Amosando publicacións ordenadas por relevancia para a consulta Marqués da Ría de Ribadeo. Ordenar por data Amosar todas as mensaxes
Amosando publicacións ordenadas por relevancia para a consulta Marqués da Ría de Ribadeo. Ordenar por data Amosar todas as mensaxes

20211109

RÍA DE RIBADEO, POR ENÉSIMA. Pancho Campos Dorado

RÍA DE RIBADEO, POR ENÉSIMA

Pancho Campos Dorado

Erguémonos o venres, 5 de novembro, cun titular de prensa “Asturias gana la batalla del topónimo y ría del Eo se equipara a Ría de Ribadeo” (La Voz de Galicia). “O Estado admite como cooficial o topónimo Ría do Eo” (Nós). Unha resolución tomada polo chamado “Instituto Geográfico Nacional” (IGN) que accede a pretensión do Principado.

Este instituto debería chamarse “Instituto Geográfico Terrestre Nacional” (IGTN) pois ese cadro de asalariados parece entender pouco ou nada de hidronimia, nin de talasonimia, nin de Usos e Costumes do Mar. Particularmente, non hai un só exemplo tal, en toda a costa galega, na cantábrica, e en todo o litoral da Península Ibérica, pois tanto as rías como as badías noméanse polo nome do porto comercial co que se trafica. Exactamente igual que en todo mundo, badías e estuarios levan o nome da cidade que ten o porto comercial máis importante, de aí que todas, absolutamente todas as cartas de navegación dos Institutos Hidrográficos do mundo enteiro teñan as rías nome de cidades e pobos, nunca levan o nome dun río que desemboca nelas. Nin hai badía do Orinoco, nin do Amazonas, nin do Hudson, nin do Nilo. Menuda barrabasada.

Pero ben, ao personal actual do IGN iso parece importarlle pouco, pois trátase dun problema entre Asturias e Galiza, quen sempre tivo a fatalidade de ser gobernada por políticos de terceira rexional.

Non entendemos nada. Asturias presenta un “Informe da Oficina de Política Lingüística do Principado de Asturias” sobre o nome da Ría de Ribadeo, escrito en un rebuscado galego oriental por un tal Antón García Fernández “Director General de Política Lingüística”, un chiringuito creado polo Principado, a quen acompañan na redacción uns cantos adláteres tan mal intencionados coma el. Das esperpénticas reviravoltas deste informe fixo un exhaustivo estudo D. Evaristo Lombardero (en Ribadeando o 29-10-2021 e La Comarca del Eo 22-maio-2021) polo que non vou a entrar a repetir aqueles argumentos. Este informe, sen máis, foi aceptado por IGN. Por que? Fixo o tal organismo oficial algunha enquisa semellante no entorno de Ría de Ribadeo, na zona galega ou asturiana, para contrastar o que di tal informa? Non. Non fixo nada.

Por outra banda, mencionan uns informes “oficiales” de 1871 para apoiar a súa sentencia, os cales, sabemos que son unhas escrituras de propiedade, onde un notario de turno, fai de “grafitero documental” pois cambia o nome oficial da Ría de Ribadeo pola denominación do Eo, cando xa había oficialmente cartas de navegación da Ría de Ribadeo, feitas por membros da Armada Española e do Ministerio de Mariña, das cales podemos aportar os datos:

1ª) Ano: 1776 Plano de la Ría de Rivadeo. Escala en varas casteláns 2000 varas = 18 cm. Autor: Luis Videgaray. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-7

2ª) Ano 1787 mes de Abril. Plano de la Ría de Rivadeo. Autor: Tomas Ramery. Escala en varas de Burgos 1000 varas = 10 cm Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-21.

3ª) Ano 1787 Plano de la Ría de Rivadeo, del Barquero, Bares, Cedeira y Vivero. Autor: Vicente Tofiño de San Miguel. Escala gráfica de una milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-5

4ª) Ano 1788 mes de Marzo. Autor: Miguel de la Fuente. Escala en varas de Burgos. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-3

5ª) Ano 1788 mes de Mayo. Autor: Tomás Ramery. Escala en varas de Burgos. Orixinal en Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-7.

6ª) Ano 1835 mes de Agosto. Autores: Miguel Antonio Blanco Ortigueira e José Antonio Villamil Saavedra. Escala de 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-8

7ª) Ano 1835 mes de Agosto. Autores: Miguel Antonio Blanco Ortigueira e José Antonio Villamil Saavedra. Escala de 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-1

8ª) Ano 1835. Plano del Puerto de Ribadeo en Galicia. Escala 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-30

9ª) Ano 1852. Carta Náutica plana del puerto de Ribadeo. Escala 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-2

10ª) Ano 1856. Carta Náutica de la Ría de Ribadeo. Autores: Antonio Miguel Blanco y Juan Tomás Cucullu. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-2

11ª) Ano 1860. Plano da Ría de Ribadeo. Autor: Juan Tomás Cucullu. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-1

Toda esta documentación da época pasou por alto aquel prototipo de notario “poeta”, dentro da clasificación que lles fai a este tipo de individuos Dª Victoria Armesto: “Lenin desconfiaba de la música, el Padre Sarmiento de la poesía y muchos padres [das familias fidalgas] parecen coincidir con estos recelos y antes de ver a sus hijos como poetas o músicos, prefieren verlos como notarios o registradores de la propiedad” (Galicia Feudal II, Ed. Galaxia 1969, p.353).

Penso que si a Administración Marítima seguira estando en mans da Armada Española, saberían que Pedro Teixeira (1569-1603) nos seus tratados de Xeografía xa ten biografía sobre a Ría de Ribadeo, e desde logo que non se pasaría por alto o valor histórico das CARTAS NÁUTICAS DA RIA DE RIVADEO, tanto do Instituto Hidrográfico Español como as do Almirantazgo Británico.

Pola nosa parte, non aceptamos para nada esta sentencia arbitraria e a todas luces partidista, dunha administración de parásitos que se reúnen de cando en vez para dicir si a facer dano. Esta sentencia é unha grande ignominia contra todo o sentido da Historia do Porto e Ría de Ribadeo, que levamos defendendo desde fai máis de 35 anos. Sempre estivemos atentos as falcatruadas que se estaban a facer por parte do Principado. Incluso desde a Asociación de Veciños de Ribadeo “O Tesón” denunciamos ante a Garda Civil o xoves 13 de maio de 2010, ao diario “La Nueva España” ese pasquín de Asturias que “despois de longos anos de ter usado dito diario de xeito constante o topónimo de “ría del Eo” en troques do legal “ría de Ribadeo”, agora xa non se conforma coa dita teima e dá unha puntada máis en contra do noso patrimonio, dicindo “que diversas instancias galegas queren impor o topónimo legal de xeito insidioso”. O artigo “Galicia quiere los cañones del Eo”, do día 5 do presente mes, entre outras cousas relativas ó nome da ría e ó patrimonio, aparece o texto “para las dos orillas de la ría del Eo, cuya denominación los nacionalistas gallegos querían cambiar por el de ría de Ribadeo” (La Comarca del Eo, 29 maio 2010). Falsidades constantes e cínicas expresións onde as houbera. Hoxe vemos que tíñamos razón. De aquelas ensidias estes resultados.

Continuabamos a explicar que este “xornal” (La Nueva España), “xa non só se conformaba coa difamación da nosa toponimia histórica senón que con un cinismo inusual, no artigo de mércores 5 de Mayo de 2010, menciona que os restos que hai no fondo do “estuario” son de pertenza “asturiana” e retrata aos raqueros do pecio histórico de “El Galgo de Andalucía” como se de heroes e patriotas se tratara”.

Este periódico falsea torticeiramente a información histórica, pois non teñen ningunha rigorosidade nas noticias que atinxen ao Reino de Galiza, as cales foron relatadas por D. Eduardo Lence Santar y Guitián [Xosé Isidro Fernández Villalba, Mondoñedo Regreso al Pasado V, cap.35 p. 117 a 127] como sigue: En 1719 torna a ter un importante comercio [Ribadeo] e era un gran porto estratéxico para a guerra no mar, por cuxo motivo o 27 de setembro deste ano sufría a invasión dos piratas ingleses -en número de seiscentos- que arribaron en tres fragatas de guerra e o “pretenden colonizar” ou máis ben saquear se non se aceptan os pagos de 2000 doblóns en metálico, trinta bois e vinte carneiros. As fragatas San Francisco e o Galgo de Andalucía que estaban aquí apostadas, antes de deixalas caer en mans inglesas os propios capitáns D. Lorenzo de Tablada e D. Sebastián Villaseñor respectivamente, préndenlles lume, e cuxos pecios aínda se deben atopar no fondo da Ría de Ribadeo. O Alcalde Maior de Ribadeo D. Juan Antonio del Llano y Osorio e unha pequena comitiva van falar para reunir os cartos co Alcalde Maior D. Francisco Antonio de Luaces y Somoza de Mondoñedo -capital da provincia-. Os ingleses saquean e queiman a vila durante tres largos días, e por fin reciben 2400 pesos que os ribadenses chegaron a reunir (600 doblóns), e con este botín en metálico retíranse o primeiro de outubro e levan áncoras de novo” (tamén no meu libro “Escudos de Armas do Concello de Ribadeo”, p.30-31).

