ARANTE. José María Rodríguez Díaz (2010)

    José María bríndanos aquí un novo topónimo con luxo de detalles, analizando de novo unh vella interpretación súa e, agora, endendo a descartala.

Viernes, 12 de noviembre de 2010

ARANTE

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 17:19

En mi Estudio sobre la Toponimia de Ribadeo, publicado en el año 2007, en el que, entre otros, trataba sobre el étimo del topánimo Arante, nombre de una antigua e importante parroquia del concejo de Ribadeo, me inclinaba por la tesis de su derivación de la raíz hidronímica indoeuropea *ar 'fluir, correr', raíz que, unida a la desinencia -ante, formaría el topánimo Arante, nombre del río que cruza el valle en donde se asienta este pueblo y del que tomaría su nombre. Una raíz que da origen a numerosos topánimos relacionados con el agua, como las playas de Arnela, Arnau o el río Suarna, afluente del Navia.

Pero, ¿cómo explicar entonces la forma Alanti que le da el documento más antiguo de que tenemos noticia, transmitido por el P. Flórez en el volumen XVIII de su obra España Sagrada? Un documento del año 935 en el que aparece atestiguado como Ecclesia sancti Petri de Alanti.

Una sosegada lectura del famoso documento de donación del rey don Silo, del año 775, conocido por el nombre de Diploma del rey don Silo, por el que dona una propiedad a unos presbíteros, llamados Pedro, Avito, Valentino y los conversos Alanti y Lubino, para edificar allí una casa de oración o monasterio, parece sugerir que el topánimo Alanti, citado en el documento del P. Flórez, pudiera responder al nombre de este monje como fundador de esta iglesia, en cuyo caso estaríamos ante un antropánimo (nombre de persona) en vez de un hidrónimo (nombre relacionado con una corriente de agua).

Así dice el texto del documento de don Silo: 'Silo macnum adque preclarum est Macnum locum habitacionis propter mercedem anime mee facere donationem ad fratres et seruos Dei: Petri presuiteri, Alanti conuersi, Lubini conuersi, Auiti presbitiri, Ualentini presbiteri uel aliorum fratrum qui in ipso loco sunt, uel quen Deus ibi adduxserit, quia nobis pedes obsculauerunt ipsi serui Dei, ut darem eis locum orationis in cellario nostro qui est inter Iube et Masoma, inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis, determinatum'. Traducido: 'Grande y preclaro es hacer donación, para remedio de mi alma, de un lugar para que en el hagan su vivienda los hermanos y siervos de Dios Pedro, presbítero, Alanti, converso, Lubino, converso, Avito, presbítero, Valentino, presbítero, así como los demás hermanos que residen en la misma localidad o a quienes Dios condujera hasta allí porque esos siervos de Dios nos besaron los pies, para concederles un oratorio en nuestro celario, que está situado entre el Eo y el Masma, entre los ríos Alesancia y el Mera, un lugar llamado Lucis'.

Una serena lectura de los topónimos usados en el anterior documento, que aquí por brevedad omitimos, sitúa el citado monasterio en la parroquia de Ove, en el lugar de A Graña. Desaparecido con el paso del tiempo el monasterio, su propiedad pasó por varias manos. Después de pertenecer primero a la sede de León y después al monasterio de Lorenzana por donación del rey don Ordoño, pasó finalmente al dominio del monasterio de los cistercienses de Meira, que convirtieron estas tierras en una granja agrícola, de donde le viene el nombre actual de A Graña, dedicada fundamentalmente al cultivo de la vid, como aún nos recuerda el actual topánimo de Rego da Viña.

De documentos posteriores, tanto del Tumbo de la Catedral de Mondoñedo como del monasterio de Lourenzá y de las iglesias por ellos fundadas, se deduce que la actividad pastoral de estos monjes fue muy intensa en esta comarca. En su labor evangelizadora se dedicaron a fundar otros pequeños monasterios, como el de Santa María en As Anzas, el de Santa Eulalia de Ermolfi en A Devesa o el de Cedofeita, así como a levantar otras iglesias para atender las necesidades de los nuevos conversos, como las de San Esteban do Ermo, Vilaselán o San Pedro de Arante.

De esta actividad fundadora habla un documento del Tumbo de Lourenzá que recoge el apeo y relación de las propiedades que el Conde Santo donó al monasterio de Lourenzá: 'In ripa d`Euue, sancto Martino de Asperantani, cum omnes suas ecclesias et criacionibus qui ibidem testati sunt'. 'En Ribadeo, San Martín de Esperautano, con todas sus iglesias y propiedades que le pertenecen'. De la frase 'con todas sus iglesias' cabe deducir que los monjes, además del monasterio, se dedicaron a construir otras iglesias en esta comarca como centros de culto de las comunidades que iban surgiendo a través de su acción pastoral.

Si en el año 775 había, pues, entre otros, un monje llamado Alanti, dedicado a fundar iglesias por este entorno y si en un documento del año 935 aparece citada esta iglesia de Arante como 'Ecclesia sancti Pedri de Alanti', 'Iglesia de San Pedro de Alanti', cabe suponer que el topánimo Alanti responde a la forma genitiva - que es el caso latino indicador de posesión o pertenencia - del nombre celta galo Alantius, con su final en -i como corresponde a este caso que, como se sabe, era la forma utilizada para designar nombres de lugares, como Fradimiri (Vila)framil, Adosindi (Vila)usende, Pinioli (Dom)piñor o Selani (Vila)selán.

La dificultad estriba en explicar el paso de la -l- intervocálica de Alanti a la -r- de Arante. Pues aunque es muy frecuente la conversión de la -l- en -r- en la formación del romance, como blanco > branco, clavo > cravo, Ables (así atestiguado en documentos antiguos) > Abres, plegaria > pregaria o ecclesia > igrexa; y si bien es verdad que en gallego la -l- intervocálica habitualmente se pierde, no se puede excluir que su conversión en -r- se extienda también en algunos casos a la -l- entre vocales, como en calamelus > caramelo en gallego y caramillo en castellano. Por otra parte la evolución de la -i final de Alanti en -e para formar Arante corresponde a un fenómeno normal de relajación fonética de la vocal átona final, como Rosendo > Rosede o milagro > milagre.

¿En cuál de estas dos formas, Alanti o Arante está, pues, el origen del topánimo Arante? ?En la raíz indoeuropea *ar- o en el antropánimo Alanti? Ante los hechos ahora conocidos de las actividades fundacionales de estos monjes por esta comarca, uno de los cuales aparece con el nombre de Alanti en el año 775, y la aparición del documento citado por el P. Flórez, del año 935, con el mismo nombre, cuando sólo habían pasado 160 años, hace sospechar muy fundadamente que se trate, no de un hidránimo, sino de un antropánimo - hoy en desuso - derivado del nombre del fundador de esa iglesia, que más tarde evolucionaría a Arante, forma actual de este topánimo.

José Mª Rodríguez

 

Outros Artigos de José María.

ESPERAUTANO Y LA CRISTIANIZACIÓN DE LA COMARCA DEL EO, artigo de José Mª Rodríguez Díaz

