555 (Ribadeo Antiguo, Francisco Lanza, páx. 254). Posiblemente, o edificio, estaba pensado, nun principio, como Capela do Hospital de San Lázaro, destinado principalmente á cura de leprosos. De aí que na Regueira, a súa situación estea estratexicamente pensada, xusto ó lado do Camiño de Santiago, por onde tantos peregrinos pasaban (e pasan), moitos deles “lacerados”, mancados e esmagados polos tantos días de viaxe, e emporcados polos barros e lameiras dos camiños medievais. Aquí, no Hospital podían curarse ou aliviar feridas máis ou menos ulceradas, cuxo mantemento hospitalario, debía correr a cargo do Concello, así como, as obras de “retexos” (de retellado) da Capela (Ribadeo Antiguo, páx.254). En cambio (ibidem, páx.254) se nos di que no ano 1844, se reedificou a Capela, grazas a piedade do presbítero D. Juan Rodríguez Quintana, “a fin de que non se escurecera tan loable antigüidade e poidan os fieis continuar cumprindo os seus piadosos votos”. Supoño que os fieis de S. Lázaro, e os que non somos tan fieis teremos que acordarnos de D. Juan, cando tratemos de preservar algunhas das nosas antigüidades, cousa que vexo bastante dificultosa de ensinar e inculcar as Autoridades “competentes”, pois hoxe, polo que estamos vendo, onde algún “señor” pon o ollo especulativo para facer negocio, alguén da Administración da licenza inmediata para poñer ladrillo, aínda que se destrúa o “sursum corda” do patrimonio público ou do privado con interés público, ou iso parece que levan infectado no ADN algúns individuos venais.

Sobre o percorrido do Camiño de Santiago que levaban en Ribadeo os peregrinos enfermos, da conta a toponimia da Parroquia de Ove, pois alí atópase o Barrio dos Malatos. Malato, malata, ven dos termos da linguaxe italiana, que significan: enfermo, enferma, sendo malattia: enfermidade. O plural en “s” de “malatos”, é debido a norma xeral do plural na linguaxe galega ou na castelán, pois os plurais italianos son: “malati”: enfermos (masculino), e “malate”: enfermas (feminino). Curiosamente na toponimia do Concello de Foz, atopamos “Malates” (pluralización en “s”, do xa plural italiano “malate”: enfermas).
Pero nos “Apuntes de Ribadeo” de Mendez San Julián, páx.42, nunha Acta do Concello de Ribadeo do ano 1550, faise a tradución de “malato” como “leproso”, cando se refire a unha muller chamada María Basanta “que por su aspecto era malata (leprosa) y no obstante iba a la iglesia y alternaba con los sanos, vendiendo pan y fruta con oprobio y deshonestidad de las personas sanas y el pueblo pidió que se la separase del trato de las gentes...”.
Por todo isto, seguramente, ó Barrio dos Malatos, era o lugar apartado a onde se mandaban hospedar ou a lavar o río os enfermos denunciados por lepra ou por enfermidades con úlceras que podían ser infecciosas e afectar os núcleos grandes de poboación. As magníficas augas do río dos Malatos, que desembocaba na Vilavella, foron desde moi antigo, usadas para lavar a roupa dos veciños do Concello de Ribadeo (hai fotos de finais do XIX con varias lavandeiras no río) e as augas da Fonte dos Malatos, ata o día de hoxe, son usadas para beber. Este manancial, “débelle o nome á malatería, fundada no século XIV pola Orde de San Lázaro” (As Fontes de Ribadeo, Alicia Sarmiento e Teresa Díaz, 2006, páx.45).
Outro vestixio da leprosería é a perfecta e antiga Cruz de Malta da fachada Oeste da Igrexa de Ove, emblema dos Cabaleiros Cruzados ou Templarios que na primeira cruzada do ano 1098 estando as ordes de Godofredo de Bouillón, tomaron por símbolo a mesma cruz que xa tiñan en Terra Santa os membros da Orden de San Lázaro de Xerusalén. Esta Cruz de Malta, máis grande e pometeada (con roeles nas puntas) podemos vela tamén na fachada Oeste da Capela da Virxe do Camiño, cuxa forma, a día de hoxe, utilízase para as cruces de condecoración dos membros distinguidos por esta Orde de San Lázaro de Xerusalén.
Por outro lado, este escudo de San Lázaro, formula un enigma máis ás primitivas Armas do Escudo de Ribadeo (Escudo de Ribadeo (I), tamén en La Comarca del Eo 20-08-2016). Observado detidamente, podemos ver que sobre a parte alta do paletón ó final da asta, hai unha pequena estrela de seis ou oito puntas (está moi gastada e vese mal, no debuxo está aumentada) e sobre as tres gardas (dentes da chave), percíbense dúas aspas. ¿Qué significan ou significaban estes símbolos?. A forma das gardas desta chave, tres dentes cadrados, parecen representar unha “xurisdición civil”, tipo das ameas das torres e castelos, e das coroas murais do poder civil, véxase a coroa do Escudo de Armas do Pazo do Xulgado de Ribadeo (La Comarca del Eo 1-Outubro-2016). Si son armas de “xurisdición civil”, ¿como é que están nunha Capela e non nun edificio civil? ¿Foi trasladada esta pedra armeira da fachada do Hospital de San Lázaro para a Capela o día que se derrubou aquel?. Puidera ser.
As chaves de “xurisdición eclesiástica”, bastante claramente nolas dan a entender as gardas da chave da Virxe do Camiño (foto 3), cuxo escudo parece tanto, ou algo máis antigo que o de San Lázaro, e presenta unha chave cun paletón moi particular, pois ademais de ter antes da asta, dous entalles, un arriba e outro abaixo, as gardas forman un oco coa figura dunha cruz cadrada (de brazos iguais). A cruz do oco, da a entender que é unha “chave pontificia”, isto é, pertencente o poder do Papa, que neste caso, estaría representado e baixo a xurisdición dun bispo (Escudo de Ribadeo (I), La Comarca del Eo 20-08-2016). Por outra banda, a chave, cremos que si tivera esmaltes, debería ser de prata neste brasón da Virxe do Camiño, debido a que as dúas chaves pontificias en aspa, da insignia papal, a da destra é de ouro, o que significa o poder sobrenatural que se estende o ceo, mentres que a sinistra é de prata, e representa o poder sobre os fieis da súa igrexa (Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Curso de Licencia, Madrid 1961, páx. 176). Como o bispo de Ribadeo, exercería o poder sobre os fieis e non un poder sobrenatural estendido o ceo, por iso cremos que a chave é de prata. ¡Pero, ¿quen sabe...? o mellor, pode haber outra opinión, e debera ser unha chave de ouro pois o Papa delega o seu poder ós Bispos, e tamén nós pensamos, que “de Ribadeo o Ceo”...! En fin!
Á vista de todo o exposto, ¿será por isto, do traslado do Hospital á Capela de San Lázaro, polo qué o escudo se colocou nunha fachada lateral da Capela, cara o Camiño, e non no frontispicio ou fachada dianteira principal do edificio?. ¿A estrela e aspas do paletón da chave, terá que ver cunha distinción ou graduación militar de Comandancia que ostentaba o xefe ou administrador do lazareto? Eu non creo que sexa unha estrela de graduación militar, máis ben paréceme que ten que ver coa simboloxía heráldica baseada na lenda daquela estrela que se “pousou” para anunciar o lugar en que se atopaba a sepultura do Apóstolo Santiago no seu descubrimento, e cuxo símbolo debeu servir como marca do Camiño nos primeiros séculos da peregrinación a Santiago, antes de adoptarse a cuncha de vieira para dita sinal. ¿E por qué está colocada na punta da asta da chave e non no campo libre como no escudo actual de Ribadeo?. Dado que o significado da simboloxía antiga gravada nas pedras, é algo esotérico e oculto en misterios para ós que non estamos iniciados, podemos soamente aventurar unha interpretación comprometida, de que como Ribadeo é porto de mar, era un primeiro punto (Norte) por onde se entraba por mar na Gallaecia ou no Reino de Galicia, morada do sepulcro de Santiago, asemellando así o significado do porto coa punta da asta da chave que tamén é a parte primeira da chave que entra na cerradura.
Sen dúbida estas preguntas fágoas soamente por curiosidade, pola inquietude de establecer conclusións, por encontrar coñecemento nos recunchos da tradición. Como di a frase daquel autor anónimo: “Solo quen ten o poder de asombrarse pode dar un paso adiante entre tantas incógnitas”, e a nós podería levarnos a formular moitas preguntas máis, razóns non nos faltan.
Como sabemos, os Hospitais de San Lázaro, ou lazaretos, foron creados por primeira vez en Francia polos Cruzados que volvían de Terra Santa no século XII, e estaban destinados a coidar a todos aqueles que presentaban enfermidades con úlceras na pel. Así que, a Capela e o Hospital de San Lázaro de Ribadeo, tamén poderían datarse de finais do século XIII, cando S. Francisco e algúns discípulos (¿todos italianos?) pasan por Ribadeo en 1214, camiño de Santiago, e fundan o Convento de San Francisco e ¿por qué non puideron tamén fundar unha leprosería (malatería) que como podemos corroborar a día de hoxe aínda conserva os nomes italianos “malatos” e “malatería”, e non o de leprosos e lazareto?
Por outro lado: ¿como é que o Camiño de Santiago pase pola Regueira o lado da leprosería, que se supoñía era o lugar a onde se levaban ou ían os enfermos infecciosos, e non pase, como seu nome “parece indicar” pola Capela da “Virxe do Camiño”? ¿habería en Ribadeo, nun principio, un Camiño de Santiago para a xente que desembarcaba na cala e praia de Guimarán, ou na dársena de Porcillán, cunha senda para a xente sa, e outra cun desvío ó lazareto para os enfermos (malatos), onde se curaban ou aliviaban da lepra (daquela chamada “mal de San Lázaro”)? ¿Había no Barrio dos Malatos algunha casa, pousada ou establecido un lazareto onde se lles facía gardar “corentena” os peregrinos “lacerados” para ver si estaban infectadas de lepra as súas úlceras, e non propagar a infección polo Camiño?
Nós non chegamos a indagar tanto, pero queremos deixar preguntas sen contestar ante tantas particularidades das reliquias coas que nos atopamos dando unha volta polos Barrios de Ribadeo, pois desde pícaros pasamos “mil veces” polo lado delas e nunca chegáramos a ver o que agora relatamos.
Non quixera esquecerme de dicir de que detrás da rexa imaxe de San Lázaro, vese que hai algúns trazos facendo un rectángulo dunha pintura mural tapada polo caliche e que parecen non ter interés patrimonial ¿ou si o teñen?, ¿sería cousa de restaurar a pintura do fornelo do Santo?
Desde aquí darlle as miñas máis expresivas grazas o veciño e amigo Julio Méndez Rodríguez, dono do comercio de pícaros, bebés e lencería MENFER do lado da Praza de Abastos de Ribadeo, quen pasou toda unha tarde comigo, ensinándome o barrio e o posible percorrido do río dos Malatos, entre tantos leitos de ríos e regatos que por alí houbo, que chegaron a mover case unha vintena de muíños de fariña, e hoxe desaparecidos: o Rio de Ove, de Reverte, da Alza, canles públicas artificiais como río O Amalló que chegaba ó Pipelo que desembocaba na Cova da Vella e outra rama en Cabanela, hoxe todo elo oculto e desfigurado pola estrada de circunvalación de Ribadeo e transformado nunha “fraga”, case que unha “xungla” impenetrable. ¡Non temos remedio!