No ano 2011, alertabamos do que estaban a facer no Principado ao poñer un nome a Reserva da Biosfera- Oscos-Río Eo e Terras de Burón co programa LEADER, no cal non se mencionaba para nada a Ribadeo, cando máis das tres cuartas partes do territorio son das Terras de Ribadeo e Miranda. Naqueles artigos, escritos neste mesmo semanario de La Comarca del Eo, Buronlandia (ligazón a Ribadeando; La Comarca del Eo, 1-outubro-2011), explicábamos en como, “no ano 1414, foi creado por Juan I de Castela o Principado de Asturias, e desde aquela foron apropiándose das Terras de Reboredo ou Terras de Ribadeo desde o río Navia o Eo (escritura de 1551 en Medina del Campo); a primeiros do século XX cambiaron o nome da Veiga de Ribadeo, este século XXI tócalle a Ría de Ribadeo e van, sen dúbida, polo Concello de Ribadeo completo, pois as terras xa son, polo que parece, as de Burónlandia, para o século XXII será Barreiros, a Espiñeira, Villaronte... no século XXIII Foz... e non sei cando chegarán a Catedral de Santiago...”.

En Buronlandia II, a un Juan sen Nome (Ribadeando, 14-setembro-2017 e La Comarca del Eo, 12-novembro-2011), falabamos da neglixencia que se cometía por parte da alcaldía de Ribadeo cando se permitían, sen levantar unha sola protesta, as denominacións da Casa da Ría, obviando de Ribadeo, a Casa da Ría del Encuentro, obviando de novo o de Ribadeo. Naquel mesmo artigo, tamén diciamos que tiveron “a “fachenda” de pasar por derriba da historia, sobre a resolución do Marquesado da Ría de Ribadeo” [BOE, Nº151. Real Decreto 591/2002, de 24 de Junio] e do informe do Ministerio de Fomento, sobre a resolución da nome da Ría de Ribadeo [Ministerio de Fomento, 13-Marzo de 2008]

De nada valeu. Falabamos, dos referentes que manipularon os datos “da Diadema de Ribadeo, descuberta fai máis de 200 anos, no Castro das Grovas, non sei como se pode ter tal desfachatez “académica”, como para dicir, que fai uns vinte anos, “reconocidos arqueólogos e historiadores” (innombrables pola miña parte) avalan a súa procedencia astur. ¿Qué pasou agora? ¿acaso encontraron seus “insignes adláteres”, dentro das vitrinas do Louvre, terra dos Oscos-Rio Eo e Terras de Burón, pegada na filigrana da Diadema de Ribadeo?”. Non pode crerse que lograron con todo tipo de falsidades arqueolóxicas que o Ministerio Arqueolóxico Nacional rexistrase a Diadema de Ribadeo como Diadema de Moñes. Pois sí, iso ocorreu, e está vixente. Continuaban falando tamén de que o “pecio da “Galga Andaluza” estaba en augas xurisdicionales asturianas e que “la Dirección General de Patrimonio del Principado la ha registrado en pleno derecho y obligación conservadora” ¿co dereito de qué? Agora que se van facer catas arqueolóxicas na Ría de Ribadeo ¿quen vai ser o Controlador de Patrimonio? ¿A Xunta ou o Principado? ¡Ribadeo perderá patrimonio de seu, como sempre!. Así mesmo ocorreu e está ocorrendo.

Diciamos en La Comarca del Eo (29-agosto-2009 e en Ribadeando) “o topónimo histórico lles importa mui pouco! ¡estáselles vendo o plumero a estes “marchantes de historia”! O que realmente importa é que a Ría de Ribadeo perda tal denominación porque así con ela perde a identidade galega. Para o meu ver, esta é a verdadeira razón. Así o espolio arqueolóxico da Ría de Ribadeo, empezarao o Principado en breve”... fai solo uns días se falaba na prensa de bucear e espoliar o pecio do “San Francisco” ou o do “Galgo de Andalucía”, como si fora derrelicto asturiano. ¡Ay amigo... cuestión de barbarísmos...! ¡e un pimento! ¡cuestión de moitos millos de euros en subencións europeas para seguir co espólio sitemático das terras e historia de Galicia! ¡xa fixeron o mesmo coa Diadema de Ribadeo agora “de los Oscos”...! ¡manda truco! ¡E a Ribadeo, tócalle por rebote... por ser a poboación fronteiriza...! ¡Si seguimos así, logo será fronteira Vilaframil, Dompiñor, A Devesa, etc.”... ¿Qué fai a Xunta de Galicia ó respecto? Qué sepamos, nada. Algúns, estábamos queimados co presidente Touriño, ó que Balbino Pérez (alcalde de Ribadeo) tivo que increpar pola súa mala “vocalización” do topónimo, ante Areces. E de este goberno da Xunta tampouco esperamos nada, posto que xa empezou a súa andadura de manifesta subordinación a intereses estraños a Galiza, poñendo en solfa a lingua, base esencial da nosa cultura galega”.

Pois ben. Todo isto que estaba pasando co topónimo da Ría de Ribadeo, foi denunciado por nós ata a saciedade. Diciamos en 2009, “Mentras houbo ribadenses na administración estatal e local, da talla e categoría de D. Leopoldo Calvo Sotelo (Marqués da Ría de Ribadeo, ¡menudo desplante lles pegou ós tartufos!) de D. Pancho Maseda ou de D. Eduardo Gutierrez, todos eles alcaldes de Ribadeo que menearon Roma con Santiago con cartas constantes de protesta as Institucións Españolas, Asturianas e Gallegas pola inquina manifesta, que se estaba a producir con dito topónimo, da Ría de Ribadeo, especialmente desde 1985 (época da apertura da maldita Ponte dos Santos) ou aproveitando calquera evento (como a creación das autonomías) para tratar de morder outro bocado máis do territorio ou da propia historia do Reino de Galicia (léase o Bierzo tamén). Das autoridades locales actuales, esperamos que continúen pola misma liña que os seus antecesores, sen perder unha coma... sen dar trégua a ignominia... pero segundo se están a desenrolar as cousas... ¡xa veremos si están a altura...! Agora, seguro que no Principado aproveitaran, polo que estamos vendo, a coronación do Principe de Asturias como rei (¡espero que viva D. Juan Carlos outros cincuenta anos al menos e de tempo a espallar as miñas cinzas na Ría de Ribadeo!). Non é broma. Xa vimos fai dous anos o Principe Felipe dicir en Castropol, Ria do Eo, polo que xa están concienciando o futuro rei para tal evento. Ademais, están preparando o terreo no parlamento de Asturias para que haxa “constancia previa de trámite” apoiada pola maioría dos seus partidos políticos, PP, PSOE e IU (léase artigo de Evaristo en La Comarca del Eo 14-agosto-2009)”

Despois dos alcaldes Eduardo e Balbino, non volvemos a ver unha nota de prensa, nin unha carta de protesta desde o Concello de Ribadeo. É máis, cando se lle dixo o alcalde que algo había que facer cos libros para escolares da Ría de Ribadeo e Ría do Eo, dixo que el estaba canso da polémica e que non ía protestar contra o alcalde de Castropol. Sr. D. Fernando Suárez Barcia, sinto moitísimo dicirllo, créame, pero non fixo ningún seguimento de todas estas falcatruadas. Son militante do BNG desde fai moitos anos, un galeguista ata a médula, pero vostede non volverá para a alcaldía de Ribadeo, co meu voto. Non é digno de sentarse na cadeira do Marqués de Sargadelos, un armador notable que mandou facer as cartas da Ría de Rivadeo, para meter aos seus 79 barcos mercantes no Porto de Ribadeo. Non se pode “pasar de todo” como fai e fixo a Deputación de Lugo, ou a Xunta de Galicia, o que da a entender de que os galegos temos o que merecemos. Isto que ocorre co nome da Ría de Ribadeo, é problema de tódolos galegos, pois queirámolo ou non, somos un pobo fronteira do Reino da Galiza e os representantes do Principado, están cambiándolle os “marcos” do territorio década tras década.

Non era difícil de predicir sabendo da “mamandurria” histórica da Administración españolista (que non española), que como diciamos, esperarían a que o Príncipe Felipe de Borbón chegara a reinar, e aínda por derriba, teñen a carambola de que se namora de Dª. Leticia, que sería a primeira raíña consorte asturiana. Non había máis que esperar que houbera un individuo apropiado na alcaldía de Ribadeo e outro Instituto Geográfico Nacional, para que se dobregara todo as pretensións do Principado de Asturias, e mira por onde tócalles un murciano, un conveciño da xuíza que lle dita a famosa sentencia a unha galega da “Galicia Profunda”. Que máis queremos, somos uns cenizos.