Corto, pego e engado ligazóns e imaxe, dende http://cargadoiro.blogcindario.com/2016/06/00461-esperautano-y-la-cristianizacion-de-la-comarca-del-eo.html:
En el Documento del rey don Silo (ver o documento 'lexible' en http://iglesiasantianes.galeon.com/Documentos/diploma.pdf),
emitido en el año 775 por este rey asturiano  con residencia en Pravia y séptimo rey de la Gallaecia después de la desaparición de los suevos y visigodos, se contiene la donación de un cillero y un coto a una pequeña comunidad de religiosos, monjes o anacoretas, residentes en la comarca del Eo, en el lugar hoy conocido con el nombre de A Graña, en la parroquia de Ove. El citado documento está dirigido a los “hermanos y siervos de Dios, Petri presbiteri, Alanti conversi, Lubini conversi, Aviti presbitero, Valentini  presbitero et…” y a otros hermanos que con ellos vivían en ese citado lugar. La donación de esta propiedad tenía por objeto la construcción de un monasterio o casa de oración, con la carga de encomendar al rey en sus oraciones.
            Establecer la ubicación de este monasterio, denominado Monasterio de San Martín y San Esteban de Esperautano, así como también la extensión del coto objeto de la donación, fue tema de investigación para muchos estudiosos, que fracasaron en su intento. Fiados en algunos de los muchos topónimos que aparecen citados en el documento, unos lo situaron en Abres, otros en el lugar de Celeirós (Cubelas), en Celeiro de Mariñaos o en San Cosme de Barreiros. El desconocimiento de la micro-toponimia local de esta comarca, ahora por fortuna recuperada, les impedía identificar y reconocer acertadamente los topónimos contenidos en el citado documento para poder situar correctamente, tanto el mencionado cillero objeto de la donación, como los límites de su coto. Hoy se puede afirmar con toda certeza que la coincidencia de los topónimos citados en el documento de donación con la micro-toponimia de esta comarca es total. Lo que permite establecer con suficiente precisión y seguridad no sólo la ubicación de este monasterio en el lugar de A Graña, en la parroquia de Ove, a tres kilómetros de Ribadeo, sino también la situación y extensión de su coto, que comprendía aproximadamente el territorio ocupado por las actuales parroquias de Ove, Cubelas, Arante, Cedofeita y Vilaosende.
            ¿A qué orden monástica pertenecían sus monjes? ¿Se trataba de simples anacoretas, o de monjes de la orden de San Agustín o de San Fructuoso? Aunque no se dispone de datos documentados acerca de la orden o congregación monacal a la que pudo pertenecer este monasterio, su posterior integración en el monasterio benedictino de Lourenzá hace suponer que pudiera haber pertenecido a la Orden de San Benito, que  empezaba a extenderse por toda la Gallaecia.
La actividad de este cenobio debió de ser breve en el tiempo, no superando los dos siglos, aproximadamente. Pero su extensa y profunda actividad misionera tuvo lugar en un período en el que las comunidades cristianas de esta amplia comarca caminaban como ovejas sin pastor en una etapa en la que una gran parte de la comarca comprendida entre el Eo y el Masma era dependiente de la Sede episcopal de León. ¿A que se debió este cambio de jurisdicción? ¿A la voluntad de los reyes de Oviedo, señores de este territorio y dependientes de la jurisdicción episcopal de León antes de la creación del obispado de Oviedo después de la desaparición de la Sede britona? Cualquiera de estos dos factores, o los dos juntos, pudieron haber sido los responsables de esta extraña situación. Con la desaparición, en el año 693, del último obispo de la Sede de los britones, Suniagisio, en San Martín de Mondoñedo, se produjo un período de vacío jurisdiccional en esta comarca. Un largo período sin autoridad religiosa próxima alguna hasta que en el año 842 reaparece de nuevo con la reconstrucción de la catedral de San Martín de Mondoñedo y el nombramiento por el rey Alfonso II de Oviedo de un obispo, cuyo nombre se desconoce, para dicha Sede. Una larga etapa de vacío jurisdiccional que explica la adscripción de algunas de las diversas comarcas de la antigua Sede de los Britones a las Sedes de Compostela, Lugo o León, como fue el caso de la comarca comprendida entre el Eo y el Masma que en los tiempos del rey Ordoño I (850-866) pasó a pertenecer a la jurisdicción de la Sede episcopal de León. Entre las parroquias de esta comarca que pasaron a León el P. Flórez cita, entre otras, a San Martín de Esperautani (A Graña-Ove), S. Pedro de Alanti (Arante) y Sta. María de Tabulata (Trabada). (Es, precisamente, su pertenencia a esta Sede la razón por la que el Diploma del rey don Silo se encuentra actualmente en el archivo de la catedral de León). La pertenencia de este monasterio a la Sede de León debió de ser breve, pues en el año 958 pasó a pertenecer al monasterio de Lourenzá. Y poco tiempo después, en el año 1157, por un intercambio de bienes realizado entre el monasterio de Lourenzá y el cisterciense de Meira, este monasterio de Esperautano pasó a pertenecer al de Meira, que lo convirtió en una importante granja de producción vinícola.
Testigos vivos de la presencia del monasterio de San Martín y San Esteban de Esperautano en ese lugar, y su posterior conversión en granja vinícola, son algunos de los nombres que perduran vivos aun en la toponimia actual de esa localidad, como son, respectivamente, el “regato de San Martín” y la “capilla de San Esteban” en ese paraje, así como el de “Rego da Viña” con el que aún hoy se designa a un pequeño regato de ese lugar, o el propio nombre de “A Graña”, versión gallega de Granja, palabra de origen francés, introducida en España por los monjes cistercienses para denominar con ella sus grandes establecimientos agrícolas.
Aunque breve en el tiempo, la influencia que tuvo este histórico cenobio en la actividad religiosa de esta comarca debió de ser, sin duda, muy importante a juzgar por las muchas iglesias y pequeños cenobios o “Casas de Oración”, que la intensa acción pastoral y misionera de estos mojes fundó y organizó en tan pocos años en todo este territorio. Pueden citarse entre otros, por estar debidamente documentada su existencia ya en el siglo XII, los pequeños monasterios o “beateríos” de Santa María de Asanza (actual As Anzas), Santa María Magdalena en Piñeiro de Cedofeita, Santiago de Reme, Santa Eulalia de Ermolfi en A Devesa y Santa María en Trabada. Fundaciones estas que, siguiendo el mismo destino del monasterio matriz de Esperautano, pasaron a depender más tarde del monasterio benedictino de Lourenzá para desaparecer con el paso del tiempo. El mismo testamento por el que el rey Ordoño III dona al conde Osorio Gutierrez, para él y sus monjes de Lourenzá, el citado monasterio de Esperautano, utiliza la expresión: “…Id sunt: Sancto Martino de Asperotani, cum omnes ecclesias sibi subditas… alia ecclesia  Sancti Stephani Rippa Masme…”. La expresión “… junto con otras iglesias que le pertenecen…” confirma por si sola la actividad de estos monjes.
La importante actividad religiosa desarrollada por los monjes del monasterio de Esperautano en la evangelización y estructuración religiosa de los núcleos rurales que poblaban esta comarca se puede deducir fácilmente de los datos que nos dejaron los documentos medievales y la propia toponimia local. Baste citar, como ejemplo, el testimonio aportado por el P. Flórez, en su obra España Sagrada, en la que cita un antiguo documento del año 916, perteneciente al archivo de la catedral de León, en el que se refiere a la iglesia de Arante como “… ecclesia Santi Petri de Alanti”. Un nombre que se corresponde literalmente con el de uno de los novicios del grupo de los fundadores del Monasterio de Esperautano, el del converso Alanti, citado en el Diploma del rey don Silo. Una prueba evidente, sin duda, de la actividad de este monje en la evangelización de las comunidades rurales de ese coto y, en concreto, de la autoría de la iglesia de Alanti, templo al que le dieron su nombre y que aún hoy conserva bajo la forma evolucionada de “Arante”. Un topónimo en el que, como es frecuente en muchas palabras, la consonante líquida – l - se cambia en  - r -, como ecclesia > igrexa, y con relajación de la - i - final en  - e -, como Rudesindi > Rosende. Y no es menos significativo, tampoco, el hecho de que esta iglesia de Arante, junto con el monasterio de Esperautano, pasara a pertenecer al monasterio de Lourenzá, permaneciendo bajo la administración religiosa y dominio señorial de sus monjes que, hasta el siglo XVIII, percibían la mitad de los diezmos de Remourelle y la tercera parte de los de Arante; un vestigio testimonial de su anterior propiedad. La actividad fundacional de los monjes de Esperautano en la cristianización de este territorio queda, asimismo, reflejada en la existencia, atestiguada ya en el siglo X en algún caso, de los muchos templos dedicados a San Esteban, advocación bajo cuyo patrocinio, compartido con el de San Martín, figuraba el monasterio de Esperautano. Entre ellos cabe citar la ermita de Santo Estevo de Augas Santas en San Cosme de Barreiros, la de Santo Estevo de Pagá en San Miguel de Reinante, Santo Estevo de Tabulata en Trabada, Santo Estevo de Rececende, Santo Estevo de Fórnea o la misma capilla actual dedicada a Santo Estevo en A Graña, heredera del primitivo patrono del citado monasterio.
            Testimonios históricos todos los citados de la importante actividad misionera de estos monjes, precisamente en aquellos lejanos tiempos de la alta Edad Media en los que aún perduraban entre las rústicas comunidades cristianas ciertos substratos de las creencias paganas que la extensa acción misionera de Prisciliano no había sido capaz de desterrar totalmente, como lo corrobora el mismo San Martín de Dumio en su obra De correctione rusticorum, dedicada a combatir ciertas prácticas, como la superstición, la idolatría, la adivinación, la brujería, etc. Sin ignorar, tampoco, el peligro que para los iletrados cristianos de esta comarca representaban las secuelas de la herejía arriana unitaria, introducida años antes por los suevos y los visigodos, así como también la adopcionista, defendida y propugnada por el obispo de Toledo, Elipando, que con el apoyo del obispo Ascarico de Braga, metropolitano entonces de las Sedes episcopales de la Gallaecia, empezaba a extenderse por esta antigua nación, y contra la que reaccionaron los monarcas desde Asturias, asesorados e impulsados por el Beato de Liébana. Una situación religiosa precaria, sin duda, que explica la razón y el motivo de esta fundación monacal por el rey don Silo en esta comarca del Eo en aquellos remotos tiempos.

Documento do Rei Silo

-

 Obras de José Mª Rodríguez

Respeto Barbón, Ria do Eo, NON. Pancho Campos Dorado

 

Respeto Barbón, Ria do Eo, NON

Pancho Campos Dorado

Cada día quedamos máis asombrados da calidade da democracia na que vive este país chamado España, cada día máis corrupta e máis podrecida. Temos unha Constitución que a todas luces non se cumpre na súa totalidade, pero segundo quen a interprete, a leva máis cara a esquerda ou máis cara a dereita. Por outro lado, temos tipos ben empoleirados en altos cargos políticos, que xa nin a interpretan, para qué? Teñen o número do teléfono de aqueles cos que se pode amañar facilmente calquera cousa, con só facerlles unha chamada, pois son xente ben colocada, que por nada quixeran romper as “relacións” con círculos de poder que os manteñen no seu inmerecido paraíso terreal.

Temos un problema. Teñen un problema. Por suposto. Levamos anos dicindo que o nome da Ría de Ribadeo non se cambia nin se comparte con vulgarismos estraños, e seguiremos loitando contra tanto descaro, contra tanta canallada de tendencia galegofóbica que levamos sofrendo na Galiza desde os tempos dos reis “católicos”.

O Ministerio de Transportes, Movilidad y Agenda Urbana, cun señor ministro José Luís Ábalos Meco, do PSOE, otorga ao vulgar e localista sintagma de Ría do Eo dado por Asturias, o mesmo nivel de oficialidade que o topónimo Ría de Ribadeo, denominación maioritaria non só na autonomía do Reino da Galiza senón en todos os mapas e cartas de navegación do mundo enteiro. E para máis INRI, faino a través dun organismo oficial como é Instituto Xeográfico Nacional. Inconcibible, que se chame Instituto Xeográfico Nacional, que como xa dixen noutra ocasión debería chamarse “Instituto Geográfico Terrestre Nacional” (IGTN) pois ese cadro de asalariados parece entender pouco ou nada de hidronimia, de talasonimia, nin de Usos e Costumes do Mar, vista a súa intervención neste caso, pero así é como mantemos a tantos funcionarios “por doquier”, que non resolven absolutamente nada, e deixamos que se “fumen” os recursos da Sanidade, da Educación e da Investigación, pezas fundamentais da civilización dun país.

O señor Adrián Barbón Rodríguez do PSOE, presidente do Principado, cando lle chegou a resolución do Ministerio de Transportes, comentaba na prensa que era “una cuestión de justicia que veníamos reivindicando desde Asturias”.

O verbo “reivindicar” significa “pedir con vehemencia unha cousa a que se ten dereito e da cal se foi desposuído”. Cando existiu a denominación Ría do Eo.? Nunca. Polo tanto non pode reivindicar o que non nunca se tivo, e menos en xustiza.