ESCUDO E BANDEIRA DE RIBADEO. Pancho Campos Dorado

ESCUDO E BANDEIRA DE RIBADEO

Pancho Campos Dorado

Vemos en notas publicadas polo Concello, que cambiaron substancialmente o aspecto do escudo de Ribadeo e se inventaron tamén unha bandeira.

As formas e a colocación das pezas en Heráldica son moi importantes. Xeralmente un Mestre Heraldo antes de renovar unha peza dun brasón, trata de buscar o vestixio máis antigo de dito brasón, e logo, con criterio histórico, cambialo se ha lugar.

No caso do escudo de Ribadeo, non hai nada que cambiar. O escudo de Ribadeo é o que presenta Francisco Lanza no Ribadeo Antiguo, que xa era antigo no ano 1699. Escudo español redondeado en punta: en campo de azur, ondas de auga de prata e azur en punta, unha chave de ouro en banda, co anel a sinistra e o paletón á destra cara abaixo, superada por unha estrela de prata de cinco puntas en xefe. No timbre unha coroa condal, guarnecido o círculo de pedrería e realzado de dezaoito perlas grosas sobre outras tantas puntas, visibles nove delas.

A forma dunhas ondas do mar están perfectamente establecidas no escudo da capela da Virxe do Camiño, en horizontal, e na capela da capela de San Lázaro, un pouco inclinadas cara a destra. Por outro lado, a chave, está en pao, no brasón da Virxe do Camiño, e en banda, en San Lázaro.

A chave pasou de estar en pao, a estar en banda por ser a figura en pao, o que representa a lanza dun xefe e o mando dunha xurisdición. A banda, representa o tahalí dun xeneral ou dun xefe. (Nota, o tahalí é a correaxe dende o ombreiro dereito o costado esquerdo, de onde pende a espada envaiñada dun cabaleiro).

Explicar estes cambios de posición na chave, obedecen á nosa propia historia. No século XIII, Ribadeo perdeu a xurisdición eclesiástica, pois pasou de estar facéndose unha Catedral a facer unha Colexiata, pois privouse da sede bispal. O bispo era quen tiña o mando da xurisdición. Recordar que Ribadeo, foi nomeada Vila Real polo rei Fernando II (1137-1188) en 1183, quen lle outorgou Carta de Foro, con dereito de Carga/Descarga no seu porto comercial, moi importante sempre até que se fixo a “incivil obra” da Ponte dos Santos sobre a Ría de Ribadeo, que nos privou dun gálibo de navegación libre e competitivo para os barcos da Mariña Mercante actual, pero ben, iso é de outro artigo.

Fernando II, tamén lle concede Carta Puebla para poder celebrar mercado e todo canto necesitara: “...para incremento de mi reino y servicio mío y de mi heredero...”

Por mediación de Fernando II, a sede mindoniense que estaba en Vilamaior de Vallibria trasládase a Ribadeo en 1182, a cargo do bispo don Rabinato (1182-1199) e tamén o rei cómpralle a xurisdición ó Conde Don Rodrigo Vela de Montenegro, e cédella ao bispo mindoniense de Ribadeo.

Neste momento, a chave do escudo de Ribadeo, que brasona a capela da Virxe do Camiño, está en pao, pois é peza da xurisdición de Facenda que cobraba o bispo, de aí que o brasón estea colocado no hastial dunha igrexa e non nunha fortaleza ou na casa brasonada dun conde ou dun fidalgo ao mando. A chave, neste caso, non ten que ver con ser Ribadeo unha vila amurallada con “porta”, como se di o alcalde José María Sela en 1876, xa que a muralla de Ribadeo tiña, seis portas e tres postigos. Polo que se a chave representase a entrada á parte amurallada, estarían colocadas varias chaves e non unha soa, como ocorre por exemplo, coas dúas chaves das “portas do ceo” representadas no escudo papal, aínda que din que hai sete ceos. A representación das chaves en pao é brasón da Facenda Pública, como se pode ver no primeiro cuartel do escudo esquerdo da Casa dos Miranda, na rúa Amando Pérez, case en fronte da Fonte dos Catro Caños. Brasón do Marquesado de Campo Sagrado, de D. Bernaldo de Quirós de las Alas y Carreño.

A chave do brasón da capela da Virxe do Camiño, está surmontando varias ondas do mar, pois representa todos os privilexios das alcabalas que o bispo tiña, emanados do porto de mar de Ribadeo, o que abarcaba todas as compras e ventas do transporte marítimo, ou sexa, era o “recadador” dos impostos e dereitos de Aduana, que era unha grande renda.