-- 
Algunha entrada anterior:

 

20090830

Artigo de Pancho Campos na Comarca de onte sobre a Ría de Ribadeo e o seu topónimo

SOBRE A RIA DE RIBADEO
Volvemos a ver en estas queridas páxinas de La Comarca del Eo a ignominiosa controversia sobre o topónimo da Ría de Ribadeo. Os artigos de José María Rodriguez, de Victor Moro, de Pancho Ledo e o de Evaristo Lombardero de semanas atrás non teñen desperdicio. Esto estáse salindo de castaño oscuro. Decir no parlamento do Principado de Asturias que é Galicia a que quer impoñer a denominación de Ría de Ribadeo e para levar o caso o Tribunal Constitucional, por afrenta pública hacia o patrimonio do Reino de Galicia, da Comunidade Autónoma de Galicia ou como lle queiran chamar eses señores denominados “demócratas”, ou viceversa, esos demócratas denominados “señores”.
Pero non debemos engañarnos cos acontecementos que actualmente se estan a dar, e olvidar o verdadeiro obxetivo orquestado sistemáticamente desde fai séculos: O roubo descarado das terras e da identidade propia do Reino de Galicia, por parte das provincias limítrofes...e naturalmente Ribadeo, pobo fronteira, é o que perde século a século parte da súa identidade.
Vexamos o por qué de esta xenreira hacia as Terras de Ribadeo. Según narra Eduardo José Pardo na súa obra “El mariscal Pedro Pardo de Cela y la Galicia de fines del siglo XV”, en páxina 43: “en el panorama de Galicia de la época [siglo XIV] ... vemos como Bayona, La Coruña, Vivero, Ribadavia, Lugo, Tuy, Orense y especialmente Santiago, viven plenamente el auge comercial que entonces se extiende por Castilla y se declaran abiertamente defensores de la legitimidad de Pedro I (El Cruel) frente a las aspiraciones de la nobleza y de Enrique de Trastamara”
Tras a derrota de Pedro I en Montiel o 14 de marzo de 1369,: “el rey Enrique II (de Trastámara) concede el 20 de diciembre de 1369 el Condado de Ribadeo al capitán francés Pierre de Villaines que había sido hecho prisionero por el Principe de Gales cuando luchaba a favor del de Trastamara: “damovos en donación por juso de heredad agora y para vuestos fisos herederos en linea derecha que de vos son descendentes o descederán, la nuestra villa de Ribadeo en la pobla de Navia, con todos sus Alfoces e con todas sus aldeas e términos que le pertenecen o pertenecer deben, que lo hayades a título de Condado vos e vuestros erederos que de vos son descendidos...”
Aqui empeza o odio é o perverso desexo de posesión por unhos e outros, da tamaña concesión real, como son as fértiles e magníficas Terras de Ribadeo (¡desde fai seis séculos!).
En tempos de Carlos I se enaxenaron, en venta do ano 1555, as terras da Pobra de Navia que pasan a ser de Oviedo (apoiada tal usurpación o Reino de Galicia, posiblemente en un documento firmado polo obispo de Mondoñedo, obrigado por problemas de faldas que había entre éste e o obispo de Oviedo, “tolos de amor” ambo-los dous por unha moza do Condado de Ribadeo). Ata fai 60 anos aínda había na esquina de unha casa o lado do rio Frejulfe a entrada de Navia, unha placa que decía: “hasta aqui llegan las Tierras de Ribadeo”.
Despois da Guerra da Independencia, o condado de Ribadeo perde outro anaco de territorio, esta vez polo lado oposto, ou sexa, perde dende Reinante ata o Masma.
En fechas recientes do século pasado, despois da Guerra Civil, pérdese a denominación de Vega de Ribadeo por Vegadeo (que había sido Beyga de Ribadeo, desde polo menos o 30 de Abril de 1313 carta-documento de Vilanova de Oscos depositada no Arquivo Histórico Nacional (A.H.N.) ¡En fín!
Agora xa non é un concello, agora xa é todo un ¿mal informado? parlamento do Principado quen quere cambiar a denominación histórica de Ría de Ribadeo, pola esperpéntica Ría do Eo. ¿qué está a pasar aqui? ¿cómo é posible que unha denominación promovida pola tozuda inquina hacia todo o de Ribadeo de cuatro individuos, esté pasando a maiores?.
¡Esto quer decir que o topónimo histórico lles importa mui pouco! ¡estáselles vendo o plumero a estes “marchantes de historia”! O que realmente importa é que a Ría de Ribadeo perda tal denominación porque así con ela perde a identidade galega. Para o meu ver, esta é a verdadeira razón. Así o espolio arqueolóxico da Ría de Ribadeo, empezarao o Principado en breve. Fai solo unhos días se falaba na prensa de bucear e espoliar o pecio do “San Francisco” ou o do “Galgo de Andalucía”, como si fora derrelicto asturiano. ¡Ay amigo... cuestión de barbarísmos...! ¡e un pimento! ¡cuestión de moitos millos de euros en subencións europeas para seguir co espólio sitemático das terras e historia de Galicia! ¡xa fixeron o mesmo coa Diadema de Ribadeo agora “de los Oscos”...! ¡manda truco! ¡E a Ribadeo, tócalle por rebote... por ser a poboación fronteiriza...! ¡Si seguimos así, logo será fronteira Vilaframil, Dompiñor, A Devesa, etc. etc. ¿ou quizáis o Masma...a Ría de Foz?
¿Qué fai a Xunta de Galicia o respecto? Qué sepamos, nada. Algúns, estábamos queimados co presidente Touriño, o que Balbino Pérez (alcalde de Ribadeo) tuvo que increpar pola súa mala “vocalización” do topónimo, ante Areces. E de este goberno da Xunta tampouco esperamos nada, posto que xa empezou a súa andadura de manifiesta subordinación a intereses extraños a Galiza, poñendo en solfa a lingua, base esencial da nosa cultura galega; logo, para un topónimo da terra galega, non esperamos que fagan nada de nada. De autoridades pusilánimes e o que traballan o dictado... pouco se pode esperar.
Mentras houbo ribadenses na administración estatal e local, da talla e categoría de Leopoldo Calvo Sotelo (Marqués da Ría de Ribadeo, ¡menudo desplante lles pegou os tartufos!), de Pancho Maseda ou de Eduardo Gutierrez (todos eles alcaldes de Ribadeo) que menearon Roma con Santiago con cartas constantes de protesta as Institucións Españolas, Asturianas e Gallegas pola inquina manifiesta, que se estaba a producir con dito topónimo, da Ría de Ribadeo, especialmente desde 1985 (época da apertura da maldita Ponte dos Santos) ou aproveitando calquera evento (como a creación das autonomías) para tratar de morder outro bocado máis do territorio ou da propia historia de Galicia (léase o Bierzo tamén). Das autoridades locales actuales, esperamos que continúen pola misma línea que os seus antecesores, sin perder unha coma... sin dar trégua a ignominia... pero según se están a desenrolar as cousas... ¡xa veremos si están a altura...!
Agora, seguro que no Principado aproveitaran, polo que estamos vendo, a coronación do Principe de Asturias como rei (¡espero que viva D.Juan Carlos outros cincuenta anos al menos e de tempo a espallar as miñas cinzas na Ría de Ribadeo!). Non e broma. Xa vimos fai dous anos o Principe Felipe decir en Castropol, Ria do Eo, polo que xa están concienciando o futuro rei para tal evento. Ademáis, están preparando o terreno no parlamento de Asturias para que haxa “constancia previa de trámite” apoiada pola maioría dos séus partidos políticos, PP, PSOE e IU (léase artigo de Evaristo en La Comarca del Eo 14-agosto)
Algunhas veces creo que vendría ben a entrada a saco de unha lei marcial, por seis ou sete meses, para votar fora esta mal entendida “democracia de partidos” e que intentaran enseñar en donde está a raia da disciplina, da dignidade, da honraded, da ética, cousa que se perdeu por completo cos gobiernos civiles de partido, donde vale todo, non se respeta nada, excepto o día anterior as eleccions en que todo son promesas de “clientelismo decimonónico”. ¡Triste, pero eu vexo así! e esto non é pasar pola dereita da dereita, senon polo anarquismo libertario: “O orden sin o poder”, pero con dispciplina e organización, libre de clases políticas enriquecidas e medradas a base de subencións e prebendas, veñan de donde veñan.
Por eso penso que si a Administración Marítima seguira estando nas maos da Armada Española, saberíamos que Pedro Teixeira (1569-1603) nos seus tratados de Xeografía xa ten biografía sobre a Ría de Ribadeo, e desde logo que non se pasaría por alto o valor histórico das CARTAS NÁUTICAS DA RIA DE RIBADEO, que facendo un resumen son:
1ª) Ano: 1776 Escala en varas casteláns 2000 varas= 18 cm. Autor: Luis Videgaray. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-7
2ª) Ano 1787 mes de Abril. Autor: Tomas Ramery. Escala en varas de Burgos 1000 varas = 10 cm Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-21.
3ª) Ano 1787 Plano de la Ría de Rivadeo, del Barquero, Bares, Cedeira y Vivero. Autor: Vicente Tofiño de San Miguel. Escala gráfica de una milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-5
4ª) Ano 1788 mes de Marzo. Autor: Miguel de la Fuente. Escala en varas de Burgos. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-3
5ª) Ano 1788 mes de Mayo. Autor: Tomás Ramery. Escala en varas de Burgos. Orixinal en Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-7.
6ª) Ano 1835 mes de Agosto. Autores: Miguel Antonio Blanco Ortigueira e José Antonio Villamil Saavedra. Escala de 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-8
7ª) Ano 1835 mes de Agosto. Autores: Miguel Antonio Blanco Ortigueira e José Antonio Villamil Saavedra. Escala de 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-1
8ª) Ano 1835. Plano del Puerto de Ribadeo en Galicia. Escala 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-30
9ª) Ano 1852. Carta Náutica plana del puerto de Ribadeo. Escala 1 milla marítima. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-2
10ª) Ano 1856. Carta Náutica de la Ría de Ribadeo. Autores: Antonio Miguel Blanco y Juan Tomás Cucullu. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-2
11ª) Ano 1860. Plano da Ría de Ribadeo. Autor: Juan Tomás Cucullu. Orixinal Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-1
As cartas do pasado século da Ría de Ribadeo, pódense atopar nos catálogos do Instituto Hidrográfico Español e nos do Almirantazgo Británico.
¡Si estos non son antecedente históricos sobre un topónimo que baixe Deus e o vexa!
F.J. Campos