Miren vostedes, non sei como amañaron o cambalache entre todos eses membros do PSOE de Madrid e do Principado, non sei o que se quedaron a deber, nin me importa, pero algo gordo tivo que haber para transgredir todas as normas da ética máis elemental. A Historia de Ribadeo, pisárona con ansia malévola, con saña. Non tiveron pudor ningún. Apoiaron a resolución en probas preparadas nun informe da “Oficina de Política Lingüistica del Principado de Asturias” que amañaron o seu a antoxo, catro verbas mal intencionadas e sen ningún escrúpulo foron aceptadas por todos estes organismos, que como unha secuencia de fichas de dominó, fóronse empurrando uns a outros polo arte dun primeiro impulso dado polo PP de Asturias na sede do parlamento asturiano. Aquel impulso, levounos a votar unha resolución antigalega e antihistórica, e aquí non pasa nada, os galeguiños que se jodan!

Expresión moi Ppera, no parlamento español, e agora apoiada polo clase parlamentaria e patriotera do asturiano señor Barbón. Ten narices a cuestión, de que VOX o único partido “antibable” de Asturias, “antigalego de occidente” o que hoxe chaman “a fala”, “antilingüista” de calquera clase que non sexa o castelán, votara en contra do vulgarismo Ría do Eo, por ser un despropósito contra o topónimo da Ría de Ribadeo. Moitas grazas!

No ano 2011, alertabamos do que estaban a facer no Principado ao poñer un nome a Reserva da Biosfera- Oscos-Río Eo e Terras de Burón co programa LEADER, no cal non se mencionaba para nada a Ribadeo, cando máis das tres cuartas partes do territorio son das Terras de Ribadeo e Miranda (La Comarca del Eo, 13 novembro 2011, publicado no blog aquí).

Tal é galegofobia destilada por todos estes organismos oficiais do Estado español, que o Ministerio de Transportes nin sequera tivo a cortesía de mandarnos contestación as alegacións que nós, a Plataforma de Mariños de Ribadeo e AVV “O Tesón” presentamos. Un traballo que levou horas e días de investigación para revisar, alegar e matizar a legalidade dentro de todos os códigos éticos e xurídicos do Estado. Pero a descortesía, segundo para quen se faga non importa. Vimos sufrindo esta desvergoña institucional española cara as cousas da Galiza en xeral e de Ribadeo en particular, desde que se mandaron os primeiros escritos coas alegacións pertinentes as distintas instancias estatais. A última á Subsecretaría do IGN (Instituto Geográfico Nacional). Non leron nada de canto lles mandamos o día 26 de outubro de 2022, e están tan mal educados que nin sequera nos contestaron. Para qué? Só son catro galeguiños, parviños eles!. Que emigren que é onde están ben, no estranxeiro!. Despois din que os galeguistas nonos estimamos!

Pero non van a saltar por encima da historia do Porto de Ribadeo nin da historia da súa poboación, nin no Principado, nin no Estado español. Se falará da Ría de Ribadeo sempre por dereito propio, e non se agregará nada neste século XXI de política podrecida e infame, que sexa espurio ó mundo da talasonimia, por moitos tipos de medio pelo que dirixan o cotarro. O tempo e a lei nos darán a razón.

Señor Barbón, a Historia da Poboación de Ribadeo remóntase no asentamento de Louselas ao Paleolítico inferior, poboación anterior a calquera asentamento do norte peninsular (Louselas. Los inicios del poblamiento humano en la región cantábrica. E. Ramil Rego e J. Ramil Soneira, Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba, Monografía Nª6, 2014, p.19).

Fai douscentos mil anos, a cota do mar estaba 38 m por debaixo da cota actual, e fai cento oitenta mil o mar estaba aínda máis baixo, a case 150 metros por debaixo do nivel actual, e a ría era un entrante do mar onde desaugaban ou non tres ríos: Grande, Suarón e Eo, e outros regatos como o Río dos Malatos e río Amalló.

A estas terras xa habitadas, chegaron primeiro fenicios e gregos que viñeron a comerciar; na Ría de Ribadeo aparece cerámica do século VI a.C. massaliota, de Massalia, actual Marsella, polo que xa había tráfico marítimo na Idade do Ferro (entre os anos 800-450 a.C.) (El País, xullo-2021, Galeón Santiago). Logo chegáronse os celtas arredor do ano 290 a.C. e colonizaron a bisbarra. No ano 68 a.C. chega Julio Cesar a Hispania Citerior e nos anos 61-50 a.C. estaba “cartografiando” minuciosamente o litoral cantábrico que serviría para que máis tarde Augusto leve a cabo as Guerras Cántabras. Neste intre, podemos pensar que foi creado o Porto de Porcillán (Portus Julianus) no cal habería poboación autóctona, posto que había pesca e marisco e as terras da bisbarra de A Devesa, Piñeira, Vilaselán, Obe, As Anzas, Cubelas, Cedofeita son magníficas e dan froitos de todo tipo. Tanto é así que o máis antigo documento que se conserva, o “Diploma do rei Silo”, datado o 23-agosto do ano 775 (era 813) só fala destas terras da bisbarra de Ribadeo, polo tanto, tiñan que ser de entidade suliñable por antonomasia.

En 844-846 os vikingos preséntanse nas costas de Ribadeo. Aqueles piratas de Xutlandia e do Mar Báltico consideraban a Terra Galega a súa medida, acaso por que lles recordaba a súa propia. Chovía, na deles tamén (Victoria Armesto, Galicia Feudal I, p.149) Por qué entran na ría de Ribadeo? A buscar o botín do convento de Esperautano, que segundo o noso inolvidable veciño José María Rodríguez Díaz (El Monasterio de Esperautano y su Coto) (...) o 23 de agosto do ano 775, segundo ano do reinado do rei Don Silo, e co fin de acometer a cristianización de esta comarca oriental da Galiza, o rei Silo firmou un documento de doazón polo que, por medio do abad de Esperautano, llo otorgaba aos presbíteros Pedro, Avito y Valentín e aos conversos Alanti y Lubini, así como tamén aos monxes e anacoretas que residían en dito lugar e (...).

En 985 (era 1023) ao río Eo, unha das escrituras antigas do Mosteiro de Sobrado dos Monxes, dalle o nome de Euve; outra de Meyra do ano 1128 (era 1166); dille “a flumine Euve...” e outra do ano 1143 di “Ripa Evii”. Da voz “Euve” quitouse a segunda sílaba e quedou “Eu” que se castelanizou a “Eo” así como toda a ribeira deste río e particularmente aplicouse ao porto daquela ribeira e principal poboación que se levantou co nome de Ripa-d’eo desde o século XII (H. Florez, p.57). Esta anotación é parte da que recolle F. Lanza no seu Ribadeo Antiguo (p.29-30-31) cando transcribe o documento en castelán da “Compra y Repoblación de Ribadeo” que o P. Florez transcribe en latín. Era dono das vilas e poboación o conde D. Rodrigo (Velaz Osorio de Montenegro) a quen llo compra o rei Fernando II (1157-1188) no ano 1182 por 1500 morabitinos de ouro (dínares almorábides; marabedís) (Lanza p.30). Cómpraa con tódolos dereitos e pertenzas (Florez p.57-58) e “o rei para que lograse máis comercio levou a vila desde a Vilavella máis cara o mar”.

Pero Galiza mantivo unión con Asturias e coas terras do Bierzo e León, acadando gran proxección nos reinados de Fernando II e Afonso VIII. Floreceu o comercio e a lingua galega sentou a base trobadoresca dos séculos XIII e XIV. Resulta indubidábel que a morte de Afonso VIII e a usurpación de Fernando de Castela en 1230 precipitou ao Reino de Galiza nunha profunda crise. Momento que a monarquía castelá-toledana aproveitou para reescribir a memoria do pasado á súa propia medida.

Nos séculos XIII e XV ten gran desenrolo a pesca da sardiña, da pescada e peixe salgado na Ría de Ribadeo, desde onde se exporta madeira, coiros e ferro, e se importan cereais. No século XIV Ribadeo exportaba viño. Francia nestes momentos padece a peste e os mercados europeos demandan viño galego que é exportado en barcos desde a Ría de Ribadeo. No século XIV Ribadeo dependía do Rei, e foi cando Enrique II de Castilla, da dinastía Trastámara concede a Pierre Lobesgue de Villanes en 1369 o título de Conde de Ribadeo, primeira falcatruada trastamarista contra da Galiza que apoiara ao rei Pedro I.

En 1388 nace o Principado de Asturias, creado por Juan I de Castela que reina desde 24 de agosto de 1379 ata súa morte o 9 de octubre de 1390. Como podemos ver, Ribadeo xa tiña entidade propia anos antes que o Principado de Asturias se creara e anos antes de houbera un principe de Asturias. No ano 1551, o Conde de Ribadeo e Conde Salinas, vendeu por 8500 ducados as Terras de Ribadeo e servidumes entre os ríos Navia e Eo, segundo escritura de Medina del Campo (Ribadeo Antiguo de Francisco Lanza, páx. 78-79-80). Segunda falcatruada. Como é posible que se desligaran do Reino de Galiza e pasaran para o Principado de Asturias?. Teimuda é esa provincia de Oviedo en obter territorio alleo e agora quer incluso “crear” toponimia nunha metade da Ría de Ribadeo. Conduta exemplar do Parlamento astur. Que están vostedes reivindicando en xustiza? Nada, absolutamente nada, a Ría de Ribadeo chámase así, por dereito propio non de apropiación untada. Basta xa de explicacións que non entende, pois a a súa actitude política non é a dun xurista que entenda argumentos, senón que é vostede un simple avogado que chegou a un grado de “autoritas” e potestade que para nós, non lle corresponde. Seguiremos estando aquí, por suposto.