O bispado pasa de don Rabinato a don Pelaio II de Cebeira, desde o ano 1199 a 1218. O bispo segue cobrando as alcabalas do porto, e mantense a chave en pao. Pero a autoridade militar da vila, seguramente en mans da Orde de Cabalería dos Hospitalarios, cuxa cruz emblemática se pode ver na igrexa parroquial de Ove, goberna e exerce a vixilancia do Camiño de Santiago e inclina a chave, e brasona en banda o escudo de Ribadeo, tal como se ve na capela de San Lázaro, que como dicimos arriba, a banda representa o tahalí dos cabaleiros, e estes tamén cobraban por manter segura a senda contra asaltantes dos peregrinos.

O cobro das alcabalas do peirao, pasa a ser outra vez xurisdición da autoridade civil, cando Enrique II “o das Mercés” lle concede no ano 1369 o Condado de Ribadeo a Pierre de Villaines: “...con sus rentas e pechos derechos dellas...” (F.Lanza,p.44); logo pasará en 1415 a Rui López Dávalos e máis tarde, en 1431, a Rodrigo de Villandrando, e entón a chave queda definitivamente en banda.

Pero por aquelo de que aquí cada un fai o que lle ven en gana, tamén podemos ver en varios escudos repartidos polo pobo, con máis de 100 anos de antigüidade, a chave en barra, o que representa bastardía ou de un fillo ilexítimo (M. Costa y Turell, p.56).

Tanto no brasón da capela da Virxe do Camiño como no de San Lázaro, a chave ten o ollo dunha chave, e non ten ollos laterais, que semellan un festón das charreteras dos uniformes da cabalería de Felipe V (1683-1746). Un ornamento mal traído, aínda que poida quedar moi guapo nun traxe dunha comparsa do Entroido.

Seguindo coas figuras que se montaron no novo escudo do ano 2024, seguimos a estar fora dos cánones históricos e heráldicos do Concello de Ribadeo, pois plántase unha estrela de oito puntas, que o escudo nunca tivo e non se atopa en ningún arquivo mención algunha a tal tipo de estrela, pois desde que entrou no brasonado do escudo, é unha estrela de cinco puntas, como as da bandeira dos Estados Unidos, incluso con raios nos entrantes da estrela de cinco puntas, como a dos escudo da Casa do Concello. Esta estrela de cinco puntas, ten un certo “tufo” aos inicios da masonería en Ribadeo, de mediados do século XVIII e primeiros do XIX, pois as cinco puntas representan os poderes da natureza: terra, auga, aire, fogo e tempo, aínda que se entenda oficialmente como que representa a estrela Polar, por estar Ribadeo o Norte de Galiza, cousa que puidera ser, pero é raro que nin Viveiro, nin Foz, nin Burela, nin Vicedo, nin Cedeira, nin Ferrol, teñan unha estrela Polar no seu brasón, estando tan o Norte como nós e ser tan galegos como nós.

Así, unha estrela de oito puntas, é unha invención errada do que fixo o proxecto heráldico, pois nunca tal figura tivo o escudo de Ribadeo, pois se fora así, tiña que ter sido especificada expresamente (Ciencia del Blasón, Costa e Turrell, ano1858,p.102) e isto non ocorreu nunca.

A coroa imperial do timbre é o símbolo oficial da España do “café para todos”, que se impuxo fai uns anos, en todos os concellos que tiveran, ou non, escudo heráldico propio. Un timbre que escurece a historia de máis de 800 anos de Ribadeo, sendo xurisdición de condes por ser Capitanía de todo un extenso territorio do Reino de Galiza.

Da bandeira non digo nada, pois é de película para nenos pequenos que as ondas do mar se poñan en vertical, como se foran os raios cósmicos lanzados por unha nave extraterrestre. Ten o seu aquel o asunto, pois habendo como hai, pinturas en cadros ó óleo de barcos que enarbolan o pavillón de Ribadeo nos seus mastros, qué necesidade había de inventarse unha bandeira? Vaia cos heraldos que se contrataron...! Menudos cronistas nos tocaron. Así nos vai coa defensa da nosa historia. Véxase a defensa que se fixo do topónimo da Ría de Ribadeo. Nada, absolutamente, nada. Pero poñer póñense moi guapos nas fotos. País.

--

    Anteriores sobre este tema: https://www.ribadeando.com/2025/01/ano-novo-escudo-novo.html

 

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia. Emilio Piñeiroa Lozano

O Concello de Barreiros atópase situado na franxa norte da provincia de Lugo, denominada A Mariña.
A súa situación xeográfica pode considerarse un privilexio natural, xa que se atopa entre o mar Cantábrico, con finísimos areais de ata 8 kms, e a montaña.
O Camiño Norte percorre a zona interior do concello, zona agrícola e gandeira por excelencia.

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia
Ribadeo era para o peregrino o primeiro punto do seu itinerario galaico ata Compostela.
Os peregrinos deixaban Ribadeo cara a Mondoñedo e abandonaban definitivamente o seu contacto co mar, internándose por Ove ata a Nosa Sra. da Ponte, na parroquia de Arante, onde o cóengo mindoniense Juan Marqués empregou os seus bens, no século XVI, na creación dun hospital para peregrinos.
O camiño atravesa unha arboreda e entra no Concello de Barreiros. Dende o alto, divísase o gando nun terreo de abundantes pastos e un pequeno val surcado polo río Porto Bragán. Aos nosos pés, a parroquia de Vilamartín Pequeno e na outra ladeira, Vilamartín Grande, barrio que pertence á parroquia de San Xián de Cabarcos. Ao fondo, Fórnea, do Concello de Trabada.
En Vilamartín Pequeno visitamos a Igrexa parroquial, na honra de San Xoán Degolado.

Os peregrinos, despois de cruzaren o río e subiren unha empinada costa que conduce a Vilamartín Grande, encontran á esquerda a Capela do Carme que pertenceu a unha fundación e que no ano 1995 foi arranxada polos veciños. No interior, na parede lateral esquerda, nunha lápida hai a seguinte inscrición: “Esta ermita está fundada un aniversario Santísimo de una misa cantada con responso y cuatro rezadas en cada día de las festividades de Nuestra Señora de la Merced y del Carmen de cada año a ocho reales de limosna por las cantadas y a tres las rezadas paso la escritura de dotación ante Bernabé de Miranda. Notario en 29 de 7 de Diciembre de 1.692, años”. No altar,na parte central, está a Virxe do Carme, patroa á que se lle celebra a festividade o 16 de xullo; a ámbolos dous lados, dúas virxes do barroco galego, de 1692; na de menor tamaño pode lerse: “Nosa Sra. de las Angustias de las Beatas Marías”. É de destacar un cáliz e unha patena, cunha inscrición na base: que di: ”D. Salvador Menéndez, año 1.692”.
Á dereita do camiño atópase o teleclub e a escola, pechada co gallo da concentración escolar e , na mesma situación atoparemos as escolas de Gondán e San Xusto.

Seguindo o camiño, antes de baixar a Gondán, o alto de Vilamartín Grande pode servirlle ó peregrino de mirador, dende onde se divisa unha perspectiva do Val de Cabarcos, formado por San Xián e San Xusto. Plinio afirmaba que os antigos “cibarcos“ eran cidadáns dunha república no convento xurídico lucense do tempo dos romanos. Podemos deixar establecido que os cibarcos extendíanse dende a desembocadura do Masma, en Foz, á do Eo en Ribadeo.
Madoz e Vicetto supoñen que foron os primeiros moradores desta terra de Cabarcos.

De crer ó P. Flórez, o documento máis antigo que se coñece en España refírese a este Concello. Trátase da doazón duns terreos do ano 755, situados entre o río Eo e o Masma, feita polo rei D. Silo, a instancias do abade Esperanta, a varios monxes para que edificaran alí un mosteiro.