20210909

INFORME SOBRE DOCUMENTOS E MAPAS ONDE APARECE REFLECTIDA A DENOMINACIÓN RIA DE RIBADEO. Evaristo Lombardero Rico

INFORME SOBRE DOCUMENTOS E MAPAS ONDE APARECE REFLECTIDA A DENOMINACIÓN RIA DE RIBADEO


INTRODUCIÓN


    O presente informe consta de tres apartados. No primeiro apórtanse unha serie de documentos dos séculos XVI e XVII onde aparece a denominación “Ría de Ribadeo” ou a mesma fórmula aplicada a outras rías galegas. No segundo inclúense dous materiais literarios do século XXI de especial relevancia pola categoría científica e académica dos seus autores e no terceiro figura unha listaxe de Mapas e Cartas Mariñas onde aparece reflectida a denomina
    O obxectivo é exclusivamente informativo, facendo declaración expresa de eludir calquera tipo de polémicas. Calquera particular ou entidade queda autorizada para facer o uso que estimen axeitado destes materiais, sen ningún tipo de limitacións. Asemade este informe está aberto a críticas, suxestións au aportes de novos materiais que poden achegar as persoas o desexen.
    Tódolos materiais que se citan inclúen a referencia das fontes utilizadas. Os materiais da Biblioteca Nacional (11 515 documentos) foron revisados entre o día 20 de abril e o 30 de maio de 2021. E posible que en datas posteriores se teñan incluído novos documentos. Os materiais procedentes do Museo Naval foron facilitados por persoal de este organismo, pero non revisamos persoalmente todos os fondos de esta fonte. Non se incluíron materiais de tipo turístico ou informal. Tampouco se incluíron materiais de grafía dubidosa (por exemplo R. de Ribadeo) ou borrosa.
    Tomouse especial precaución en evitar duplicacións, de xeito que cando aparece mais de un documento do mesmo autor débese a que corresponden a distintas edicións. Os achádegos preséntanse por orde cronolóxica da data de edición, que non sempre coincide ca data que figura no documento.
    No apartado I so incluímos materiais dos séculos XVI e XVII porque lle demos prioridade á procura dos documentos mais antigos.
    O número de persoas que colaboraron neste traballo é moi amplo. So citaremos, por ser especialmente significativas, as aportacións de D. Francisco José Campos Dorado, D. Antonio Gregorio Montes, D. José Mª Lombardero Rico e D. Víctor Moro Rodriguez, sin embargo os erros e carencias son responsabilidade unicamente do asinante.
    Respectouse a grafía en linguas castelá, inglesa e francesa dos orixinais.


RESUMO


    Preséntanse dous documentos literarios do século XVI onde aparece a denominación “Ría de Rivadeo”, un libro onde se utiliza a fórmula “Ría de unha vila ou cidade” en tres rías galegas e cinco actas notariais que utilizan a mesma expresión. Do século XVII recóllense numerosas citas da mesma fórmula nas obras do cartógrafo Pedro de Teixeira e 110 actas notariais de operacións comerciais na Ría de Ribadeo. Ademais exponse unha carta de un particular ao rei de España ca mesma denominación.
    Polo que atinxe aos mapas e cartas mariñas apórtase un mapa de Pedro de Texeira do século XVII xunto cas citas xa mencionadas que acompañan aos mapas. Do século XVIII preséntase nove mapas ou cartas mariñas de diferentes autores, unha de elas alemá. Do século XIX expóñense 75 mapas ou cartas mariñas, dúas inglesas, catro francesas, dúas alemanas e dúas belgas. Do século XX inclúense 35 mapas, deles dous franceses, un norteamericano e dous ingleses. En un mapa de 1999 figura a dobre denominación “Ría del Eo” e “Ría de Ribadeo”. Do século XXI preséntanse cinco mapas ca fórmula “Ría de Ribadeo”, todos eles de autores españois. En total son 124 mapas de organismos oficiais ou de publicacións acreditadas nos que figura a denominación “Ría de Ribadeo” e un no que aparece a dobre denominación “Ría del Eo” e “Ría de Ribadeo”. Polo que atinxe á nacionalidade da publicación tres son alemás, catro inglesas, seis francesas, unha norteamericana e dúas belgas. As restantes son españolas.
    Apórtanse, asemade, dous documentos literarios do século XXI asinados por coñecidos investigadores universitarios de moi alta cualificación onde ratifican a denominación Ría de Ribadeo.


I.- DOCUMENTOS LITERARIOS DOS SÉCULOS XVI E XVII ONDE APARECE A DENOMINCIÓN RÍA DE RIVADEO


LICENCIADO MOLINA. 1.550 


    Bartolomé Sagrario de Molina, nado en Málaga en data descoñecida e falecido entre 1572 e 1577 foi un coengo da catedral de Mondoñedo, onde residiu dende 1547, despois de viaxar por Galicia dende 1533. Escribiu un libriño titulado “Descripcio del Reyno de Galizia y de las cosas notables del” editado en Mondoñedo en 1.550. Existe unha edición facsímile dispoñible na rede. (Ed. Faxtor. Valladolid 2005). Na “Parte III” trata “De los Puertos y Rías del Reyno” e na IV “De los Rios y Pueblos”. Describe algúns aspectos das rías galegas e poboacións colindantes e refírese textualmente á Ría de Arousa, Ría de Betanzos e Ría de Viveiro. Cita nove veces a Ribadeo con expresións como: “…toma la mar en una ría que está Ribadeo…”. En ningún caso utiliza expresións do tipo “Ría do Landro” ou “Ría do Eo” ou otras que se presten a confusión. En resumo nombra varias rias galegas cas mesmas denominacións que coñecemos na actualidade de tal xeito que semella razoable supoñer que ese era o uso cotián a mediados do século XVI ou algún decenios antes, tendo en conta as súas viaxes por Galicia dende 1533 e que o libro foi escrito entre 1547 e 1549. Pola otra banda diferencia perfectamente os conceptos de porto, ría e río. (Véxase José Filgueira Valverde. 1949) 


CRISTOBAL DE BARROS. 1.569 


    Cristobal de Barros é un asesor da corte de Felipe II coñecido pola sua actuación na organización técnica da escuadra española na batalla de Lepanto. En 1569 redacta un informe encargado pola corte de Felipe II para coñecer os recursos en materia de construción naval na cornixa cantábrica. O parágrafo que nos interesa di así:
Lo que se a hecho çerca de las maderas.
En lo que toca a las maderas, yndiferentemente y sin execuçion alguna se cargan en todo el Prinçipado de Asturias y en la ria de Rivadeo en grandisima cantidad y en algunos puertos de Galiçia, esto en birtud de algunas liçençias que para heso se dan, digo para Galiçia, que en l’Asturias y en la ria de Ribadeo no las piden…

    Véxase: Javier Enríquez y Enriqueta Sesmero, Revista de Estudios Marítimos del País Vasco, San Sebastián 2000. 


FASTOS DE CASTROPOL EN EL SIGLO XVI 


    É un longo poema relacionado ca redención do poder episcopal da vila de Castropol (1574-1579). O poema comenza así:


Castropol, do antiguamente
por Estrabón se designa
que fue la ciudad Olina
muy famosa y preminente
sita do ba la corriente
del rio Eo al mar Oceano
entre el reino Galeciano
y Asturias, haciendo raya
por la ría, puerto y playa
que oy de Riuadeo se nombra…


    Véxase: Eloy Benito Ruano. Fastos de Castropol en el Siglo XVI. Boletín de Estudios Asturianos, RIDEA nº 20, 1966. Este autor expón que a autoría podería atribuírse a D. Pedro Alvarez de Acevedo, nativo de Castropol e bacharel ou licenciado por Salamanca. Polos relatos do extenso poema deduce que fue redactado a finais del século XVI ou comezos do XVII. Aos efectos do tema que tratamos a expresión : “la ría… que oy de Riuadeo se nombra” ten un significado inconfundible.
    Fermín Bouza Brey comenta tamén este poema en “Noticias históricas sobre la introducción del maíz en Galicia” Imp. Y Editorial Maestre. Madrid.1953. 