COMPAÑEIRO JOSÉ MARÍA RODRIGUEZ. Francisco José Campos Dorado

 Como empezar unha carta de despedida que non quero escribir. Como dicirche adeus para sempre, amigo e compañeiro, pensando que nunca poderei volver a escoitar as túas respostas cando eu che fale e che consulte todo o que me faga falta. Como expresarche a miña amizade, ademais de cunha aperta ou cun apertón de mans como sempre que nos víamos.
Empecei a coñecerte aquel día do ano 2007 na asemblea da AAVV “O Tesón”, cando fun elixido como relevo de Gilberto Suárez, pois o home sentíase xa cansado coas súas cousas, e me xuntei convosco na directiva, xunto con Antonio Gregorio, Soledad, Jóse, Rocío Botana e Arturo Linares. Como pensar, naquel momento, que chegaría a sentirme tan arroupado e tan orgulloso de estar codo con codo traballando con todos vosoutros.
Para min haberte coñecido e haber cooperado cun home coma ti, honesto, honrado e tan involucrado na política social, que nunca lle importou caer mal ou ben, a este ou a aquel, ou a esta ou aquela facción, con tal de levar adiante unha idea ou unha acción que entre todos víamos que era causa de abandono ou un despropósito en prexuízo do pobo, ou que era un servizo necesario para o benestar da xente, e que tiña que facerse ben. Esta idea do social, soubeches comunicárnola daquela maneira, pero foi un privilexio haber vivido no teu tempo e haber compartido contigo, ducias de horas de amena e instrutiva charla, tomando un café ou un bo caldo de viño tinto, ou branco ou unha caña de cervexa, acompañada dunha excelente Tapa de Ribadeo. Como prescindir desa mente tan sumamente traballadora e privilexiada que era capaz de desenrolar unha utopía e transformala en realidade palpable, case que perfecta, baseándose na audacia de pensamento, nun extraordinario interese na acción, na constancia de darlle volta tras volta ás ideas, ata atopar esa porta que se abre á razón indiscutible, para facer o que hai que facer, porta de entrada a ese mundo onde os soños se transforman en realidade concluínte. Como expresar coa serenidade necesaria esa exposición de ideas, que tantas veces contrasta coa adversidade da intolerancia ou cun desmando da linguaxe. Como ser prudente na exposición, cando a sangre che fai berrar de pena polo que estás vendo. Pois ben, o teu era saber facer, coa linguaxe máis culta, unha exposición maxistral xunto coa incisiva proclamación das ideas e da acción.
Foise José María, un intelectual de tal calibre que será moi difícil de igualar. Para a Historia de Ribadeo, ben contada, baseada en feitos e en documentos reais, é unha enorme perda. A súa vida ten uns anos de incesante publicación de libros e relatos históricos e lingüísticos. Os seus estudos meticulosos na tradución do “Diploma do Rei Silo” que data do 23 de agosto do ano 775 e de varios documentos do século XII e XIII, levárono a escribir o magnífico traballo sobre “El Convento de Esperautano y su Coto” situándoo en A Graña do Concello de Ribadeo, rompendo mitos de malas traducións do latín, onde desmonta as malas interpretacións, de Tabulata, como Trabada, de Celeiro como Celeiro de Mariñaos, etc. etc. Os libros: “Estudo sobre a Toponímia de Ribadeo”, ano 2007; “Sobre os Castros de Ribadeo”, ano 2009; “La Sede Episcopal de los Britones”, do ano 2009, incluído nos Estudos Mindoniensis; “Vilaselán, aproximación histórica”, ano 2010; “La Colegiata de Ribadeo, ano 2011; “Santo Estebo de Augas Santas”; “Santo Estebo da Pagá”, e un cento de artigos periodísticos máis. Os seus magníficos e documentados traballos históricos foron publicados nos Cadernos de Estudos Mindonienses, unha garantía da sapiencia de José María.
Dicía Ralph W. Emerson: “O esplendor da amizade non radica nunha man estendida ou na bondade dun sorriso, se non na inspiración que o espírito ó descubrir que alguén cre en nosoutros, está disposto a brindarnos a súa confianza”. Eu sempre fun un mariñeiro solitario, e pouco souben da vida social, ata que coñecín os membros da directiva de “O Tesón”, e alí estaba José María. Non quixera xamais chorar pola falta dun compañeiro, pois a auga salgada das bágoas, quero que sempre me recorden as delicias do Mar, a miña vida mariñeira, e nunca a tristeza das despedidas. Pero en algunhas ocasións ocorre, que o pracer inicial dá presentación xúntase coa amargura dun: adeus meu amigo.

OS VIKINGOS NA GALIZA E RIBADEO. Pancho Campos Dorado

 

OS VIKINGOS NA GALIZA E RIBADEO

Pancho Campos Dorado

Os viquingos eran xente do mar do Norte de aí o nome de “normandos” (homes do Norte), procedentes de Noruega e Dinamarca, que debido á fame do século VII, convertéronse en forzados emigrantes e en saqueadores. Os autores medievais usaban viquingo para describir especificamente a quen se dedicaba ó íviking (ó saqueo), é dicir, a un pirata que non tiña porque ser necesariamente escandinavo. Porén, baixo a influencia do romanticismo nacionalista, viquingo converteuse en sinónimo de “escandinavo da Alta Idade Media” (Los Hombres del Norte, John Haywood, tradución de F. García Lorenzana, Ed. Planeta, p.14).

Eran fortes guerreiros altos, rubios e que loitaban con espada e brosa de combate. Navegaban ata o século VII en largos e estilizados drakkars impulsados exclusivamente a remo. No mundo de fala inglesa a época viquinga dátase a redor do ano 793 (ibidem, p.15). A partires destas datas aumentaron o radio de acción e os seus barcos foron impulsados por unha soa vela central cuadra, e a remo cando o vento non os acompañaba. Remontaban os ríos con suma facilidade, pois os drakars tiñan medio metro de calado, de vinte a trinta metros de eslora e catro ou cinco de manga. Transportaban trinta e dous ou trinta e seis homes que eran, á súa vez, remeiros, comerciantes e guerreiros. O drakar tiña moi pouca obra morta, e carecía de bancadas de remeiro, pois cada viquingo adoitaba sentarse no cofre onde transportaba as súas pertenzas e o botín acadado nas abordaxes. En vez de atracar a un peirao, o que facían era embarrancar en calquera praia ou zona axeitada dun río, así podían sorprender ás aldeas e, sobre todo, as súas mellores presas eran os mosteiros, onde atopaban froitos e cartos en moedas de ouro, prata e cobre que podían trocar en calquera porto comercial.

A actitude literaria de sanguinarios e crueis cara ós viquingos cambiou ó largo dos anos, pois os principais cronistas daquela época eran monxes, e comprensiblemente estaban obsesionados cos saqueos e incendios que levaban a cabo nos seus mosteiros.

Atopamos nunha separata de Enrique Chao Espina, que parece probado que os normandos preséntanse por primeira vez nas costas españolas no ano 843 (Los Normandos en Galicia, apartado II, La primera invasión, 2ª Ed, ano 1977). Reinaba Ramiro I (842-850) que rexeita unha primeira incursión dos viquingos (unhas 70 naves) que desembarcan no ano 844 en Farum Brigantum, nome co que se coñecía o actual faro da Torre de Hércules, tal como aparece nos Annales Bertiniani ou Anales de San Bertín. Este desembarco na Coruña, recólleno tamén as sagas escandinavas como un desembarco no porto de FAR, tal como chamaban eles o Porto de A Coruña (Emilio González López, “Grandeza y decadencia del Reino de Galicia”, p.78 y 79).

Entre 844-846 os vikingos preséntanse nas costas de Ribadeo e o revés do que lles pasaba ós árabes, a Galiza resúltalles unha terra acolledora. “Aqueles piratas de Jutlandia e do Mar Báltico consideraban a Terra Galega moi bonita, acaso por que lles recordaba a súa propia, pois chovía, na deles tamén” (Victoria Armesto, Galicia Feudal I, p.149).

No porto e Ría de Ribadeo atoparon dúas cousas importantes, primeiro: un bo refuxio para emboscarse e sorprender aos barcos mercantes que perlongaban a costa en viaxes de cabotaxe, pois debían ser mestres neste tipo de estratexias tendo en conta que o significado orixinal de viquingo era “home das bahías” (ibidem, J.Haywood, p.14). Segundo, na Ría de Ribadeo había un cenobio de importancia comercial, segundo eles entendían o comercio, o mosteiro de Esperautano, cuxa noticia da súa fundación no ano 775 da conta o Diploma do rei don Silo, e que estaba sito na magnífica planicie ao pé da Graña, como de forma maxistral resolveu tal misterio de situación, o noso nunca esquecido veciño José María Rodríguez Díaz (Separata de Estudios Mindonienses, nº 24, 2008, tamén na web en https://www.ribadeando.com/2021/01/o-mosteiro-de-esperautano-no-seu-lugar.html). Seguramente algún día atoparase algún vestixio no fondo da Ría destas incursións viquingas, que engadirán outra testemuña evidente á data de asentamento na Vilavella da antiga poboación de Ribadeo.

No ano 858 sesenta e dúas naves viquingas asaltan de novo a costa cantábrica, que segundo fontes cristiáns contaban con catro mil homes mandados polo xefe noruegués Hasting. Aquí temos que poñer en dúbida ou ben, o número de viquingos que desembarcaron, ou ben, o número de barcos que chegaron, pois si como sabemos a tripulación dun drakar era de 32 homes multiplicado por 62 naves, danos 1984 homes, e si foran 70 naves, serían 2240 homes. Polo que ou o número de naves era de 125 = 4000 homes, ou o número de viquingos que asaltaron as nosas costas era menor, cousa que parece máis lóxica, polo enorme número de barcos que representa.

Ordoño I (850-866) rexeita esta segunda invasión normanda e estes foron descendendo polo litoral Oeste da Galiza e Portugal, chegaron ao Norte de África e a Alxeciras, remontaron o Guadalquivir; chegaron ás Baleares, e algúns barcos desta expedición remontaron o Ebro. Algúns vikingos chegaron a Pamplona e prenderon a Sancho García, polo que pediron 90 000 dinares de rescate. Podemos especular que si fixeron todo este periplo expedicionario, puideran ser as 125 naves que levaban a 4000 homes, como arriba sinalábamos?

Nesta época temperá a antiga poboación de Cabanela e Porcillán xa pasara a vivir a Vilavella e en caso de ter contacto de novo cos viquingos, sería de forma pacífica e comercial, pois non hai ningún documento que conte algún ataque cruento nesta zona, cousa que se tería relatado de forma sistemática nalgún dos antigas Crónicas dos reis da Gallaecia, Afonso IV “O Monxe” (925-930), Ramiro II “O Grande” (930-950), de Ordoño III (950-955), do rei Sancho I “O Gordo” (955-967) tal como se conta das invasións viquingas do 969 nas crónicas de Ramiro III (967-984), ou por parte dos freires do mosteiro de San Salvador de Lourenzá, fundado o 17 de xullo de 969 (Florez, da Orde de San Agustín, Historia Sagrada, t.XVIII, Apéndice XVII). No ano 968 os viquingos están espallados por Galiza chegando ata os montes do Cebreiro. En 1008 ocorre a terceira incursión viquinga e en 1016 atacan a costa oeste galega e secuestran ao bispo de Tui. O bispo-xeneral Cresconio de Trava (1037-1067) de Iria, loita contra eles e as incursións durarán ata o ano 1038.