O nome de Cibarcos consérvase a través da Idade Media, sen máis variación que o cambio do i en a, aparecendo xa nos primeiros séculos da Reconquista. Xa no ano 916 aparece un documento no que Ordoño II doa as igrexas situadas entre o Eo e o Masma, onde figuran as de Sancti Justi de Cabarcos e Sancti Julliani de Giliari.
No ano 1406 López Díaz de Teijeiro doaba ao bispo de Mondoñedo a terraría de Cabarcos; os seus escudos aparecen citados nun documento do Mosteiro de Lourenzá, que leva a data de1448. Deberon vivir aquí numerosas familias de recoñecida nobreza e fidalguía.
Segundo documentos encontrados, Pedro Pardo de Cabarcos (sobriño do Mariscal Pedro Pardo de Cela) era dono de grandes terreos neste val que vendeu por 2000 maravedís para axudar ós Reis Católicos na toma de Granada.
A vida das xentes que habitaban nestas terras transcorreu pacífica e sosegadamente, dedicándose ao traballo agrícola e manual; chegando a haber a finais do S. XVIII (1787), no Concello de Cabarcos 21 telares e 504 arrobas de viño.
O Concello estaba formado por S. Xián de Cabarcos, S. Xusto de Cabarcos e Vilamartín Pequeno, estando a capitalidade no primeiro.
Na actualidade pertence ao Concello de Barreiros, adicándose á gandería e á agricultura.
En Gondán (S.Xián de Cabarcos) atopamos unha pequena capela, na honra da Virxe do Pilar, coas imaxes da Virxe e de Santiago Apóstolo; ao lado a fonte de Cimadevila onde o peregrino pode saciar a sede. A poucos metros o albergue de peregrinos.
Camiñamos en descenso ata a parroquia de S. Xusto de Cabarcos, cruzando o río Puxigo, atopamos o albergue de peregrinos (antiga escola), deixamos a estrada asfaltada collendo unha pista ata a Igrexa. Atopamos un cruceiro, en recordo da capela do Bo Suceso, destruída en 1984; esta imaxe, xunto coas de S. Sebastián e S. Roque peregrino atoparémolas metros máis arriba na Igrexa; que chama a atención pola súa situación, na parte alta, coma se estivera vixiando o val e esperando a chegada do peregrino. En 1993 foi arranxada, sendo párroco D. Santiago Riguera Díaz. Data de antes do ano 900, con planta de cruz latina. Destaca o retablo barroco de 1753, a súa imaxinería como O Apóstolo Santiago peregrino, S. Xusto e S. Pastor, patróns da parroquia; entre outros é de admirar o púlpito e dous confesionarios, obra do artista local Santiago Candia (1916), autor tamén do retablo da Virxe das Dores.

Casa do Concello de Cabarcos

Cárcere do Concello de Cabarcos

O peregrino deixa o Concello de Barreiros, pasa por unha zona de bosques que o leva ó veciño Concello de Vilanova de Lourenzá, atopando a capela de Santa Cruz preto do campo de fútbol. En Lourenzá os peregrinos recibían unha calorosa acollida no mosteiro, que data do século X. Impresiona a actual fachada barroca do mosteiro, deseñada polo arquitecto compostelán Fernando Casas Novoa, autor da fachada do Obradoiro.
Da importancia deste Camiño Norte ou Camiño Real, temos o testemuño da existencia de dúas pousadas: a Casa de Veiga do Camiño Real en Gondán e a pousada de Inocente do Curbeiro en S. Xusto.

ESCUDO DE RIBADEO (III) Francisco José Campos Dorado

Ven de Escudo de Ribadeo (II)
--

A foto 1 é do escudo de armas de Ribadeo da Casa do Concello no Pazo de Ibañez. A foto 2 é do escudo de armas de Ribadeo que estaba no monumento dos bous, hoxe retirado por cuestións lexislativas da Memoria Histórica.