PEDRO DE TEIXEIRA. 1.622 


    Pedro de Teixeira Albérnaz é un cartógrafo portugués adscrito á corte de Felipe IV amplamente coñecido polas magníficas edicións actuais dos seus traballos e por numerosas comunicacións en prensa e medios de divulgación. Teixeira foi comisionado por mandato real para estudar as costas españolas e portuguesas, iniciando un percorrido e traballo de campo dende a fronteira vasco-francesa en setembro de 1622, que remata no 1630 despois de algunhas interrupcións. Nos documentos accesibles describe polo miúdo, tendo en conta as condición e medios da época, os portos, ríos, medios defensivos, enseadas, recursos económicos, incluso roupas e costumes das diferentes comunidades polas que pasa, constituíndo un material moi importante na historia da cartografía española.
    Os seus traballos, que estiveron perdidos ou esquecidos ate hai poucos anos consisten nunhas descricións literarias dos seus achádegos e dúas coleccións de debuxos ou mapas. Dos traballos literarios coñécense tres exemplares ou reproducións manuais, non todos idénticos. Un deles, conservado na Biblioteca Nacional española foi editado no 1908 e no 1910 no Boletín da Real Sociedad Geográfica. A primeira e unha edición parcial e a segunda completa.
    Os códices achados recentemente son dous. O primeiro leva por título “Compendium Geographicum” e foi descuberto na Universidade de Upsala (Suecia). Está accesible nunha magnífica edición da Fundación Alvargonzález, a Universidade de Upsala e o Museo Naval (Gijón, maio, 2001). En resumen o Compendium Geographicum é un caderno de oito láminas que inclue unha “Tabla Primera del Orbe de la Tierra”, a segunda da Península Iberíca e outras seis das costas cantábrica e a atlántica galega. Aínda mais cada mapa acompañase de unhas breves notas que fan referencia as terras e costas. Ademais de esta colección de mapas o Compendium Geographicum inclúe un relato descritivo máis amplo que as notas mencionadas e semellante, aínda que non idéntico, ao documento conservado na Biblioteca Nacional. En un dos mapas que leva por titulo “Principado de Asturias” aparece reflectida a denominación “Ría de Ribadeo”, así como nos textos devanditos.
    Un segundo achádego dos traballos de Teixeira, moito mais importante e extenso que o anterior, tivo lugar en decembro do 2000, por un grupo de investigadores españois, na Biblioteca Nacional de Viena, onde estaba depositado. Leva por título “Descripción de España y de las costas y puertos de sus reinos” e tratase de un códice que inclúe unha descripción literaria similar á xa coñecida da Biblioteca Nacional Española, anque non idéntica e 99 mapas da Península Ibérica, os reinos ou rexións e unha serie de cartas ou debuxos de localidades, portos, rías etc. Segundo os expertos esta obra inaugura a cartografía moderna no noso país. Este segundo achádego deu lugar á publicación de un tomo de gran calidade, con artigos de diversos autores( Ed. Nerea. San Sebastián, outubro, 2002).
    Recentemente tivemos novas dun novo achádego na Biblioteca Casanatense de Roma, de un documento que leva por título: “Descripción de la Costa de España hecha por (o lugar do autor queda en branco)”. Segundo algúns autores este novo documento sería unha reprodución dos anteriores.
    Os traballos de Texeira non foron editados no seu tempo por considerarse materiais reservados ou segredos de interese estratéxico, segundo algúns autores. Todos os achádegos devanditos son reproducións manuais.
    En todos os traballos de Teixeira, tanto nun mapa do Principado de Asturias como nas notas acompañantes ou nos documentos literarios descritivos aparece recollida a expresión “Ría de Ribadeo”, debendo suliñarse que en todo o seu percorrido só aparece a mesma fórmula na “Ría de Santander” e nas restantes rías galegas. Nos documentos devanditos non aparecen expresións do tipo “Ría do (nome de un rio)” ou fórmulas que se presten a confusión.
    Pola outra banda, tendo en conta o método de traballo (un auténtico “traballo de campo”) e os contidos diversos dos relatos de este autor, que sobrepasan amplamente o que sería unha sinxela carta xeográfica ou de navegación, pódese afirmar que Teixeira atópase por primeira vez (quedaría a dúbida de Santander) ca denominación “Ría de unha vila ou cidade” ao chegar a Ribadeo, e así o rexistra citando despois ás restantes rías galegas (Ría de Vigo, Ría de Pontevedra, etc). Dos datos anteriores despréndese que a fórmula “Ría de Ribadeo” xa era a expresión utilizada naquela época entre os veciños da comarca, o que concorda cos documentos presentados anteriormente.
 

ACTAS NOTARIAIS RECOLLIDAS POR JOSE MARIA LOMBARDERO NOS ARQUIVOS HISTÓRICOS PROVINCIAIS DE LUGO E OVIEDO (Datos inéditos)
 

   Este historiador revisou as actas de escribanos do Arquivo Histórico Provincial de Lugo dos séculos XVI e XVII para un estudo sobre os movementos portuarios e comerciais na Ría de Ribadeo (O Comercio Marítimo da Ría de Ribadeo nos séculos XVI e XVII, ed. Lar 2018), atopando máis de 700 documentos que conserva fotocopiados. De eles, en 115 manuscritos notariais aparece a expresión “Ría de Ribadeo” ou “Ría y Puerto de Ribadeo”. Tamén en tres ocasión mencionase a “ría” sen especificar máis detalles. En ningún caso se encontra a expresión “Ría del Eo” ou fórmula similar que se poda prestar a confusión. Cinco de estas actas corresponden ao século XVI, a partir do 4 de agosto de 1586 (non se conservan anteriores) e as 110 restantes ao século XVII.
    Convén suliñar que o traballo de este autor non estaba orientado a buscar este dato e que a maioría dos documentos son de lectura moi difícil ou imposible, polo tanto é probable que o número real de citas da Ría de Ribadeo sexa moito maior. Semella evidente que o uso da expresión “Ría de Ribadeo” entre os escribanos de Castropol ou Ribadeo era o cotián nos séculos XVI e XVII.
    Este autor tamén ten revisando o Arquivo Histórico de Asturias para o estudo dos movementos portuarios de Navia e Luarca (ed. CICEE, Gijón, 2021). Da devandita revisión apórtanos a instancia que Juan Alonso dirixe ao rei o ano 1696 da que extractamos o parágrafo seguinte:
… está pendiente de que S.M le honre en atención a sus servicios y los que han hecho a su real corona sus ascendientes, con el título de Marqués, y que asimismo de nuevo ha ofrecido a S.M. 3.000 carros de madera puestos a su costa en la lengua del agua de la Ria de Ribadeo en el Principado de Asturias…” (AHA, C/5753, 20-7-1696).
    Suliñemos que nesta revisión tampouco se atopou a expresión “Ría del Eo” ou “Ría del Navia” ou outras que se presten a confusión.

II.- DOUS DOCUMENTOS ESPECIALMENTE SIGNIFICATIVOS DO SÉCULO XXI


    GONZALO ANES ALVAREZ DE CASTRILLON, nado en Trelles (Coaña) no 1931. Economista e historiador, catedrático na Universidade de Santiago de Compostela e na Complutense de Madrid. Entre as numerosas actividades do seu curriculum suliñamos a de Director da Real Academia de la Historia. “La Ría de Ribadeo” artigo publicado no diario ABC o día 27/8/2002, no que expón as bases históricas e xeográficas da denominación “Ría de Ribadeo”.

 
    FRANCISCO QUIROS LINARES. CAMPO DEL TABLADO. Revista Asturgalaica de Cultura. nº 2, pax. 5, 2005. “UN HITO CARTOGRÁFICO DEL EO: EL MAPA DE PEDRO DE TEIXEIRA”. Quirós Linares foi unha autoridade indiscutible da xeografía española, catedrático da Universidade de Oviedo e autor de numerosos traballos e publicacións. No artigo citado resalta a importancia da obra de Teixeira e usa dúas veces a denominación “Ría de Ribadeo”.

III.- LISTAXE DE MAPAS E CARTAS MARIÑAS ONDE APARECE A DENOMINACIÓN “RÍA DE RIBADEO”


ABREVIATURAS E FONTES: 


BN MAD Biblioteca Nacional Mapas antiguos digitalizados; BDM Biblioteca Digital Mundial; CHA: Cartografía Histórica de Asturias. Juan Sevilla 2.008; CME: Cartografía Militar de España; CP: Colección particular; G BDG Galiciana Biblioteca Digital de Galicia; IGN: Instituto Geográfico Nacional; MN: Museo Naval; RBGP: Rede de Bibliotecas Públicas de Galicia.
    (Non se inclúen as abreviaturas e fontes de documentos illados que aparecen reflectidas en cada un deles).

RESULTADOS:

1632 DESCRIPCIÓN DE LA COSTA DEL PRINCIPADO DE ASTVRIAS. Pedro de Teixeira. COMPEMDIVM GEOGRAPHICVM. Ed. Ramón Alvargonzález Rodríguez. Gijón, 2001. Pags. 100-101, 103, 123, 141 (cita dúas veces a Ría de Rivadeo) e 142.(Inclúe mapas e textos).

1634 LA DESCRIPCIÓN DE ESPAÑA Y DE LAS COSTAS Y PUERTOS DE SUS REINOS. EL ATLAS DEL REY PLANETA. Pedro de Teixeira. ED. Nerea. San Sebastián 2002. Pax. 324 e nº 40 dos mapas (Mapa e texto).

1776 MN Plano de la Ría de Rivadeo. Escuela de Navegación del Departamento de Ferrol. Luis Videgaray. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-7 2ª

1777 BN MAD (nº 6150) Mapa del Principado de Asturias al Serenísimo Sr. Don Carlos Antonio Príncipe de Asturias por D. Tomás López.

1787 MN Ría de Rivadeo. Tomas Ramery. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-21.

1787 MN Plano de la Ría de Rivadeo, del Barquero, Bares, Cedeira y Vivero. Vicente Tofiño de San Miguel. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-5.

1788 MN Plano de la Ría de Rivadeo. Miguel de la Fuente. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-3 5ª.

1788 MN Ría de Ribadeo Tomás Ramery. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-7

1788 Plano de la Ría de Ribadeo. Escola Náutica de Barcelona. Roquer, Josep. Museu Maritim de Barcelona.

1789 CP Carta Esférica de la Costa de Galicia. D. Vicente Tofiño de San Miguel.

1798 BN MAD (nº 1072). Asturias Principatus. FRANZ LUDWIG GÜSSEFELDT. Nuremberg.

1810 BN MAD (nº 500). A New Map of Spain and Portugal compiled by Jasper Santial. London

1811 BN MAD (nº 5991) Mapa de España.

1812 BN MAD (nº 7052) New military Map of Spain and Portugal. Published by John Stockdale. London.

1820 BN MAD (nº 2580) Carte Physique de l´Espagne et de Portugal. Par Bory de St Vicent.

1835 MN Plano de la Ría de Rivadeo. Miguel Antonio Blanco Ortigueira, José Antonio Villamil Saavedra y Miguel Peres Golfullo. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-8.

1835 MN Plano de la Ría de Rivadeo. Miguel Antonio Blanco Ortigueira y José Antonio Villamil Saavedra. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-1.

1835 MN Plano del Puerto de Ribadeo en Galicia. Autor desconocido. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-30.