Este bispo, Cresconio, tivo a “ousadía” de titularse “Bispo da Sede Apostólica” e foi excomungado por Roma, pois recearon del ó ver que pretendía semellar ou incluso superar Santiago a Roma. En cambio o magnífico arcebispo e diplomático Diego Xelmírez esixíalles aos cronistas da “Compostelana” que o seu tratamento fora o de “Summus Pontifice” e Roma non se alarmaba nin se perturbaba. Fora tal a loita continuada que no tempo de Cresconio tiveran os clérigos galegos de Santiago contra dos viquingos e das pelexas “políticas” internas, que aínda cando Xelmírez accede a sé episcopal, había sete canónicos que se presentaban na catedral con capa vermella e calzando espolas, conxugando a fe do monxe e o pulo do guerreiro. Un verdadeiro crebadeiro de cabeza para o bispado de Diego Xelmirez desde 1101 a 1136. Pero esa é outra historia.

En Ribadeo, tamén temos noticia no ano 1002, do Mosteiro de Santa Eulalia de Ermolfi, hoxe Santa Eulalia da Devesa, que foi doazón da conversa Iquilo ao biso don Armentario de Dumio (983-1011) (Henrique Florez, Historia Sagrada, Tomo XVIII, ano 1764, p.111). Tal nome refírese a “ermo”, terreo raso e desabrigado, coa terminación “–elfi”, dun antigo posuidor xermánico. En que sitio estaba situado na parroquia da Devesa e por qué desapareceu este mosteiro?. Tamén foi coñecido este mosteiro polos invasores viquingos? Non hai ningunha dúbida da chegada dos viquingos a Ribadeo, polo seu valor estratéxico, comercial e de poboación. A demostración de tal aserto, está enterrada no fondo da Ría de Ribadeo. Só faltan cartos para seguir investigando tamaña fonte de información histórica, tal como se recollen as magníficas pezas de cerámica na exposición da Oficina de Turismo. Esta peza, por exemplo, non é unha sopeira para servir a sopa na mesa dun barco. É unha crátera grega? Non sería, en ningún caso, estraño que así fora, pois temos moitísima Historia, con maiúscula, por descubrir.

 

ANTIGÜEDAD DE LA ERMITA DE SAN ESTEBAN DE AGUAS SANTAS. José María Rodríguez Díaz (2009)

    Anotación/corrección a un traballo histórico previo de José María, cunha petición final, cun obxectivo que polo momento, coido non está corrixido:

Viernes, 25 de septiembre de 2009

ANTIGÜEDAD DE LA ERMITA DE SAN ESTEBAN DE AGUAS SANTAS

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 19:55

En un artículo publicado en este blog sobre la ermita de San Esteban de Aguas Santas, denominada vulgarmente “Santo Estevo do Ermo”, se hacía constar la existencia de esta ermita en el año 1124, por ser fecha del documento allí citado que la menciona.

Pero la posterior lectura de otro documento, perteneciente al Tumbo de Lourenzá, publicado con el número 9 por A. Rodríguez González y J.A. Rey Caíña en el número 8 de Estudios Mindonienses del año 1992, nos descubre la existencia de esta ermita ya a mediados del siglo X, es decir, en época muy anterior al siglo XII, fecha del documento anteriormente citado. En el documento, sin fecha, (pero que la mayoría de los autores sitúan en el año 958, reinando Ordoño IV) del Tumbo del monasterio de Lourenzá, se da cuenta de la donación que Ordoño, rey de León, hace al conde Osorio Gutiérrez y a los monjes de ese monasterio de los bienes que habían pertenecido al monje Fonso, fallecido repentinamente y sin testamento antes de rubricar su decisión de dejárselos al monasterio. Los bienes citados, objeto de la donación, estaban constituidos por tres villae con sus iglesias, añadiendo el propio Ordoño la donación de dos iglesias más. Entre los bienes enumerados en el documento se cita el monasterio de Asperotani (situado en A Graña, en Ove) y la iglesia de San Esteban de la ribera del Masma. Dice así el documento: “…Et ob hac re disposui ego, Hordonius rex, cum omnem consilio episcoporum, abbatum necnon et comitum ut facerem testamento uobis, tio nostro Osorius Gutierriz, et confrater seu et fratibus tuis de monasterio quas ipse Fonsus obtinuit. Id sunt: Sancto Martino de Asperotani cum omnes ecclesias sibi subditas seu et homines quas ibidem testati sunt, alia ecclesia Sancti Stephani Rippa Masme...”. ‘… y por esta causa yo, el rey Ordoño, con la asamblea de todos los obispos, abades y condes dispuse un testamento a vuestro favor, nuestro tío y hermano Osorio Gutiérrez y a tus hermanos del monasterio, de lo que pertenecía a Fonso. Esto es: San Martín de Asperotani con todas las iglesias y hombres que le pertenecían, otra iglesia de San Esteban en la orilla del Masma…”.

Es evidente que la mención a San Esteban de la ribera del Masma se refiere a la misma iglesia incluida más tarde en el documento citado del año 1124 con el nombre de “sancti Stephani de aquis santis”, es decir, San Esteban de Aguas Santas (también denominada Santo Estevo do Ermo) ya que no existe, ni hay constancia de que haya existido en tiempos pasados, otra iglesia bajo esta advocación en la cuenca del Masma, salvo esta.

Así fue como el monasterio de Esperautano, así denominado en el llamado “Documento del rey don Silo”, del año 775, y la ermita de San Esteban de Aguas Santas pasaron a manos del monasterio de Lourenzá. El monasterio de Esperautano, (aquí llamado de Asperotani), pasaría más tarde, en el año 1231, a pertenecer al monasterio de Meira debido un importante intercambio de bienes efectuado entre este monasterio y el de Lourenzá. Y la ermita de San Esteban de Aguas Santas pasó a formar parte, de forma más o menos oscura, del patrimonio del conde Rodrigo Vélaz, encomendero del monasterio de Lourenzá y, por lo tanto, administrador de sus bienes. Hasta que en el año 1124, el rey Alfonso VII, para poner orden en estas propiedades de origen dudoso que traía en disputas constantes a obispos y condes y pacificar así la comarca, que vivía en “discordias, disputas, choques y guerras entre los obispos y los condes reales”, hizo un nuevo reparto de bienes entre el obispo de Mondoñedo don Nuño y su iglesia, por una parte, y el conde Rodrigo Vélaz, por otra, quedando asignada la propiedad de la ermita de San Esteban de Aguas Santas a la iglesia de Mondoñedo, que ostentaría su patronato en el futuro y percibiría las rentas y diezmos a lo largo de varios siglos.

Queda, pues, despejada la incógnita de la antigüedad de la ermita de San Esteban de Aguas Santas o de Santo Estevo do Ermo, cuya existencia consta ya a mediados del siglo X, como acabamos de ver, sin que se pueda afirmar la fecha exacta de su fundación y erección. Ante los datos expuestos me atrevería, pues, a sugerir a quien corresponda la modificación de la leyenda que reza en los paneles interpretativos colocados junto a la ermita que, erróneamente, la datan en el siglo XV.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

Escrito de Pancho Campos: HISTORIA DA RÍA DE RIBADEO. O TRIBUTO DAS CEN DONCELAS

Perguntáronme fai uns días o que era este tributo, e dado que para a nosa historia local e nacional e algo digno de saber por todos, vouno expoñer tal cual eu o sei.
O Tributo das 100 Doncelas era unha contribución casi de vasallaxe que entre finales do século VIII e mediados do IX os pobos de Galaecia tiñan que pagar o emir de Córdoba, Abderraman I (756-788)
Mauregato, rei de Galaecia entre 783 e 789, ou o que “parece” o mesmo, rei de Galiza, Asturias e León, tomou o trono de Silo (774-783) no ano 783 coa axuda de Abderramán I, e como pago polo favor que lle fixo, quedou obrigado o pago deste tributo de vasallaxe, que consistía en entregarlle o emir 100 doncelas vírxenes e fillas de fidalgos de ditos reinos.
En 788, os condes Don Arias e Don Oveco, rebeláronse contra Mauregato e mátano como venganza de haber asumido e concedido este tributo o emir de Córdoba. Bermudo I “o Diácono”, rei entre 789 a 791, sucesor de Mauregato, vence en Astorga a Hisham, e sustitue o tributo das doncelas por un pago en diñeiro.
A Bermudo I sucédeo Alfonso II “o Casto” (791-842) quen se resiste tamén a pagar o tributo en cartos, e vese obrigado a entrar en batalla cos moros, vencendoos en Lugo na batalla de Lodos, matando o capitán musulmán Mugait, e así consigue temporalmente librarse do tributo.
Pero, posiblemente polos favores de apoio que uns e outros señores feudales, pedían os emires de Cordoba, para manter as prevendas do feudo, o caso foi que o tributo das 100 Doncelas non se erradicou, e a Alfonso II sucédeo Ramiro I (rei de Galaecia entre 842-850)
Os pobos limítrofes da Ría de Ribadeo, tiñan que entregar al menos cinco das doncelas esixidas, e todas elas, iban sendo entregadas as comitivas moras, polos pobos cristiáns do Norte, e eran reunidas nun punto próximo a Las Traviesas, lugar próximo a Betanzos, para ser trasladadas máis tarde a Córdoba.
Nunha das voltas de recaudación, a guardia mora que escoltaba as doncelas, a altura de Riberas do Sil, atopouse coa comitiva de Don Alvaro Fernández Miranda, que viña de Santiago (aparecera o sepulcro en 808), e ante o cal as doncelas fincáronse de xeonllos e suplicáronlle que as librase dos carceleiros. Don Álvaro Fernández de Miranda entrou en batalla, e derrotou os moros, librando as doncelas e devolvéndollas os seus páis.
Despois, en reunión conxunta con Ponce de León, solicitaron o rei Ramiro I que non volvese a pagar este tributo. Ramiro I acepta, e non volve a pagar o tributo das doncelas en todo o seu reinado.
A Ramiro I sucédeo Ordoño I (850-866) que se ve obrigado a sair de León con tropas cara os territorios moros, pois estes querían que se seguise pagando o Tributo das Doncelas, e as tropas de Al-Andalus tamén saen a percura dos cristiáns.
Téñase en conta que as doncelas fidalgas eran “mercadoría moi valiosa” pois iban de concubinas para os serrallos do emir de Cordoba, e nunca máis se volvía saber delas.
Os exércitos de Galaecia e Al-Andalus atópanse na vila de Clavijo (Logroño), e entran en batalla.
Según a lenda histórica, Ordoño I, tras un primeiro día de loita desafortunada contra as tropas de Muza “o Renegado”, entrégase a oración e aparéceselle o apóstolo Santiago e ordénalle que reanude o combate o día seguinte, decíndolle: “Dí os teus soldados que confesen e comulguen, e maña ataca os moros invocando o nome de Deus e o meu. Eu marcharei a cabeza das tropas montado nun cabalo branco, cunha bandeira tamén branca na man, e os inimigos serán derrotados”.
Así, milagreiramente, o apóstolo Santiago, apareceu en batalla sobre un cabalo branco, e os cristians venceron. Desde entón data o grito de invocación: “Santiago e cerra España” con o que os españois entran en batalla. Tamén podemos recordar, que hoxe en día celébrase a Festa das Doncelas en León, xunto co día da Nosa Señora do mes de agosto.
 A Don Alvaro Fernández Miranda e á Ponce de León lles foron concedidas como armas de nobleza as cinco doncelas, as cales, en forma de roeles grande e pequeno, están representadas no cuartel dereito superior que pode verse perfectamente, no escudo heráldico da Casa de Miranda na súa casa de Ribadeo na rúa Amando Perez fronte da fonte dos Catro Caños. Este escudo, e proba evidente, de que dito Tributo das Doncelas existiu, pois ainda hai xente excéptica que dí que o tributo é máis lenda que historia, quizáis debido a estar algo embarullada a historia co “milagreiro suceso” de Santiago Matamoros.
Pancho Campos Dorado