 Estes escudos elípticos, son propios da dignidade eclesiástica dun bispo, dun arcebispo, dun cardeal e mesmo do Papa, pero non de dignidade civil ou militar, como é o escudo do Condado de Ribadeo. ¿Cal de todos eles é máis propio das armas de Ribadeo? Sen lugar a dúbidas o que ten formato cuadrilongo redondeado ou en punta, como o escudo da Virxe do Camín, o máis antigo, ou calquera dos que timbran coa coroa condal. ¿Por qué se lles deu forma elíptica a estes escudos modernos? Sen documentación que acredite de quen deu orden de gravalo así, é un enigma, pero quizais a bordura externa foi copia, feita a imaxe e semellanza do escudo do Pazo do Xulgado (que analizaremos nun próximo artigo) cuxo edificio tamén facía de Casa do Concello cando o alcalde de Ribadeo D. José María Castelao comprou en 1942 a Casa de Casas antigo Pazo de Raimundo Ibañez, para facer nela a Casa do Concello. Como podemos ver, ámbolos dous escudos non están timbrados (non teñen coroas, nin cascos ou celadas) e carecen de adornos exteriores.
 Se nos fixamos na estrela destes escudos, que hoxe presentamos, tanto unha como outra aparentan ser de cinco puntas, pero a da Casa do Concello, abre no xefe e a punta principal está abaixo, inversada respecto da dos Bous (que é perfecta na forma e na posición) e aparecen outras cinco puntas por debaixo dos vanos angulares da principal, cuxo conxunto forma unha estrela de dez puntas, figura bastante insólita en heráldica, pois incluso os cometas se representan con oito puntas e o sol con un círculo rodeado por dezaseis raios uns rectos e outros ondulados.
 As chaves en barra cos paletós das gardas cara abaixo en destra, están ben deseñadas as dúas respecto do “imperativo estético” do que falabamos no primeiro artigo. Podemos ver malos deseños desta forma da chave, nos “escudos de Ribadeo” que están nas bancadas cabeceiras do Cantón dos Morenos, cuxas chaves están en banda, e non en barra, e cos paletós de gardas cara arriba en sinistra. Menos mal que o cemento de que están feitos é de tan mala calidade que pouquiño a pouco, están desaparecendo.
 Outra particularidade, son as ondas do escudo da Casa do Concello, parecen “rampantes” ou levantadas cara o lado destro. Un recurso artístico para facelas paralelas a inclinación da chave, pero unha anomalía heráldica pois carece de rigor. As ondas do escudo dos Bous, son regulares e están ben representadas a nivel, aínda que son cinco ou seis, e deberan ser tres reas soamente, igual que na bandeira de Ribadeo, con un pico encrespado a destra, como se ve no escudo da Virxe do Camín, ou con varios picos como no escudo condal.
 O borde do escudo do Concello, con varias arquivoltas ou molduras parece máis ben o marco dun camafeo, unha excelente xoia para levar o “retrato da amada” ou as pinceladas dun artista, pero nada que ver coa bordura dun escudo de armas. A bordura sinxela do escudo dos Bous está perfecta para o escudo dun bispo. Para rematar, diremos que ningún dos dous é o escudo de armas de Ribadeo, aínda que leven as mesmas figuras ou mobles.
 Volvendo a historia dos escudos eclesiásticos. Afonso VI “O Bravo” (1065-1072) rei de León e máis tarde (1072-1109) rei de Castela, León e Galicia (Rex Gallaeciae) cando encadea o seu irmán García II (rei de Galiza e Portugal) e asasinan tamén o seu irmán, Sancho II “O Forte” (1065-1072) primeiro rei de Castela, polo que o Cid lle toma xuramento en nome dos casteláns, na Xura de Sta. Gadea de Burgos para comprobar que non tivera que ver no asasinato de Sancho, seu gran amigo. Afonso VI, é un dos reis máis importantes da Reconquista que tratou de unificar os reinos cristiáns, impoñendo orden e autoridade, protexeu a cultura e acolleu os monxes de Cluny da orden de San Bieito de Aniano que fixeron triunfar a liturxia romana sobre a mozárabe ou toledana. Desta época data a fórmula do rito cristián de: “católico, apostólico e romano”. No ámbito cultural, Afonso VI (1072-1109) fomentou a seguridade do Camiño de Santiago, e introduxo a reforma cluniacense en Galiza, Castela e León.
 Pois ben. A capela da Virxe do Camín ten indicios destas épocas de reformas, nos seus símbolos gravados. Por un lado o escudo de armas coas ondas e a chave en pau, que en moi alto grado de posibilidades, é o escudo dun prelado ou dignitario eclesiástico ou do superior dun convento. ¿Por qué este aserto? Sabemos que o poder eclesiástico non aceptou o escudo de armas do Concello na fachada da capela da Atalaia no preito de 1722 (Ribadeo Antiguo de Francisco Lanza, páxina 6), ¿por qué, no século XII, había de aceptar poñerlle un escudo de carácter segrar, civil ou militar, á fachada dunha capela afastada case un kilómetro do recinto amurallado do casco de Ribadeo?. Ademais, sabemos, que nos tempos de Alfonso VII (1126-1157), D. Munio Vallibriensi Episcopo (Bispo de Vilamaior de Vallibria o actual Mondoñedo) e o Conde D. Rodrigo Vela Montenegro, fixeron reparto “amigable” de parroquias e terras o 21-Maio-1128: “(Afonso VII) querendo poñer paz entre os bispos da Igrexa Mindoniense e os Condes daquelas terras... porque moitos males, litixios, discordias e contendas xurdían entre bispos e condes... pois como si foran reis, oprimían a xente, razón pola cal aquel territorio estaba sempre en excomuñón”.
 Por outra banda, a orde de Cluny, fundada a primeiros do século X, fíxose cun imperio monástico de priorados autónomos moi podentes e foise apartando no século XII das novas ordes relixiosas, entre elas, da cisterciense de San Bernardo de Claraval ou Clairvaux, que rebatía o desbaldir de luxo, orgullo e vaidade en que se fora convertendo a orde de Cluny. Pero en favor de Cluny hai que dicir, que máis que os seus dereitos de autoridade da época feudal, proxectaba arte, arte monástico que é prototipo de formación do gran estilo románico e sobre todo, do concepto da decoración de gran valor artístico, ó entre mesturar figuras dos tres reinos da natureza: mineral, vexetal e animal, entre estes a figura humana pintada en escenas evanxélicas ou exercitando artes e oficios. Quizais algún mural houbera nalgún tempo nas paredes interiores da Capela da Virxe do Camín, e coas “reformas” do século XVI desaparecera.
 Pois ben, a Orde Cisterciense, que relevou a Cluniacense, tamén está reflectida na fachada da entrada da capela da Virxe do Camín, nesa grande cruz de Malta pometeada, da que xa falamos nun artigo anterior.
 Polo que vemos na Historia, Ribadeo, sempre tivo que ver co negociado eclesiástico e co civil da Administración Pública e si non foi dunha maneira foi doutra, sempre tivo que andar pelexando polo de seu, pois sempre houbo “algúns elementos” que trataron de desposuílo dalgún honor ou prebenda do que gozaba ou goza. Non cabe dubida de que antes, como a día de hoxe, debemos de seguir ollo a espreita para non perder nunca a nosa idiosincrasia, carácter e temperamento tan particular que nos caracteriza e do que temos que sentirnos moi orgullosos, pois nunca fomos sacarlle nada a ninguén e aquí veñen a arrebatárnolo todo: Xulgado de Primeira Instancia e Instrución, Capitanía Marítima, incluso parece ser que andan detrás de levarnos a Alfándega (da cal “so temos” 800 anos de historia), quixeron sacarnos o Mercado un montón de veces, levaron a Capitanía da Guarda Civil, quedamos sen un triste barco de pesca nin mercante, sen Navieras, nin Consulados, nin Sanatorios, sen Base Marítima... e agora parece ser, que ata no Faro da Illa Pancha van facer un dúplex, unha falcatruada, e os “grandes políticos” locais e autonómicos, non son capaces de promover absolutamente ningunha fábrica nin industria de riqueza para Ribadeo, só temos bens de servizo. Por si fora pouco, a algunhas “grandes superficies” deixáselles facer un muro de formigón armado a escasos seis metros da estrada de entrada por Dompiñor, e nin sequera retirarse seguindo a liña da fachada dos edificios adxacentes, cando a outros negocios semellantes se lles obrigou a facer accesos amplos por medio de túneles por debaixo da estrada, retirando decenas de metros as fachadas porque ían ser urbanizacións amplas de carácter comercial, e agora cando se acababan de facer accesos amplos con beirarrúas pagados con diñeiro público, tamén se deixou facer unha gasolineira pegada a rotonda, e gustaríanos saber ¿qué tipo de criterio se sigue para o desenrolo do famoso PXOM de Ribadeo, posto que, polo que vemos a “vara de medir” non é a mesma? Por un lado a un veciño que se lle ve poñer un ladrillo de máis ou pintar unha parede dunha cor “estraña”, cáenlle “as corenta e unha”, e a certa tropa de simples especuladores, iso si, con algúns cartos para especular, se lles da “patente de corso” para que fagan o que lles pete. ¿Isto é loitar contra o caciquismo e implantar a democracia ou é a continuación da “dedocracia galega”, que non é calquera cousa, pois eiquí ten moitísimos anos de pedigrí?
 En Ribadeo no verán quedamos sen prazas hoteleiras para a inxente cantidade de visitantes, e aqueles vellos hoteleiros, navieiros e empresarios morreron e non houbo ningún relevo xeracional, para dar traballo de cotío. Soamente cunha pequena industria co presuposto dun tramo do AVE árabe a Meca, ou co simple costo dunha porta de esclusa do Canal de Panamá, teríamos o porvir asegurado en Ribadeo. Pero... aquelas vellas familias fidalgas de Ribadeo, a Ribadeo veñen a “descansar”. Non se instalou en Ribadeo a CEPAL (Central de Papeleiras Libres) para fabricar 60.000 Tm de papel prensa o ano e 40.000 Tm. de produtos varios, e agora exportamos polo porto de Ribadeo, centos de miles de toneladas de pasta de papel de primeira calidade. ¡Inaudito!. Sen embargo, non perdemos a esperanza, pois para crear riqueza, podemos pensar en compensar o tema, esperando que “un día destes” apareza a señorita París Hilton por aquí, que anda de xira polos arredores, lle bote unha ollada á Torre dos Morenos, á Aduana Vella, á panorámica de Sta. Cruz, ás Catedrais... e nos monte un Casino Hilton Hotel de cincocentas habitacións, salas de xogo, etc. onde se poida empregar moita xente e mover todo o ano riqueza e ata a “carracuca”, como no Ribadeo Indiano do verán ¡ay, Ribadeo Antigo, industrial, autónomo e cheo de encanto, canto te boto de menos!

ESCUDO e LAUDE DA CAPELA DA VIRXE DO ROSARIO DE Sta. MARIA DO CAMPO. Francisco José Campos Dorado

Dentro da Igrexa Parroquial de Sta. María do Campo de Ribadeo, ó lado destro da ábsida do altar maior, está a Capela da Virxe do Rosario e a continuación a Sancristía. No frontal esquerdo, xunto do seu altar, está esta pedra armeira, case cadrada que presenta un escudo de armas semicortado e partido, cuxa composición sirve para representar a liñaxe de tres ramas familiares: 1) Avó paterno. 2) Avó materno e 3) Avoa paterna (Compendio Heráldico, Arte de Escudos de Armas, Presbytero D. Pedro Joseph de Aldazaval y Murguía, 1775, Libro I, páx.46)