1837 BN MAD (nº 6270) Mapa del Reino de Leon y del Principado de Asturias. Por A.H.DUFOUR. París.

1838 CHA (pag.187) Mapa de las Provincias de Asturias, León y Palencia del Guardia Nacional.

1841 BN MAD (nº 6310) Mapa General de los Caminos de España y Portugal. Por A.H. DUFOUR. París.

1842 BN MAD (nº 10408) Spanien u. Portugal. In VIER BLÄTTERN.

1843 CHA (pag 90) Mapa del Reyno de Leon y del Principàdo de Asturias. A.H. Dufour.

1845 BN MAD (nº 2104) Carta Geométrica de Galicia. Domingo Fontán.

1847 CHA (pag.192) Provincia de Oviedo, antiguo Principado de Asturias. R. Alabern y E. Mabon.

1847 BN MAD (nº 1968) Carta Esférica de la Costa de Galicia, desde la Punta Barroco hasta Cabo Toriñana. D. Juan de Dios Sotelo. Gefe (sic) de Escuadra. Secretario de Estado y del Despacho de Marina.

1850 BN MAD (nº 6324) Mapa General de España y Portugal. G.de Medrano. Francisco Nacente Editor.

1852 BN MAD (nº 6003) Mapa de España y Portugal por D.Pedro Martín de López.

1852. MN. Carta Plana del puerto de Ribadeo. Antonio Rafael Martínez. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-37-2.

1853 BN MAD (nº 9457) Provincia de Oviedo. Grabado por R. Mabern y E. Mabon.

1855 BN MAD (nº 6528) Mapa Topográfico de la Provincia de Oviedo. Por D. Guillermo Schulz. Corregido con arreglo a los datos suministrados por la Diputación Provincial.

1856 MN Carta Náutica de la Ría de Ribadeo. Antonio Miguel Blanco y Juan Tomás Cucullu. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-2.

1856 MN Plano Geométrico de parte de la Ría de Rivadeo. Juan Tomás Cucullo.

1857 CHA (pag.195) Mapa Geológico de la Provincia de Oviedo. Guillermo Schulz.

1859 BN MAD (nº 3095) Colección de Mapas Especiales de España. División Moderna. Por D. Miguel Avellana.

1860 BN MAD (nº 7592) Península Española. Francisco Coello.

1860 MN Plano de la Ría de Ribadeo. Felipe Santiago de Palacio.

1860 MN Plano da Ría de Ribadeo. Juan Tomás Cucullu. Museo Naval de Madrid, Cartografía E-23-1.

1861 BN MAD (nº 7593) Península Española. Francisco Coello.

1862 BN MAD (nº 1466). Bosquejo Dasográfico de la Provincia de Oviedo. D. Francisco García Martino.

1863 BN MAD (nº 4216) Atlas de España y de sus Posesiones en Ultramar. D. Francisco Coello.

1864 BN MAD (nº 5778) LUGO. Atlas de España. D. Francisco Coello.

1866 CHA (pag.203) Provincia de OVIEDO. Asturias. A. Ronchi y Cia Editores.

1868 BN MAD (nº 7714) Planos de los Puertos de Cedeira y de las Rías de Vivero y Ribadeo. Tte. de Navío D. Pedro Ruidavets. Dirección de Hidrografía.

1867 G BDG Provincia de Lugo F. Rubio y Cia. Ed.

I870 BN MAD (nº 7406) Oviedo. Principado de Asturias, Por Francisco Coello.

1870 BDM Provincia de Lugo. Francisco Boronat y Satorre.

1872 BN MAD (nº 10407) Spanien und Portugal in IV BLÄTTERN.

1877 BN MAD (nº 4226) España y Portugal. Para uso de las escuelas. Por D. José P. Morales.

1878 BN MAD (nº 6527) Mapa Topográfico de la Provincia de Oviedo. Por D. Guillermo Schulz.

1879 BN MAD (nº 4224) España y Portugal por D. Francico Coello.

1879 BN MAD (nº 6417) Mapa Geológico de España y Portugal. Don Federico Botella y de Hornos.

1879 CHA (pag.117) Provincia de Oviedo. Francisco Boronat y Satorre.

1880 BN MAD (nº 6333) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1880 BN MAD (nº 4204) España Mapa General. Emilio Valverde.

1880 BN MAD (nº 6069) Mapa de las aguas Minerales y termales de España y Portugal por el inspector general de Minas Excmo. Sr. D. Federico de Botella y de Hornos de la Real Academia de Ciencias.

1880 BN MAD (nº 6304) Mapa General del Distrito Militar de Galicia. D. Emilio Valverde y Alvarez.

1880 BN MAD (nº 9435) Atlas Geográfico Descriptivo de la Península Ibérica. Provincia de Lugo. D. Emilio Valverde.

1880 BN MAD (nº 9456) Atlas Geográfico Descriptivo de la Península Ibérica. Provincia de Oviedo.

1881 BN MAD (nº 6348) Mapa general de la península Ibérica Islas Baleares y Canarias. D. Emilio Valverde y Alvarez.

1881 Carta Geográfica Descriptiva de la Provincia de Lugo. D. Emilio Valverde. Ilustración Gallega y Asturiana.

1881 G BDG Principales Puertos de Asturias y Galicia. Ilustración Gallega y Asturiana.

1882 BN MAD (nº 3258) Costa Septentrional de España. Ría de Ribadeo. Por el Teniente de Navío don Pedro de Riudavets. Dirección de Hidrografía.

1883 BN MAD (nº 6335) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1883 BN MAD (nº 6336) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.(Nota: Este mapa parece igual ó anterior, pero é outra edición diferente, ver orixinal).

1883 CHA (pag.211) Mapa industrial y comercial de la provincia de Asturias. Pedro Milá. Lit. Pigrau.

1884 BN MAD (nº 5990) Mapa de España. D. Carlos Ibáñez. Reservas y Depósitos del Ejército.

1884 BN MAD (nº 6339) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1885 BN MAD (nº 4203) España Mapa general. Emilio Valverde.

1885 BN MAD (nº 6330) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1885 BN MAD (nº 6420) Mapa Geológico e la Península Ibérica. Depósito de la Guerra. D. Emilio Valverde y Alvarez.

1886 BN MAD (nº 7231) Nuevo Mapa de España y Portugal y de sus colonias. J.Dosseray. Bruselas.

1886 Mapa del Antiguo Reino de Galicia y Principado de Asturias. En Guia del Antiguo Reino de Galicia y Principado de Asturias. Emilio Valverde y Alvarez.

1888 BN MAD (nº 6442) Mapa Hipsométrico de España y Portugal. D. Federico Botella y Hornos.

1888 BN MAD (nº 7230) Nuevo Mapa de España y Portugal y de sus colonias. J.Dosseray. Bruselas.

1889 BN MAD (nº 6413) Mapa Geológico de España. Excmo. Sr. D. Manuel Fernández de Castro.

1889 BN MAD (nº 6331) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1889 CP Puerto de Ribadeo. Sociedad Minera de Villaodrid.

1890 BN MAD (nº 6332) Mapa general de España y Portugal y Principales Posesiones Españolas. D. Faustino Paluzie.

1891 BN MAD (nº 4223) España y Portugal por Elías Zerolo. Garnier Hermanos. Paris.

1891 BN MAD (nº 6296) Mapa Estadístico Minero de España.

1892 BN MAD (nº 6297) Mapa Estadístico Minero de España.

1896 BN MAD (nº 3268) Costa Septentrional de España. Desde el Puerto de Vega hasta el Cabo Toriñana. Depósito Hidrográfico.

1898 BN MAD (nº 2055) Carta General de la Costa Septentrional de España. Desde Cabo Ortegal hasta el rio Adour. Depósito Hidrográfico.

1898 BN MAD (nº 6340) Mapa general de España y Portugal. Por José Paluzie Lucena.

1898 CHA (pag.213) Provincia de Oviedo. Dirección General de Obras Públicas.

1900 BN MAD (nº 9434) Provincia de Lugo. Dirección General de Obras Públicas.

1900 BN MAD (nº 9455) Provincia de Oviedo. Dirección General de Obras Públicas.

1901 CHA (pag.215) Oviedo. Benito Chias Carbó.

1904 CHA (pag.115) Ferrocarril de Los Cabos (Pravia) a Ferrol. D. Reinoso. Tipolitografía J. Palacios. Madrid.

1905 BN MAD (nº 6038) Mapa de Galicia. Nueva Historia y Monografías Geográficas de las Provincias de España. A. Pérez Asensio Pizarro.

1909 CP Mapa General de España y Portugal y excolonias españolas. José Palucié Lucena.

1910 BN MAD (nº 3485) Côte Ouest de France et Côte Nord d´Espagne. France Service hydrografique et océanografique de la marine.

1914 BN MAD (nº 3486) Côte Ouest de France et Côte Nord d´Espagne. France Service hydrografique et océanografique de la marine.