EN BUSCA DEL RÍO MERA. José María Rodríguez Díaz (2008)

    Elucubracións de José María sobre un topónimo (hidrónimo), que, como pensamentos que son, dá por válidos ao non atopar argumentos en contra e si posiblidades a favor. O resultado?

Lunes, 16 de junio de 2008

EN BUSCA DEL RÍO MERA

• Publicado por jmrd_ribadeo a las 20:41

En un diploma de fecha 23 de agosto del año 775 el rey asturiano, don Silo, después de una incursión armada en Galicia y de haberse apoderado de ciertos territorios de este reino, dona a ciertos presbíteros un cillero de su propiedad ubicado entre los ríos Eo y Masma y entre el Alesancia y el Mera para que en él construyan un monasterio. Dice así el texto original: …ut darem eis locum orationis in cellario nostro que est inter Iube et Masoma, inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis... ‘… para darles un lugar de oración en nuestro celario que está situado entre el Eo y el Masma, entre el río Alesancia y el Mera, en un lugar llamado LUZ’.

El documento toma como referencia unos elementos permanentes, como eran los ríos, para fijar el lugar objeto de la donación. En este caso especifica el territorio enmarcándolo entre los ríos Eo y Masma. Pero no contento con esta especificación territorial, por ser demasiado amplia, lo concreta aún más acudiendo a otros dos elementos naturales para delimitar un territorio menos extenso, fijándolo entre los ríos Alesancia y el río Mera. A diferencia del río Alesancia, identificado hoy con el nombre de Río Grande, del río Mera no tenemos constancia en ningún documento conocido de la Edad Media. Es por eso que para poder identificarlo sólo nos queda la deducción lógica que nos hace pensar que se trata del río conocido con el nombre de Río da Capela, que nace en las proximidades de este núcleo rural de Pastoriza y vierte sus aguas en la ría de Ribadeo, a la altura de As Aceñas.

Las razones que apoyan esta conclusión parecen suficientemente seguras para respaldar esta tesis, sin que se conozcan otros argumentos en contra:

Primera: La segunda concreción territorial, hecha por el citado documento, hace suponer que el río Mera no ha de estar situado demasiado lejos del río Alesancia. De otra forma no se cumpliría el propósito de concreción del territorio que se pretende en el documento.

Segunda: La expresión…iuxta ripam Euue ‘en la orilla del Eo’, que utiliza el documento 260, del año 1214, perteneciente a la Colección Diplomática del Monasterio de Meira, sitúa la heredad de San Martín de Esperantón en la orilla del Eo, por lo que es en el río Eo en donde debe desembocar el río Mera que enmarca dicha heredad perteneciente al citado monasterio. Para mayor abundamiento el documento 123, de la misma Colección Diplomática, da cuenta de que Esperantón se encuentra en las proximidades de Ribadeo. Dice así: …illa mea hereditate quan habeo in territorio de Ribadeo, San Martín de Esperantón. ‘… aquella mi heredad que poseo en el territorio de Ribadeo, San Martín de Esperantón.’ Se está refiriendo con estas palabras a una heredad que tiene en el antiguo celario y que está situada en el territorio de Ribadeo. Dos precisiones que avalan esta tesis, pues el actual Río da Capela es el único de cierta entidad que desemboca en el Eo, entre el Río Grande y el Masma.

Tercera: El topónimo con el que hoy se conoce el río de A Capela no es ciertamente el nombre primitivo del río. La antigüedad de su nombre actual no va más allá de la del propio núcleo que le da su nombre, cuya existencia se supone que ha de ser relativamente reciente, sin duda muy posterior al año 775. De lo que se deduce que antes de la creación de este núcleo este río, llamado Río de A Capela, tenía otro nombre que no ha llegado hasta nosotros. Nos encontramos ante un “río sin nombre”, pues el nombre lo es del núcleo rural pero no del río.

¿Cuál era entonces el nombre con el que se denominaba a este río en el año 775, fecha del documento? Todas estas razones, a falta de otros argumentos más concluyentes a favor de otro candidato, hacen suponer que estamos ante el antiguo río Mera, que en la larga noche de la Edad Media perdió su nombre propio para adoptar el del núcleo en cuya proximidad nacía. Es el mismo proceso que siguió el río Alesancia, conocido hoy por el nombre de Río Grande.

¿Cuál es el origen y significado de este topónimo? Se trata de un hidrónimo derivado de la raíz indoeuropea *mer, de la que se deriva la palabra latina mare ‘mar’, ‘charco’ y otras variantes indoeuropeas y que luego pasó a dar nombre a muchos ríos, como el Mera, el Mero, etc. en Galicia.-

José Mª Rodríguez

Outros Artigos de José María.

Escudos de Armas do Concello de Ribadeo

Onte presentouse o libro Escudos de Armas do Concello de Ribadeo: heráldica, xenealoxía e nobiliaria.O salón de actos da Casa do Mar de Ribedo acolleu ó público que desfrutou das palabras de Pancho como adianto á lectura do libro.
Alí saíron ordeadas a xénese da heráldica ou parte da historia ribadense, e non só relacionada coa heráldica, ata o máis recente citado, o expurgo de 3000 kg de documentos do xulgado de Ribadeo con destino a papel do BOE, Gaceta de Madrid, dende os máis antigos, como a cita no diploma do rei Silo (773) e o Monasterio de Esperautano na Graña (928). A visita a Ribadeo de San Francisco de Asís no 1214 previa á fundación do convento de San Francisco e, despois, do de Santa Clara, das clarisas, a orde franciscana de mulleres, ou a visita de Fernando III entre ambos eventos, manifestando a importancia do Ribadeo de comezos do século XIII, despois de que haxa documentos testemuñando que no 1128 Ribadeo tiña xa 21 parroquias. Así, non é raro que mantivese sé episcopal ou que o rei Fernando II rescate a vila para a súa dpendencia: a importancia da xeración de recursos para as institucións que reportaba o comercio como o do sal nun porto salientable en todo o Cantábrico, daba pé á loita polo seu aproveitamento. E mesmo poido darse o caso dun destino de moita máis sona na actualidade. Deixo a continuación algunha foto e as miñas palabras de introdución.

O autor, asinando o libro.

Foto de Celia Castro do comezo do acto.

Un momento da charla. foto de Goyi Gómez.

Boas tardes.
Sras, sres, benvidos. Estamos aquí hoxe para presentar o libro Escudos de Armas do Concello de Ribadeo: heráldica, xenealoxía e nobiliaria, de Francisco José Campos Dorado. É dicir, traducindo e achegando o anterior, para recibir unha obra froito do amor, pola súa e nosa terra, de Pancho, ribadense en exercicio das súas funcións.
Tanto a súa propia historia como a que presenta no libro debe contalas el, que é quen mellor se coñece. De calquera xeito, quixera roubar un pouco de tempo aportando algunha pincelada relacionada con ambos aspectos.
En primeiro lugar, salientar unha información básica: Pancho é apaixoado, nótaselle ó falar, no seu traballo, nas súas ideas, nas posturas que mantén ou en que ás veces cóstalle controlar esa paixón en concreto, por Ribadeo, unha paixón continuada dende hai moito tempo.
Ribadeo. E o mar. Pasou moitos anos artellando unha obra inédita de milleiros de páxinas que xa me deixou asombrado cando aínda faltaban máis de 15 anos para que a considerara rematada. O dicionario bilingüe -en inglés e castelán- de termos mariñeiros é unha obra inédita polo momento. Polo momento, pois esperemos que algún día deixe de selo: sería unha mágoa o tempo, verbas, imaxes, aprendizaxe de técnicas por parte de Pancho, os coñecementos empregados, como para que tal obra quede varada na memoria dun ordenador.
A esa paixón que desenvolveu polo dicionario tivo necesidade de darlle carpetazo, considerándoo rematado, aínda que sempre se lle poda engadir algo máis. É dicir, ó ver a labor non inesgotada, senón inesgotable, pero o dicionario publicable, vorcou a súa actividade cara outra cousa.
Esa obra, resultado da súa vida e atracción polo mar, leva tamén a conexión con Ribadeo, onde comezou a súa singladura. E a súa volta estable a Ribadeo, poñéndose ó pouco á cabeza da Asociación O Tesón, fixo dirixir os seus pasos ó recoñecemento de todo o que hai en Ribadeo, á súa difusión e por suposto, á súa recuperación, despois de ver como estaba -e en parte segue a estar- o patrimonio ribadense. Así rematou centrándose no significado que ten para ese patrimonio o que os escudos están aí precisamente para significar.
A máis de estudos como os de José María Rodríguez, a quen tería encantado este libro, que eu coñeza, só ten un precedente nun vídeo realizado no ano 1997 por Laureano Busto e Paco Rivas, La heráldica de Ribadeo, aínda visible hoxe en youtube. Presenta en 26 minutos dez escudos de Ribadeo. Mais se tivera que cualificar ambos traballos polo tempo de visionado e lectura, aínda sendo conservador a relación estaría por riba de 20 a 1. Iso pode dar unha idea do que avanzou Pancho co traballo que agora temos entre mans.
Neste tema, pode dicirse que Pancho comezou dende cero. A súa formación non foi enfocada á historia, senón á técnica. Mais, de novo, a paixón. Removeu ceo e terra, falou con uns e con outros, procurou documentación histórica, familiarizouse co arquivo de Mondoñedo, púxose ó día e exprimiu as fontes documentais para que confesaran, rebuscando e contrastando datos en todo tipo de documentos a medida que el mesmo se ía formando na materia. E foi construíndo. Naturalmente, o mesmo que hai fontes erróneas, Pancho pode ter erros, e de feito, dende que os artigos comezaron a ser publicados, recibiu máis información e puido profundizar máis nalgunhas cousas ou mesmo rectificar nalgún caso, como recoñece no mesmo libro. Así vense de xeito natural as notas a posteriori que completan o corpo principal e o perfilan, ou as que indican posibilidades aínda non insertándose directamente nel.
Iso é o que se nos presenta hoxe aquí, unha obra que coido hai que considerar magna no sentido de profunda, documentada e ben tratada, e ó tempo un inicio para a posta en valor -esa expresión tan en boga- do que é a historia de Ribadeo. Un percorrido que Pancho, seguro, seguirá compañando.