O adorno exterior é tan sinxelo como expresivo, pois semellan ser enclaves de afirmación, dispostos para cravar con cravos o escudo á cartela de pedra que lle sirve de base. Para a numeración e descrición dos cuarteis, tomamos a orde establecida na obra citada, e tamén da “Heráldica Española, El Diseño Heráldico” (D.Luis F.Messia de la Cerda y Pita, páx.131). Por outra banda, para unha mellor definición das armas, daremos os esmaltes de cada brasón, segundo se describen nos nobiliarios, pois este escudo carece deles.
Primeiro cuartel (cantón destro do xefe), aparece unha cruz cargada de cinco veneras. Son armas dos ARMESTO (en campo de azur unha cruz de prata cargada de cinco veneras de ouro, unha en cada brazo e a quinta no centro // outros ARMESTO presentan: en campo de azur unha cruz gamada de ouro, cargada de cinco veneras de prata e gules).
Segundo cuartel (cantón destro da punta), sobre ondas unha torre de catro ameas donxonada con torre de homenaxe de tres ameas, ambas de portas adxuradas (abertas) e dúas árbores arrincadas (desenraizadas ou coas raíces á vista) unha a cada flanco da torre. Parecen ser armas da Casa de D. Sancho Marqués e de Dª Inés López de Vaamonde, veciños de Ribadeo, cuxa filla Dª María Marquesa de Miranda, falecida en 1639, funda a Capela da Inmaculada Concepción da Catedral de Mondoñedo (Heráldica del Municipio de Mondoñedo, Dª Olalla Rúa Veloso, 2005, páx.34). Tamén puideran ser armas dos Castrillón, que desde moi antigo emparentaron con ramas familiares dos Miranda.
O terceiro cuartel, neste caso, a partición sinistra, está ocupada enteiramente por unha torre redonda con seis ameas triangulares ou á xibelina (de ameas fendidas), donxonada dunha torre de homenaxe con catro ameas tamén triangulares, e o todo mazonado (gravado con liñas que significan as gretas da xunta entre pedras de cantería). No adarve da torre asoma a cabeza dun home que toca un corno de caza, e cargado no castelo, tres bustos con brazos, de homes sentados de fronte a un lado dunha mesa, sobre a que están dúas fogazas de pan ás cabezas e no centro un coitelo inclinado coa punta alta e o fío cara a sinistra. Claramente, son tres comensais dispostos a comer á mesa. Posiblemente, esteamos ante un escudo cun brasón único, dos máis completos e descritivos do por que do brasón das antiquísimas armas da Casa de RON, que son orixinarias das Terras do Condado de Ribadeo, que abarcaban un amplo territorio do antigo Reino de Galiza (algunhas, hoxe do Principado de Asturias).
Na bordura desta partición sinistra, reza a lenda: “A (en xefe) ESTE SON COMEN (flanco sinistro) LOS DE RON”(en punta) (A ESTE SON COMEN LOS DE RON). Esta lenda descúbrenos, sen dúbida, unha das ramas xenealóxicas principais das liñaxes a quen pertence o escudo. D. José Santiago Crespo del Pozo, na súa extraordinaria obra Heráldica: “Blasones y Linajes de Galicia”, Volume IV, páx. 371, fai constar que: “xa o Licenciado Molina advertía que os desta Casa de Ron, facían tocar un corno polas rúas para que todos os que quixeran comer, fosen a súa casa” (Descrición do Reyno de Galizia, ano de 1550). O que nos da fe do humanos, solidarios ou caritativos que debían ser os membros desta familia coa xente do pobo onde habitaban, pois invitaban a comer os veciños, supoñemos que despois das cacerías, e polo que da a entender a relevancia do brasón, con bastante frecuencia.
Polas súas Armas, o escudo presenta a liñaxe de D. Gonzalo de Armesto, da Casa de Veiga de Forcas, ascendente dos Marqueses de Viance e dos de Villaverde de Limia. Testou en 1630, e estaba casado con Dª Ana Ron Valcarcel, filla de D.Pedro Valcarcel Ron e de Dª María Armesto Balboa, neta de D. Juan Saco de Armesto e de Dª Beatriz de Balboa. Un fillo, D. Antonio de Armesto e Ron, sigue a liña dos Marqueses de Viance e de Villaverde de Limia. Outro fillo, D. Matías de Armesto e Ron Valcarcel, sigue a liña da Casa de Veiga de Forcas. (Notas xenealóxicas sacadas do arquivo de D. Alexandro Pedrosa Neyra, citadas por D. José Santiago Crespo del Pozo, “Blasones y Linajes de Galicia”, Volumen II, páx. 127).
No frontal destro xunto deste altar da Virxe do Rosario hai unha laude (pedra cunha inscrición) na que podemos ler: “ESTA CAPILLA DENDE SU FVNDACION ES DE LOS SEÑORES DE LA CASA DE MIRANDA QUE ESTAS SITA EN BILLA (?)EIML(?) DE MIRANDA I NADIE SE PVEDA ENTE(R)RAR SIN LICENCIA DEL MAIORAZGO (?)I LA(?) I HIZO DE NVEVO D. PEDRO DE MIRANDA SEÑOR I MAIORAZO DE LA DICHA CASA ANO 1616”.