1915 CP Provincia de Oviedo Ed. Martín. Barcelona.

1917 BN MAD (nº 5779) Atlas Enciclopédico de España. Lugo. CASA EDITORIAL CALLEJA.

1920 CHA (pag.219) Asturias, Lugo. CUERPO DE ESTADO MAYOR DEL EJÉRCITO.

1920 RBPG Plano de la Ría de Ribadeo. J. Cadenet, L.Galván y J.Becerril. Sección de Hidrografía. Madrid.

1927 BN MAD (nº 5967) Mapa de Asturias por Guillermo Schulz.

1928 CP Plano de la Villa de Ribadeo. Editorial A. Martín. Barcelona.

1944 BN MAD (nº 9773) Ribadeo. Serie 1:50.000. Dirección General del Instituto Geográfico Catastral.

1945 BN MAD (nº 11064) Vegadeo. Dirección General del Instituto Geográfico y Catastral.

1957 CP Carta Náutica de la Ría de Ribadeo. Benito García Espina.

1959 CME. Plano Director Ribadeo.

1964 Army Map Service. US Army.

1968 CP Provincia de Oviedo. Diputación de Asturias.

1983 IGN. Península Ibérica Baleares y Canarias. Instituto Geográfico Nacional.

1985 Carta Náutica Ria de Ribadeo. Instituto Hidrográfico de la Marina.

1986 Principado de Asturias. Caja de Ahorros de Asturias.

1988 Comarcas de Galicia. Consellería de Presidencia. Xunta de Galicia.

1988 IGN. Serie 1:200.000 Mapa Provincial de Asturias. D.G. del Instituto Geográfico Nacional.

1989 CME. Vegadeo. Cartografía Militar de España.

1990 IGN. Serie 1:25.000 Vegadeo. D.G. del IGN.

1990 IGN. Serie 1:25.000 Ribadeo. D.G. del IGN.

1992 Mapa de Carreteras. Principado de Asturias. Consejería de Industria, Turismo y Empleo. Oviedo.

1993 Gijón to Punta Candelaría. Spain North Coast. Almirantazgo Británico.

1993 Ports of the North. Coast of Spain. Amirantazgo Británico.

1993 Carta Náutica Ría de Ribadeo. Instituto Hidrográfico de la Marina.

1994 CME. Ribadeo. Cartografía Militar de España.

1998 Carta Náutica Ría de Ribadeo. Instituto Geográfico de la Marina.

1999 IGN. Mapa Topográfico Nacional. D.G. del IGN. 1:25.000. (Neste mapa aparece a dobre denominación “Ría de Ribadeo” e “Ría del Eo”).

2002 IGN. Lugo Mapa Provincial. D.G. del IGN.

2004 IGN. Galicia Mapa Autonómico. D.G. del IGN.

2004 IGN. Asturias Mapa Autonómico. D.G. del IGN.

2004 IGN. Serie 1:25.000 Ribadeo. D.G. del IGN.

2006 Carta Náutica Puerto de Ribadeo. Instituto Hidrográfico de la Marina.

20101130

Marquesado renovado: Ría de Ribadeo

Unha nota que parece só atinguir ós ribadenses: o marquesado de Ribadeo xa pasou, vía BOE, ó fillo maior de Leopoldo Calvo-Sotelo y Bustelo, Leopoldo Calvo-Sotelo Ibáñez-Martín, novo Marqueś de 'la ría de Ribadeo'. Así temos un título nobiliario que fai honra ó nome oficial da ría, denostado en moitos lugares. O irmán do novo Marqués, Juan, é político en Castropol, e é certo que non tiña lembrado escoitarlle ou lerlle outro nome para a ría, pero tampouco o de ría de Ribadeo. Por iso fixen unha procura en internet, e atopo que hai veces que bordea o tema, pero hai algunha que vai ás claras, como nesta entrevista, onde non pode escorrer unha pregunta direita ainda que o intenta:
"-¿Ría del Eo o de Ribadeo?
-Otro asunto que no debería ser un conflicto, pero lo es. Es una polémica inventada, artificial. Cuando era alcalde y como portavoz del PP siempre he dicho ría del Eo, por respeto a mis vecinos. La abuela de mi mujer, que es asturiana y tiene 95 años, siempre dice ría del Eo. Soy consciente de que en el lado asturiano de la ría se ha dicho desde hace muchísimo tiempo ría del Eo. Al final el conflicto lo zanjó una comisión geográfica en Madrid. Naturalmente hay que reconocer un derecho a los habitantes de esta zona a llamar a la ría como ría del Eo, lo que ya es más discutible es que esa denominación deba ir en las cartas náuticas. Esa batalla no salió bien, pero eso no impide que coexistan ambas denominaciones. " (La Nueva España)
Así pois, será pola clara postura de La Nueva España en contra do nome oficial de ría de Ribadeo, pero o caso é que na nota o irmán do Marqués da ría de Ribadeo opta por algo que poderiamos chamar 'cooficialidade matizada', con repetición do topónimo rexeitado oficialmente. Así, segue a aclarar a renglón seguido:
"-¿A qué atribuye la polémica?
-El problema se sacó políticamente de su contexto porque a veces se pretende buscar la identidad en el conflicto. Asturias se ha sentido en la necesidad de hacerse más asturiana reivindicando una denominación en la que se quitara el nombre de Ribadeo. Como portavoz del PP, hablo de la ría del Eo, pero a mí me sale ría de Ribadeo, aunque en muy pocas ocasiones, porque aquí, normalmente, no ponemos apellido cuando se habla de la ría.
-El debate se reavivó con el título nobiliario a su padre.
-Sí, aunque fue una polémica razonablemente menor. Evidentemente, mi padre, que nació en Madrid y vivió aquí, no había dicho en su vida ría del Eo, como el 95 por ciento de los ribadenses."
Pode chegarse a diversas conclusións, (Juan Calvo Sotelo, postura mantendo a súa postura a parte deixa ben ás claras "Asturias se ha sentido en la necesidad de hacerse más asturiana reivindicando una denominación en la que se quitara el nombre de Ribadeo") pero ocórreseme unha delas, agora que moitas cousas s emiden por internet: o número de veces que sae nas procuras o nome o Eo asociado á ría multiplícase en cada artigo nesa prensa asturiana.
En fin, algo que seguirá. Mentras, xa temos ascensor á ría (Ribadeo) ou nave verde sobre o peirao (porto 'da Veiga', Castropol), no que toca á beira, e recheos nunha e outra zona da ría. Seguirá isto tamén?

20080321

Ría de Ribadeo


Despois de que o Instituto Xeográfico Nacional dictaminara o que coido que non facía falta dictaminar, unhas cantas citas (a favor e en contra) como segunda de hoxe, como entrada antes de acceder ó que saiu na prensa sobre o tema (e sairá), a parte das moitase entradas sobre o tema que se poden poden ver no blog e derivados, ou no de José Mª, Discriminados, ...

1.
Un artigo que saco de ABC:
La ría de Ribadeo
GONZALO ANES, Director de la Real Academia de la Historia
28-7-2002 00:29:25

Con motivo de la concesión, por Su Majestad el Rey, del título de marqués de la Ría de Ribadeo a Don Leopoldo Calvo-Sotelo, son frecuentes los comentarios sobre la denominación de esta merced. Hay quienes la consideran inexacta para designar el estuario en que se juntan las aguas del Eo con las del mar Cantábrico. Se dice que el verdadero nombre de ese entrante marítimo, que es también amplia desembocadura de la legendaria corriente de agua, es el de ría del Eo. Tal afirmación no responde a la realidad histórica.

Sin ser especialista en toponimia, aunque sí admirador de quienes cultivan esa disciplina, me decido a tomar la pluma para terciar en el debate, hasta ahora verbal, aunque con entidad suficiente como para que a alguien se le ocurra defender por escrito la denominación Ría del Eo, con pretensiones de vincularla a la más remota antigüedad.

Afortunadamente, las denominaciones Ría de Ribadeo y Ría del Eo no son topónimos oscurecidos por el paso del tiempo a causa de la evolución propia o por cambios en la lengua que los originó. Los nombres de lugar, en estos casos, pueden hacerse incomprensibles u opacos. Dan lugar tales situaciones de opacidad a que se atribuya a los topónimos cuyo significado se ha perdido por evolución, o por haber desaparecido la lengua originaria, a versiones actuales fundadas a veces en falsear el pasado, dando por buenas versiones míticas que no tienen nada que ver con la verdad histórica. Como ejemplo, se me ocurre ahora señalar el del significado que se dio en tiempos al topónimo Navia, villa situada en la desembocadura del río del mismo nombre, en el Principado de Asturias: una versión que contó con aquiescencias hacía derivar el topónimo de Noega, «por haber sido Noé su fundador». Igual origen tendría Noya, en Galicia. Genealogistas de los siglos XVII y XVIII no vacilaron a veces en atribuir tan pintorescos orígenes a determinados topónimos, e iguales libertades se tomaron respecto al origen de familias cuyos ascendientes remotos no dudaron en situar en tiempos de los godos, o de los romanos, o -ya en el delirio de la imaginación- en vincularlos a personajes bíblicos. Con el topónimo que designa la masa de aguas dulces y saladas del espacio en que se juntan las del mar y las del Eo no tenemos ese problema de opacidad. El significado de ría no ofrece dudas. Ribadeo no significa otra cosa que lugar situado más allá del Eo. En cuanto al significado de Eo, los autores suelen coincidir en considerar que el topónimo es de origen prerromano y resultado de una evolución que, según las fuentes documentales más antiguas, habría derivado de Iuve (año 755) a Euve o Heuve (año 878) y a Obe (años 905, 906 y posteriores) que conserva actualmente la feligresía de San Juan de Obe, situada en la orilla izquierda de la ría.

Es asunto que merece una explicación el de las designaciones de las distintas masas de agua del noroeste y norte de España, tanto en Galicia como en toda la costa cantábrica, a las que afluyen los ríos. Esas masas de agua no recibieron nunca el nombre del río al que sirven de desembocadura, por un localismo explicable en las costumbres de las gentes que viven en las orillas de las grandes corrientes de agua. Los habitantes de los pueblecitos de los distintos valles no designan nunca el río con el sustantivo con el que se conoce en geografía. Para ellos, la corriente de agua es el río grande, y así lo distinguen de los ríos pequeños, sus afluentes.