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia. Emilio Piñeiroa Lozano

O Concello de Barreiros atópase situado na franxa norte da provincia de Lugo, denominada A Mariña.
A súa situación xeográfica pode considerarse un privilexio natural, xa que se atopa entre o mar Cantábrico, con finísimos areais de ata 8 kms, e a montaña.
O Camiño Norte percorre a zona interior do concello, zona agrícola e gandeira por excelencia.

O CAMIÑO NORTE POR BARREIROS. Breve historia
Ribadeo era para o peregrino o primeiro punto do seu itinerario galaico ata Compostela.
Os peregrinos deixaban Ribadeo cara a Mondoñedo e abandonaban definitivamente o seu contacto co mar, internándose por Ove ata a Nosa Sra. da Ponte, na parroquia de Arante, onde o cóengo mindoniense Juan Marqués empregou os seus bens, no século XVI, na creación dun hospital para peregrinos.
O camiño atravesa unha arboreda e entra no Concello de Barreiros. Dende o alto, divísase o gando nun terreo de abundantes pastos e un pequeno val surcado polo río Porto Bragán. Aos nosos pés, a parroquia de Vilamartín Pequeno e na outra ladeira, Vilamartín Grande, barrio que pertence á parroquia de San Xián de Cabarcos. Ao fondo, Fórnea, do Concello de Trabada.
En Vilamartín Pequeno visitamos a Igrexa parroquial, na honra de San Xoán Degolado.

Os peregrinos, despois de cruzaren o río e subiren unha empinada costa que conduce a Vilamartín Grande, encontran á esquerda a Capela do Carme que pertenceu a unha fundación e que no ano 1995 foi arranxada polos veciños. No interior, na parede lateral esquerda, nunha lápida hai a seguinte inscrición: “Esta ermita está fundada un aniversario Santísimo de una misa cantada con responso y cuatro rezadas en cada día de las festividades de Nuestra Señora de la Merced y del Carmen de cada año a ocho reales de limosna por las cantadas y a tres las rezadas paso la escritura de dotación ante Bernabé de Miranda. Notario en 29 de 7 de Diciembre de 1.692, años”. No altar,na parte central, está a Virxe do Carme, patroa á que se lle celebra a festividade o 16 de xullo; a ámbolos dous lados, dúas virxes do barroco galego, de 1692; na de menor tamaño pode lerse: “Nosa Sra. de las Angustias de las Beatas Marías”. É de destacar un cáliz e unha patena, cunha inscrición na base: que di: ”D. Salvador Menéndez, año 1.692”.
Á dereita do camiño atópase o teleclub e a escola, pechada co gallo da concentración escolar e , na mesma situación atoparemos as escolas de Gondán e San Xusto.

Seguindo o camiño, antes de baixar a Gondán, o alto de Vilamartín Grande pode servirlle ó peregrino de mirador, dende onde se divisa unha perspectiva do Val de Cabarcos, formado por San Xián e San Xusto. Plinio afirmaba que os antigos “cibarcos“ eran cidadáns dunha república no convento xurídico lucense do tempo dos romanos. Podemos deixar establecido que os cibarcos extendíanse dende a desembocadura do Masma, en Foz, á do Eo en Ribadeo.
Madoz e Vicetto supoñen que foron os primeiros moradores desta terra de Cabarcos.

De crer ó P. Flórez, o documento máis antigo que se coñece en España refírese a este Concello. Trátase da doazón duns terreos do ano 755, situados entre o río Eo e o Masma, feita polo rei D. Silo, a instancias do abade Esperanta, a varios monxes para que edificaran alí un mosteiro.

O nome de Cibarcos consérvase a través da Idade Media, sen máis variación que o cambio do i en a, aparecendo xa nos primeiros séculos da Reconquista. Xa no ano 916 aparece un documento no que Ordoño II doa as igrexas situadas entre o Eo e o Masma, onde figuran as de Sancti Justi de Cabarcos e Sancti Julliani de Giliari.
No ano 1406 López Díaz de Teijeiro doaba ao bispo de Mondoñedo a terraría de Cabarcos; os seus escudos aparecen citados nun documento do Mosteiro de Lourenzá, que leva a data de1448. Deberon vivir aquí numerosas familias de recoñecida nobreza e fidalguía.
Segundo documentos encontrados, Pedro Pardo de Cabarcos (sobriño do Mariscal Pedro Pardo de Cela) era dono de grandes terreos neste val que vendeu por 2000 maravedís para axudar ós Reis Católicos na toma de Granada.
A vida das xentes que habitaban nestas terras transcorreu pacífica e sosegadamente, dedicándose ao traballo agrícola e manual; chegando a haber a finais do S. XVIII (1787), no Concello de Cabarcos 21 telares e 504 arrobas de viño.
O Concello estaba formado por S. Xián de Cabarcos, S. Xusto de Cabarcos e Vilamartín Pequeno, estando a capitalidade no primeiro.
Na actualidade pertence ao Concello de Barreiros, adicándose á gandería e á agricultura.
En Gondán (S.Xián de Cabarcos) atopamos unha pequena capela, na honra da Virxe do Pilar, coas imaxes da Virxe e de Santiago Apóstolo; ao lado a fonte de Cimadevila onde o peregrino pode saciar a sede. A poucos metros o albergue de peregrinos.
Camiñamos en descenso ata a parroquia de S. Xusto de Cabarcos, cruzando o río Puxigo, atopamos o albergue de peregrinos (antiga escola), deixamos a estrada asfaltada collendo unha pista ata a Igrexa. Atopamos un cruceiro, en recordo da capela do Bo Suceso, destruída en 1984; esta imaxe, xunto coas de S. Sebastián e S. Roque peregrino atoparémolas metros máis arriba na Igrexa; que chama a atención pola súa situación, na parte alta, coma se estivera vixiando o val e esperando a chegada do peregrino. En 1993 foi arranxada, sendo párroco D. Santiago Riguera Díaz. Data de antes do ano 900, con planta de cruz latina. Destaca o retablo barroco de 1753, a súa imaxinería como O Apóstolo Santiago peregrino, S. Xusto e S. Pastor, patróns da parroquia; entre outros é de admirar o púlpito e dous confesionarios, obra do artista local Santiago Candia (1916), autor tamén do retablo da Virxe das Dores.

Casa do Concello de Cabarcos

Cárcere do Concello de Cabarcos

O peregrino deixa o Concello de Barreiros, pasa por unha zona de bosques que o leva ó veciño Concello de Vilanova de Lourenzá, atopando a capela de Santa Cruz preto do campo de fútbol. En Lourenzá os peregrinos recibían unha calorosa acollida no mosteiro, que data do século X. Impresiona a actual fachada barroca do mosteiro, deseñada polo arquitecto compostelán Fernando Casas Novoa, autor da fachada do Obradoiro.
Da importancia deste Camiño Norte ou Camiño Real, temos o testemuño da existencia de dúas pousadas: a Casa de Veiga do Camiño Real en Gondán e a pousada de Inocente do Curbeiro en S. Xusto.

RIBADEO NA NOITE DOS TEMPOS. Pancho Campos Dorado

 RIBADEO NA NOITE DOS TEMPOS

   Que imaxe podemos facernos dun período tan importante pero tan escuro e tan dilatado no tempo que está cheo de tantas incertezas? É un exercicio arriscado facer un relato verosímil sobre a poboación prehistórica de Ribadeo, ou sexa, facer un relato sobre os indicios probables dunha poboación da que non hai nada escrito, da que non hai historia local algunha. Pero merece a pena intentalo.

   De principio podemos dicir e aseverar sen dúbida de equivocarnos que a Ría de Ribadeo é un punto estratéxico e primordial na rede comercial marítima europea de tódolos tempos antigos e dos alto e baixo medievais, debido a súa condición xeo-estratéxica no litoral Atlántico por ser porto seguro unha vez alcanzado, onde a vida dos navegantes e dos barcos está sempre a salvo da ameaza das condicións adversas do mar e onde se pode reparar o casco, aprontar os aparellos, facer augada e meter provisión de alimentos.

   A ausencia dunha específica documentación escrita non fai fácil identificar que clase de estrutura social, política ou económica tería aquela sociedade; que técnicas agrícolas e gandeiras, ou que medios de pesca e marisqueo terían para a súa subsistencia. Mais esta condición de sociedade ágrafa non nos arreda das nosas intencións de escribir sobre o noso pasado antiguísimo, pois hai factores relevantes innegables como son os achádegos 'antediluvianos' de Louselas, a toponimia do entorno e a documentación parahistórica doutros poboamentos veciños que sí escribiron a súa historia sobre condicións iguais que as dos nosos antepasados. Isto anímanos a facer un relato intuitivo que nos permite albiscar unha cronoloxía aceptable para encanar o noso estudo que non por ser impreciso será menos certo. E canto máis atrás tratemos de remontarnos no tempo, maior diverxencia haberá nas datas que poidamos propoñer hoxe, pero que se poderán axustar a medida que se vaian facendo descubrimentos que se teñen que facer máis tarde ou máis cedo.