Os maiorazgos, eran institucións feudais que pretendían manter o esplendor da clase nobre, e para a súa fundación necesitábase a autorización do Rei. Tiñan unha vinculación civil perpetua, por virtude da cal realizábase unha sucesión na posesión e disfrute dos bens segundo regras especiais da vontade do testador ou do fundador do maiorazgo. Os maiorazgos foron suprimidos do Dereito Civil pola lei do 11-Outubro-1820 (Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro –C.S.I.C.- Hidalguía, Madrid 1961, páx.103)
Esta laude, a primeira vista parece non ter que ver co escudo colocado o outro lado do altar da capela, pois no escudo de armas non está o brasón das Cinco Doncelas, relevante da Casa dos Miranda, e podería pensarse que nalgunha das reparacións ou reformas sufridas no último século pola capela, se colocaron ámbalas dúas pezas xuntas, baixo a advocación da Virxe do Rosario, pero soamente co criterio de conservalas, posto que ninguén ía ser enterrado alí nun futuro, e non se ía romper ningún compromiso cos antigos donos do maiorazgo. Pero no mesmo arquivo de D. Alexandro Pedrosa Neyra, citado por D. José Santiago Crespo del Pozo, “Blasones y Linajes de Galicia”, Volumen IV, páx. 372, atopámonos con: D. Pedro Miranda de Ron, ó que debe referirse a parte do laude: “I HIZO DE NVEVO D. PEDRO MIRANDA SEÑOR I MAIORAZO...”. D. Pedro era irmán de D. Alvaro Díaz de Ron, de Dª Mayor e de Dª Leonor Miranda de Ron (señores das Casas de Barreiros, Santalla de Oscos e de Caldaloba, cuxa casa solar estaba emparentada cos Pesoz de Ibias, e cos Valcarcel dos Barrios). D. Pedro tivo tres fillas: Dª Inés de Vaamonde que casou con D. Sancho López de Moscoso y del Río; Dª María de Vaamonde que casou con D. Juan Díaz Pardo de Donlebún e Dª María de Bolaño que casou con D. Alvaro Pérez de Navia. Por outra banda, D. Alvaro Díaz de Ron é padre de D. Diego Sánchez de Ron que casou con Dª Teresa González de Rodil, da Casa de Villagudel, señora do maiorazgo de Barreiros. Tiveron por fillo a D. Fernando Rodil de Ron que sigue a liñaxe, casando con Dª María Mayor Tobar y Vaamonde de Ribadeneira (irmá de D. Gonzalo de Mesía e de Dª Blanca Pimentel de Ribadeneira)... etc. etc.
Como podemos ver na secuencia xenealóxica relatada das xeracións deste escudo de armas, os parentescos entrecruzados por matrimonio entre os brasóns dos Escudos de Armas de Ribadeo, son evidentes. Non cabe dúbida de que as árbores xenealóxicas dos Escudos de Armas do Concello de Ribadeo, requiren un estudio aparte, moito máis profundo do que este traballo pretende, pois nós soamente queremos divulgar un pouquiño da Heráldica, Xenealoxía e Nobiliario de Ribadeo, e darémonos por contentos se espertamos o interese dalgúns, incluso só duns poucos, pois iso quererá dicir que sempre haberá alguén que recolla a testemuña para seguir estudando e loitando para nunca esquecer a Historia do noso magnífico e exquisito Patrimonio, e que non é doado de sacar a luz, pois está reflectido en múltiples disciplinas do saber, que requiren de tempo e perseveranza para ler e entender os escritos que nos dan os datos. Queda unha gran labor de estudo nos campos da Paleografía, Diplomática, Simboloxía, Sixilografía, Historiografía, Arqueoloxía, Lingüística, etc. etc.
Non queremos deixar sen comentar unha particularidade que vemos neste escudo. Está suxeito a parede con grampóns, e non empotrado nela, o que parece dar a entender, que o escudo pode non ser orixinario dunha capelanía do Convento de San Francisco, fundado no ano 1214, se non que pode proceder da antiga Colexiata de Santa María do Campo (1207-1852) cando os confrades trasladan algunhas das capelanías, ó tempo que o bispado de Mondoñedo lle reclama o Cura Párroco de Ribadeo os arquivos, documentos de fundacións, foros e convenios, libros, xoias, incluíndo o báculo e zapatillas do bispo D. Pelaio de Cebeira, roupas litúrxicas e demais enseres, cando ía ser desmantelada para facer unha nova Colexiata, que nunca foi levantada (La Colegiata de Ribadeo, D.José María Rodríguez Díaz-2011, pax.52). Este mesmo sistema de suxeición aparece na laude, e podemos velo tamén no Escudo de Armas da Capela da Virxe das Dores, que describiremos nun próximo artigo. Vemos, que antes ou despois, sempre nos atopamos coa “mala sorte” de Ribadeo, como no caso das pertenzas da Colexiata, que poderían estar en Ribadeo, formando parte do “tesouro parroquial”, como ocorre no Mosteiro de Lourenzá, na Catedral de Mondoñedo, ou como en calquera outro lugar que tivo e ten un lugar relevante na Historia de Galiza. Pero non, a Ribadeo o máis normal, é que se lle levanten “por orden de birlibirloque ou de bóbilis bóbilis” todos cantos bens patrimoniais ten, e “sen unha queixa”, pois, Ribadeo é un pobo culto, tolerante e non gusta de liortas. ¡En fin!
Xa vai sendo hora de que as nosas autoridades locais, sobre todo, provinciais e autonómicas se dean conta de que teñen a obriga de traballar polo noso patrimonio e de conservalo no propio territorio, nos pobos ós que pertence. Subliño, sen ningunha dúbida, o dito: “Ribadeo First” (Primeiro Ribadeo) pois aínda que non estea de acordo coas moitas das ideas peculiares do Presidente Trump, si o estou co seu slogan de defender primeiro o seu, o da súa casa. Nós non podemos seguir perdendo, ano tras ano, todos cantos bens patrimoniais temos, de forma practicamente irrecuperable, pois son parte da nosa riquísima Historia. Non vemos que haxa ningunha iniciativa para crear un listado inventariado de ditos bens, onde se diga, p.e.: “ben patrimonial XXL de Ribadeo, descrición, foto, soporte documental, está en tal sitio, gardado en depósito...” ¿Cantos restos arqueolóxicos da Ría de Ribadeo desaparecen “sen deixar rastro”? ¿Cando se van escavar os Castros e poñelos en valor? ¿Cando retornarán os achádegos do xacemento de Louselas? ¡Pero bueno, ese é outro tema! ¿Cantos bens de produción de riqueza nos deixaron os nosos ancestros, e só nos interesen os bens de servizo...? ¡Pero bueno, ese é outro tema! ¿ata cando seguirá sendo todo, outro tema? ¿Para cando vai ser a construción dese magnífico Museo Arqueolóxico, dese Teatro, dese Pazo-Auditorio-Escola Superior da Música...? ¿que non hai nin sequera proxecto de ningún deles? ¡Pois estamos apañados cos nosos políticos, sen proxectos culturais, industriais ou portuarios de futuro!. Iso si, ¡Portos de Galiza choiando por destruír a Illa Pancha e o Faro, e Fomento sen dar luz a Ponte dos Santos, nin ós Santos da Ponte...! ¿E estes son dous organismos oficiais que “velan polo interese da cidadanía”? Portos pretendendo palear a terra e a roca viva da Pancha, como si foran escombros, e Fomento destruíndo a Ría de Ribadeo con obra cada día máis “incivil” e deixando a ponte a escuras, para que “paseemos moi, pero que moi, namorados a luz das estrelas”! ¿Será por isto...? ¡Ó mellor ata lle lo temos que agradecer! ¡manda truco! ¿non?
Nota a posteriori: No artigo anterior dos Escudos do Altar Maior de Sta. María do Campo, facíamos referencia a Capela da Misericordia, e segundo nos comentaron algúns veciños, situámola mal. Polo que moi agradecidos pola advertencia, corriximos o erro: “A Capela de Nosa Señora da Misericordia, estaba a case un terzo da rúa Rodríguez Murias, na casa Nº7 (hoxe de Nistal), entre a Casa de Sarmiento que sobresae á rúa e fai esquina, e a Boutique Valentina. Fronte a ela está instalada unha fonte pública de auga, que podería chamarse, como recordo: “Fonte da Misericordia”, igual que a Fonte da S. Roque, a Fonte da Virxe do Camiño, a fonte de S. Lázaro ou a fonte de Santiago de Vigo, todas elas denominadas pola súa situación o lado da capela do santo respectivo. A Capela da Misericordia e a casa do lado onde vivía o capelán, derrubáronse “a piqueta” no mes de Abril de 1964 debido o seu estado ruinoso (La Comarca, 26-Abril-1964)”. Moitas grazas a todos vos polas correccións.

Pregón festividade de As Cruces. A Ponte, 23/05/2010. Emilio Piñeiroa

Festividade de As cruces

A Ponte.

Pregón. Data: 23/05/2010

Boas tardes, grazas por estar aquí.

Fai un mes sonou o teléfono da miña casa a mediodía, oín unha voz que me resultaba coñecida, era a voz de Azucena, propoñíame facer o pregón da Festa da Ponte.

Non sabía que responder. A pesar de sentir agarimo por este lugar, tiña medo e responsabilidade ante este reto. Que lle ía decir ós veciños da Ponte que eles nos saiban?

Ante as miñas dúbidas, Azucena díxome que o pensara…que me volvería a chamar…e ben que o pensei…son tres as razóns polas que estou aquí:

1ª. Pola Virxe das Virtudes, Virxe con moitos devotos en toda A Mariña e Occidente Asturiano,... é unha responsabilidade pero o mesmo tempo unha honra.

2ª. Polos veciños da Ponte.

Cando veño aquí atópome como na miña casa, sei cando chego pero non sei cando marcho. As conversas con Anita, Manolo o Barbeiro, Encarna de Panta, Carmen do Cuco, Olga do Quinteiro, pero debo mencionar dunha forma especial a Rosa do Xirifo, polas moitas veces que a molestei e sigo molestando para que me deixe as chaves da capela... ó marcharme sempre me dí: ata que volvas outra vez ou volve cando queiras.

3ª. Porque mo pidíu Azucena, o seu pai é Pepe, membro da Comisión das Festas. Non lle podía dicir non, porque grazas a Pepe poiden localizar unhas pedras grandes na parroquia de Vidal e así facer un pequeno traballo sobre As Mámoas das Pallaregas.

E aquí estou, algo nervioso, pero vexo moitas caras coñecidas e iso dame tranquilidade porque sei que se teño algún erro saberédes perdoarme, ademáis teño o apoio desta Señora, A Virxe das Virtudes.

Dende neno oín falar de romarías, S. Andrés de Teixido, S. Cosme da Montaña, O Conforto..e por suposto da romaría da Ponte.

Se lles digo a verdade non lembro a miña 1ª visita A Ponte, si me acordo aló por 1990 cando pasei por aquí en bicicleta camiño de Santiago de Compostela.

É a partir de 1998, cando son destinado ó Instituto Gamallo Fierros de Ribadeo e entro en contacto coa Ponte e sobre todo a partir de 2004 cando xunto con 5 alumnos de 2º de ESO : Marta, Pedro, Jorge, Nelson e Marcos fixemos este pequeno Caderno de Investigación sobre A Ponte. Isto permitíume coñecer a D. José Ferreiro, o Sr. Cura, que me deu todo tipo de información e facilidades, colaborando escribindo o limiar deste libro.

Para explicar a Historia da Ponte, debemos estudiala dende 4 puntos de vista:

1º. A Ponte centro mariano, con moitos devotos e romeiros.

2º. A Ponte como xoia da arte, polas pinturas murais, ás veces pouco valoradas.

3º. A Ponte no Camiño Norte de Santiago, onde existíu un hospital para pobres e peregrinos baixo a advocación de S. Andrés.

4º. A Ponte é Historia. Aquí en 1809 veciños de 7 parroquias capitaneadas polo fidalgo de Sante, Don Melchor Díaz de la Rocha, venceron ás troppas de Napoleón na Guerra da Independencia.

Como poden ver o tema é amplio, levaríanos varias horas, pero non se preocupen, que vou tratar de ser breve.

En 1º lugar A Ponte é un centro mariano.

Esta ermida ou santuario coñécese dende moi antigo.

Pola documentación que dispoñemos a súa orixe data da 1ª metade do Século XV.

A fama de Virxe milagreira, o número de exvotos, as festas, as procesións marianas, as esmolas, as misas dan testemuña delo.

Unha mostra témola na pintura de 1606, é un naufraxio. Onde Domingo de Carranza e Aguiar, capitán de Infantería española, dálle as grazas á Virxe por salvalo no medio dunha gran tormenta.

Outra mostra desta devoción é a súa presenza hoxe aquí, así como os domingos na misa das 11.

Decateime desta devoción cando acompañando a un grupo de visitantes….. a uns gustáballes as pinturas, outros o entorno…

Pero unha señora quedouse mirando fixamente para a Imaxe da Virxe e fixo o seguinte comentario:

Mirade para a cara da Virxe:

¿non vos parece que transmite tranquilidade, sosiego, paz, amor...?

¿Que entendemos por amor?

Podíamos definilo como…, si é que ten definición...

“ O amor é o que todos buscamos na vida”

“ O amor fainos ver o mundo doutra forma”

“ O amor é unha maxia, é íntimo, é inmaterial é algo...inexplicable.

No meu nome e de tódolos presentes, se mo permiten, quixera neste día adicarlle á Virxe unhas verbas:

Canto á Virxe das Virtudes

Virxe das Virtudes                                                  Virxe das Virtudes

Reina e Señora                                                        a Virxe bela

eres nai divina                                                         os teus fillos da Ponte

tamén na Gloria.                                                     a tí che rezan.

Os anxos do Ceo                                                    Porque eres Patroa

a tí te aclaman,                                                       a “Patronciña”

por ser unha Virxe pura                                         ao ver a túa cara bela

e inmaculada.                                                        as penas quitas.

Aclámante no Ceo                                                Virxe das Virtudes

tamén na Ponte,                                                    a predilecta

porque eres a Patroa                                             á que os seus fillos choran

por excelencia.                                                     e contan as penas.

Patroa do teu pobo                                               Danos a paz

o teu pobiño                                                         quita as penas

onde te queremos todos                                       danos alegría

desde pequeniños.                                                porque tú eres Santa,

                                                                             Virxe María.

En 2º lugar temos que destacar as pinturas murais, unha xoia según os entendidos en arte.

Ata 1970 os muros estiveron cubertos dunha capa de cal, D. Xosé Ferreiro descubriunas por casualidade ó ver que no arco triunfal caía un anaco de cal e víase como un ollo, coa punta dunha navalla levantou un pouquiño máis e decatouse que alí había unhas pinturas. Deste achádego deu coñecemento ós seus superiores.

No ano 2000 recibiuse unha subvención para a súa restauración.

- Escenas da Infancia de Xesús.

Finais século XIV, principios do XV, pinturas góticas.

Autor descoñecido, escola de Mondoñedo

Natividade ?

Adoración dos Reis Magos (Epifanía)?

Matanza dos Inocentes

Fuxida a Exipto

- Arco triunfal gótico: (representación da Morte Triunfante)

dous dragóns, con motivos vexetais.

Home rico, luxosamente vestido, parece ofrecer un saco

cheo de moedas , manifesta a impotencia do home enfrontado ante a Morte.

Un esqueleto: a figura da Morte

O esqueleto parece presentar un corazón, un cadáver activo a pesar do seu estado de descomposición, os membros consumidos.

A frecha pode representar simbólicamente a peste.

Outra interpretación:

A representación da Morte, a disposición no interior da Igrexa:

A Morte, sitúase orientada ó Norte, o norte é o reino do demo, do frío.

Ó Sur, representa a vida, luz e divindade.

Pinturas con esceas da Vida de María.

Datan de 1516.

(Esta obra mandó hacer el Sr. Pedro Pardo de Aguiar, Señor del Coto de Samarugo a su costa se inició de nuestra Sra.. En el año 1516).

Asunción

Coroación de María

Descendemento da Cruz.

Por aquí tamén pasa O Camiño Norte de Santiago.

Son moitos os peregrinos que pasan e máis neste ano por ser Ano Santo ou Xacobeo.

A mediados do século XVI (1543) un coengo de Mondoñedo, nado en Ribadeo, Juan Marqués fundou un hospital para pobres e peregrinos, baixo a advocación de San Andrés, ós que había que darlles, sen paga algunha, casa, cama, luz e leña. Só podían dormir unha noite.

Sabemos que en 1834 unha gran riada levou dita casa e a capela de San Andrés coas súas imaxes, xunto co hospital.

Deste hospital hoxe sabemos un pouco máis polo traballo de investigación que fixo o historiador e amigo focense Xoán Ramón Fernández Pacios, no libro “ Hospitalidade e peregrinación. O Camiño do Norte na Mariña luguesa”.

Sobre o funcionamente deste hospital dinos:

“as sabas deben ser lavadas polo menos unha vez ao mes, lavado que debe ser máis frecuente si nelas tivera dormido algunha persoa con enfermidade contaxiosa” “ A palla que formaba o colchón ( non había Flex) debía de ser cambiada cada 3 meses.

Neste libro Xoán Ramón fai tamén un estudo doutros hospitais que había no Camiño Norte, S. Sebastián e S. Lázaro en Ribadeo, Lourenzá, Modoñedo, Vilalba...pero voulles ler unha curiosidade, que chama a atención porque so fai referencia a ela cando fala do Hospital da Ponte, leo:

“junto a las camas hay una necesaria que está frente a las camas y no tiene puerta ninguna, de suerte que si alguna persona va a ella, le ven los demás”.

¿Saben que é a necesaria?

É un inodoro, un retrete. Como vemos era o hospital máis moderno, porque estamos a falar de principios do século XVII.

Pero A Ponte tamén é Historia, a quen no lle sona A Romaxe das Cruces.

Foi en xaneiro (29 ) de 1809 cando veciños de 7 parroquia : Sante, Valboa, Vidal, Arante, Cubelas, Cedofeita e Ove, mandados polo fidalgo de Sante, Don Melchor Díaz de la Rocha, venceron ás tropas francesas de Napoleón dirixidas polo xeneral Fournier na Guerra da Independencia.

Mañá luns, como tódolos anos, conmemórase esta victoria cos pendóns e cruces das 7 parroquias, están invitados.

Precisamente o ano pasado celebrouse o Bicentenario, fíxose unha recreación con figurantes de A Coruña, O Bierzo, Asturias e Pontesampaio de Pontevedra. Como moitos recordarán houbo cañóns, cabalería e fogo, non real, senón de fogueo.

Deste acontecemento fíxose eco a TV, radio e prensa. Un diario publicou que o domingo presenciaran dita recreación preto de 2.000 persoas.

A Ponte podémola resumir en 3 verbas:

Relixiosidade - Arte e Historia

Como vexo a membros da Corporación Municipal, xa sei que estamos en crise, dende aquí pediría que estudasen a posibilidade de recuperar o Albergue de Peregrinos así como organizar visitas guiadas a esta capela. Moitas veces non é cuestión económica, senón vontade.

Chegamos ó 2010, aquí xuntos, festa na honra de Nosa Señora das Virtudes, ós actos relixiosos hai que engadir a música e o baile, e por suposto o bo xantar, onde veciños e visitantes formamos “ unha gran familia”.

Vou rematar, estou seguro que están esperando a actuación da Coral de Ribadeo, perdoen se me extendín moito. Remato con estas verbas:

Estamos de festa, tempo propicio.

A Ponte é un sono, un conto.

A Ponte é un conto que empeza hoxe.

As festas tamén.

Boas tardes, Moitas grazas. Felices festas.

Emilio Piñeiroa Lozano

Obras de Emilio Piñeiroa en Ribadeando.