   Desde cando hai unha poboación galaico-atlántica permanente nestas terras? Hai restos arqueolóxicos líticos moi abundantes de fabricación de útiles con diversos tipos de retoque en choppers, fendedores, raedeiras, raspadores, cuitelos de dorso natural, perforadores, bifaces, etc. que pertencen a unha poboación antiguísima nas beiras do actual Ribadeo, o xacemento de Louselas do Paleolítico Inferior datado en catrocentos oitenta mil anos de antigüidade o acredita. Pero sábese de certo que o nivel do mar fai cento vinte mil anos (período interglacial Eemiense) subiu por encima do nivel actual e cubriu por completo o xacemento de Louselas polo que aquela primitiva xente tivo que trasladarse ás ladeiras e cimas das montañas, a lugares máis altos. O nivel do mar volveu a ir baixando en períodos graduais de miles de anos e chegou ao seu nivel máis baixo, 120 metros por debaixo do nivel actual, fai vinte mil anos, cuxo nivel se mantivo case oito mil anos, ou sexa até fai doce mil anos, último período glacial, en que volveu a subir até alcanzar o nivel actual en pouco menos de dez mil anos. 

    Nestes períodos de tan baixo nivel do mar as covas no acantilado das ribeiras da Ría de Ribadeo que son en abrigo rochoso o aire libre con forma de viseira, actualmente practicamente enterradas, poden ser vestixio das covas onde vivían aquelas poboacións do epipaleolítico e do neolítico até fai uns case catro mil anos. Non temos probas de canta poboación puidese haber nin de canto tempo estiveron vivindo en ditas covas, pero sí de que por alí estiveron e que para algo as usaron de modo permanente ou estacional por largas tempadas, polos restos líticos que quedaron de lascas de cuarcita. Pero como dixo o arqueólogo británico Mortimer Wheeler, “pode que o arqueólogo atope o tonel, pero de Dióxenes non queda nin rastro”.

   Por tanto, segundo nós o entendemos, houbo poboación sedentaria nas Terras de Ribadeo moi anteriormente ao que puidésemos pensar cando a Idade do Bronce Final (séculos VII-VI a.C.) lle deixa paso a “cultura castrexa” tan evidente nos asentamentos castrexos da Idade do Ferro, que no concello do Ribadeo actual, coñecemos o emprazamento de nove: As Grobas (Vilaselán); Fornelos (Piñeira); Meirengos e os Castros (A Devesa); A Coroa (Arante); A Pumarega (Covelas); Porto de Arriba e A Torre (Vilaosende) e As Cárcobas (Ove), pero incluso é posible que haxa máis xacementos e todos eles esquecidos pola Administración da Xunta de Galiza.

   Aquí polo que nos atinxe, atopámonos na obriga de facer un inciso. No ano 2003 o Ministerio de Medio Ambiente de España a través do Servizo de Costas e en colaboración coa Dirección Xeral de Patrimonio de Galiza, ía facer un investimento de tres millóns de euros, para recuperar o Castro de As Grobas, e así o anunciaba aquel alcalde de Ribadeo en La Voz de Galicia 18/02/2003. Todo quedou en nada. Logo no ano 2009 (La Voz de Galicia 22/04/2009) fíxose, por fin, unha intervención arqueolóxica pola “incrible cifra” de trinta mil euros (durou un mes) quedando evidencia de que era un castro anterior a romanización con ocupación dilatada no tempo. Vamos, fíxose un “incrible estudo” sobre o castro, miráronse apenas 50 metros cadrados dun poboado de 35000 metros cadrados, ou sexa, quedou o asunto coma sempre na total indiferenza e desidia a que nos teñen acostumados desde a Xunta de Galicia, e todo canto dixeron e fixeron non serviu absolutamente para nada. O prestixioso arqueólogo Emilio Ramil que dirixiu a escavación, con moi bo criterio facía fincapé en que o poboado tiña importancia e aconsellaba seguir adiante na escavación para poñelo en valor. Alí se presentou o delegado provincial de Cultura “en funcións” e o Xefe de Costas, José Manuel Esteban quen foi “avalar a actuación na sede do Ministerio de Medio Ambiente de Madrid”. Ou sexa, non se fixo absolutamente nada.

   En fin, sigamos coa nosa pseudohistoria, pois pola súa natureza especulativa do momento presente, permanecerá no terreo da hipóteses. Pero por que se producen neste recuncho da Galiza tales xacementos tan temperáns?. Posiblemente porque os cambios climáticos da última glaciación non afectaron moito a esta zona e as condicións de subsistencia non foron destruídas. O clima permitía o crecemento de froitos silvestres e facilitou a agricultura de secan, na magnifica terra que pisamos, e mantiña unha poboación estable, non sabemos de cantos individuos pero posiblemente algúns centos diseminados en pequenas comunidades próximas, como evidencian os xacementos castrexos, que se alimentaban grazas á recolección de froitos e a domesticación de animais como ovellas, cabras, vacas e porcos, algúns cabalos e burros, e de plantas como o trigo, cebada e algunhas leguminosas, ademais pescaban e mariscaban como evidencian os concheiros existentes en varios castros.

   Facer un panorama de como era e como vivía aquela sociedade anterior a castrexa con tan poucos restos arqueolóxicos que se atoparon nas escasísimas catas non é posible sen entrar de cheo no terreo do hipotético. Os restos das escavacións procuran evidencias, pero aínda así, o estudo da prehistoria ademais dun estudo sistemático dos vestixios atopados polo arqueólogo e unha labor de pescudas e criterios imaxinativos, polo que explicaba Sir Mortimer.

   As poboacións dos castros datan dos séculos IV-III a.C. mais temos evidencia dunha poboación estable e xa moi civilizada, que nos revela o xacemento do henge de A Roda de Santiago de Reinante, datado en 1700 anos a.C. que pode chegar a 2000 anos a.C. (II milenio a.C.) segundo datación con ¹⁴C. Ou sexa o xacemento data da transición final do Neolítico-Calcolítico (metalurxia do cobre) e da idade de bronce Proto-Atlántico da Galiza (1800-1700/1200-1100 a.C.) que corresponde coa cultura Argárica, varios séculos antes das invasións celtas. A Roda é un magnífico templo-calendario de un valor prehistórico e turístico incalculable. Un recinto cerimonial que nos marca efemérides astronómicas como son os solsticios. Estes templos eran lugares de poder político e relixioso que non existirían senón houbese unha poboación estable próxima. Polo que moitos castros cremos foron feitos en poboados xa existentes pero que estarían feitos con materiais perecedoiros e non de pedra como se ven actualmente os seus restos. 

   Por outra banda, despois ou durante a época final dos castros, aparece na toponimia de Ribadeo un nome que albisca ser histórico, Porcillán. Un barrio de pescadores na alta Idade Media, mais o seu étimo latino Porto Iulanus ou Julianus provén da época romana. Segundo Dion Casio, no ano 62 a.C. unha escuadra romana dirixida por Xulio César, chega ao lugar de Brigantium ou Brigantum (A Coruña). Con cargo de Pretor ven a Gallaecia no ano 59 a.C. época en que as vías marítimas eran moi importantes, tal que así, que no século II d.C. os romanos levantan a Torre de Hércules, o que demostra a importancia comercial daquel tráfico marítimo. Roma tiña portos estratéxicos ao longo das costas polas que navegaba tanto para abastecer as súas forzas militares, como para procurarse minerais de ouro, estaño e ferro que había por esta bisbarra. Tamén desta zona seguirían importando os romanos, como fixeron anteriormente os fenicios de Tiro, os caracoliños de mar chamados murex (purpura haemastoma) dos que se extraía a cor púrpura coa que tinguían as capas os emperadores e persoeiros da máis alta nobreza romana. 

   Despois do século I d.C. non volvemos a ter noticias destas poboacións até atoparnos co Diploma do rei don Silo do 23 de agosto de 775 de onde o noso inesquecible veciño, experto lingüista e latinista José María Rodríguez Díaz, deduce e fixa con certeza que o Mosteiro de Esperautano está na planicie de A Graña, concretamente entre os ríos Mera, hoxe desaparecido e o Alesancia (hoxe o río Grande) do que se deriva o actual topónimo de As Anzas. E si había un mosteiro de tal renome no século VIII tiña que haber un poder político e relixioso na zona con bastante anterioridade.

   A partir daqueles séculos VIII e IX podemos extrapolar que a poboación das Terras de Ribadeo xa tiñan certa relevancia dentro do territorio do Reino de Galiza. E nos séculos X, XI, XII e XIII está consolidada a poboación do propio Ribadeo sen ningunha dúbida, tal que así, que a primeiros dos século XIII comeza a construción da Igrexa-Catedral de Ribadeo que terminou sendo Colexiata, polo que si Ribadeo a primeiros do século XIII tiña entidade como para ser sé episcopal, quer dicir que xa viña de vello o seu renome e categoría. Perder aquela sé episcopal Ribadeo, foi perder o ser unha gran cidade pero... 

   Aquí rematamos o noso relato de Ribadeo na Noite dos Tempos, pois xa chegamos a súa Historia con maiúscula, á historia da anarquía feudal até o século XI, dos cabaleiros dotados de aptitudes físicas e de medios financeiros para selo e a súa relación cos señores, cimentada na fidelidade persoal e no reparto de prebendas que acabou por crear clientelas excluíntes pois cada guerreiro obedecía a un señor o que provocaba inseguridade civil e os campesiños cada vez máis empobrecidos quedaron atados ás terras propiedade dos señores. A autoridade real pasou a ser autoridade das decenas de señores (clérigos e nobres) que tiñan en propiedade as terras, aqueles señores que se enredaron en conflitos e guerras privadas entre uns e outros, os bárbaros non viñan do exterior, xurdían no seno da cristiandade esixindo a sangre dos “campesiños servos”. Estaba cristalizando o feudalismo, o nacemento das Ordes Militares de Cabalería, dalgunha das cales se fixo mención nos Escudos de Armas do Concello de Ribadeo. Pero iso é xa Historia escrita.

Zona de cata no Castro de As Grobas do ano 2009