Para designar las aguas de los estuarios en los que desembocan los ríos del norte y noroeste de España, se utilizó siempre el nombre de la ciudad, villa o pueblo más importante situado a sus orillas, en las cercanías del mar. Así, la desembocadura del río Verdugo se conoce y conoció siempre como ría de Vigo. La del Lérez, como ría de Pontevedra; la del Ulla, como ría de Arosa; la del Tambre, como ría de Muros y Noya; la del Jallas, como ría de Corcubión; la del Alcazán, como ría de Camariñas; la del Ayones, como ría de Cerme y Lage. Las rías de la Coruña, Betanzos, Ares y Ferrol corresponden a los ríos Mero, Mandeo, Eume y Jubia. En las rías de Cedeira, Santa Marta de Ortigueira, Barquero, Vivero y Foz desembocan varios ríos, entre los que destacan Punta de Cabo, el Mera, el Sor, el Landrove y el Masma. En las rías de Avilés, Ribadesella, Tina Mayor, Tina Menor, San Vicente, Santoña y Bilbao desembocan los ríos Alcores, Nalón, Sella, Deva, Nansa, Escudo, Asón y Nervión. Parecería exceptuarse la desembocadura del río Navia, pues se denomina ría de Navia, por la villa de ese nombre, la única existente en la desembocadura. Y es ría de Navia y no del Navia, como habría de designarse si correspondiera al río. Por consiguiente, la desembocadura del Eo recibió siempre, y debe recibir hoy la denominación de ría de Ribadeo, ya que esa villa es la más cercana a la costa, y más populosa que las otras dos situadas en las orillas de la gran masa de agua: Figueras y Castropol. Ribadeo, y las poblaciones citadas, dieron nombre a las rías por costumbre de las gentes de mar que llegaban con sus embarcaciones a los puertos o que salían de ellos.

Los viejos mapas -impresos y manuscritos- las cartas marinas, coinciden en designar la desembocadura del Eo como Ría de Ribadeo. En las magníficas colecciones de mapas de la Real Academia de la Historia, hay una amplia muestra de esas denominaciones para convencer a los reticentes. En el Atlas Marítimo de España de Vicente Tofiño de San Miguel (1789) hay una excelente carta de la Ría de Ribadeo fechada en 1788. Por si no bastaran los mapas, cabe recordar que, en el viejo Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, de Sebastián de Miñano, en el tomo III, (1826) se describe brevemente Eo como «río de España, en Galicia" que nace en el valle del Pedroso en la provincia de Lugo, siguiendo su curso hacia el norte, después de entrar en la provincia de Mondoñedo «por tierra de Miranda». En el lugar de Conforto, "principia a servir el mismo río de línea divisoria del Principado de Asturias por espacio de tres leguas y media, formando la ría de Ribadeo, a cuyo extremo está la villa de este nombre que es la primera de Galicia por aquella parte». Pascual Madoz, en su Diccionario (tomo XIII, 1849), también describe el Eo y señala que, al llegar al lugar y barca de Porto, «desemboca en la ría de Ribadeo». A pesar de estas realidades de la historia, ocurre que, en conversaciones y hasta en escritos, se utilice ría del Eo para designar la desembocadura de la corriente fluvial, aunque tal uso sea contrario a la tradición de siglos. Su Majestad el Rey, además de premiar a Don Leopoldo Calvo Sotelo con la merced de marqués de la Ría de Ribadeo, con tal denominación ha sido fiel a lo que resulta de la historia y de la geografía.

2.
Pregunta que casi podria ser de trivial... ¿Nombre del rio que desemboca en el cantabrico formando la Ria de Aviles? (no vale tirar de Google... ;) )

3.

sacado de http://www.riadeleo.com/historia/la_ria_del_eo/ria_del_eo_versus_ria_de_ribadeo.html:

artículo firmado por D. José Luís Pérez de Castro, publicado en el periódico La Voz de Asturias el Jueves 27 de agosto de 1987, con motivo de la inauguración del Puente de Los Santos.


Don José Luís Pérez de Castro, es abogado, escritor, bibliófilo, director del R.I.D.E.A (Real Instituto de Estudios Asturianos) y uno de los más prestigiosos investigadores del occidente asturiano.


La procedencia de la ría del Eo


Con motivo de la apertura del puente de los Santos ha surgido en la calle la polémica de si la ría sobre la que cruza ha de llamarse ría del Eo o más propiamente ría de Ribadeo. Y a nuestro entender los argumentos son obvios, teniendo en cuenta que los hechos pesan siempre mucho más que los dichos.


Históricamente sabemos que la ría que forma el Eo desde su ensanchamiento en La Abra de San Juan de Abres (primitivo puerto hasta que se desplazó a Porto) para desembocar al Cantábrico entre la Punta de Las Cruces y la Isla Pancha fue toda ella propiedad de Castropol –quizá desde 1154- ratificada por Sancho IV, e indiscutible a partir de la sentencia proveída el 3 de noviembre de 1583 y dada por Juan de Grijalba contra Ribadeo, declarando de Castropol toda la ría, de un lado y de otro por suya; como consecuencia de la redención que le otorgó Felipe II en 1580 liberándola del señorío episcopal ovetense. Sentencia que conocemos por traslado y testimonio de Pedro Galván.


En cumplimiento del R.D. de 30 de agosto de 1889 durante los días 5 a 18 de noviembre de ese mismo año, se practicaron las actas de deslindes del término municipal de Castropol, y entonces volvió a quedar establecido como límite oeste del concejo la margen izquierda del río Eo hasta la Punta de las Carrayas y de aquí en línea hasta la Punta de la Cruz, doblando ésta para seguir al norte con el Cantábrico.


Como efecto de ese pleno dominio y deslinde castropolense, los escribanos y notarios de este distrito gozaban de jurisdicción hasta la ribera gallega y autorizaban sus actos y otorgaban sus documentos al pié de las playas y puertos ribadenses “en todo lo que cubre el mar”. Por lo mismo diversas resoluciones judiciales confirmadas por el Tribunal Supremo (auto de 17 de mayo de 1897) y la Audiencia de La Coruña, resolviendo conflictos jurisdiccionales de competencia surgidos entre los juzgados de primera instancia de Castropol y Ribadeo, la consideraban igualmente propiedad de Castropol y el límite provincial quedaba en la propia orilla gallega. De aquí, que las fincas de la Entreseca de Abres a la parte izquierda del Eo, o sea a la de Galicia se inscribían en el Registro de la Propiedad de Castropol y tributaban en el concejo de Vegadeo, por cuanto “la línea divisoria de este término municipal y el de Travada pasa por la Olga de Pedrido que es el antiguo álveo del río Eo”.

Y las cuestiones de pesca se ventilaban ante los tribunales asturianos.

Partición Salomónica

Esta situación perduró unos ocho siglos, hasta que en 1956 se incoa un nuevo expediente para la fijación de la línea límite divisoria entre los municipios asturianos (Vegadeo y Castropol) de una parte, y los gallegos (Trabada y Ribadeo) de la otra. En él se alegaron por los dos primeros cuantos documentos históricos y vigentes como el deslinde de 1889 establecían la colindancia directa con los segundos en la marca de máxima pleamar en la orilla oeste de la ría; y tanto Trabada como Ribadeo, a una sola voz, en argucia muy propia del proceder forense galaico, negando tal colindancia, invocaban interponerse entre ambos la ría, porque era jurisdicción de Marina; y de no ser así, suplicaban subsidiariamente que el deslinde se estableciese en la línea central de las aguas como lo venía siendo en los tramos más ascendentes.

El Ministerio de Gobernación, oídas las partes, previos dictámenes de la Dirección General de Administración Local, del Instituto Geográfico y Catastral y de la Comisión Permanente del Consejo de Estado, con base en los mismos y en que en el acta de 14 de mayo de 1927 las partes reconocieran no existir línea de colindancia entre sí por interponérseles la ría; sin analizar el resto de la prueba aportada, resolvió, en julio de 1958, fijar dicho límite en el eje de las aguas corrientes del río, desde la presa de los salmones o Molinos de Abres hasta adentrarse en el mar; sin perjuicio de la Jurisdicción de Marina y dejando a salvo las servidumbre y demás derechos de la zona marítimo terrestre. La resolución, pura ficción jurídica, partía la ría salomónicamente con lo cual, hoy por hoy, mitad es gallega y la otra asturiana. Por ello, días pasados, los alcaldes de Ribadeo y Castropol se estrecharon la mano en el centro del nuevo puente, como divisoria de ambas provincias, en señal de hermandad.

No obstante, aún siendo toda la ría –como se la denomina habitualmente por los ribereños- propiedad de Castropol, tuvo cierto arraigo, en la cartografía y usos navales, a partir del siglo XIX, la denominación: Ría de Ribadeo. La explicación era obvia y aceptable. Por un lado, coincidió con que los lugares de su margen derecha, aunque asturianos, y adscritos durante el XVIII a la provincia marítima de Avilés, pasaron a depender directamente de la Ayudantía de Marina de Ribadeo; lo cual, unido a la preponderancia comercial del puerto de Ribadeo en esa época, hizo que en los derroteros y cartas de navegación se emplease el nombre de ría de Ribadeo, aunque exclusivamente entre las gentes de mar. Pero como ahora dichos lugares ya no pertenecen a la jurisdicción de Marina de Ribadeo, sino a la de Luarca (Comandancia Marítima de Gijón) aquella única razón denominadora resulta extemporánea, inapropiada y equívoca, por lo que entendemos no tiene razón de prevalecer ni aún en lo naval.

Quienes con un criterio excesivamente localista, absorbente y mezquino, sostienen a ultranza la denominación de ría de Ribadeo olvidando razones históricas y variantes jurisdiccionales, invocan aún en su apoyo dos sofismas: por un lado, que la edición del mapa del Instituto Geográfico y Catastral la llama ría de Ribadeo y que dicho mapa es de observancia legal. Argumento pueril, por cuanto ni existe disposición alguna que imponga aceptar en materia geográfica lo que dice el Instituto Geográfico, ni podemos aceptar por dogma de fe toponímica las hojas de un mapa que, en ese aspecto precisamente, está plagado de errores y disparates; con lo que resulta incongruente aceptarlo por infalible y hacer causa de lo que es mero efecto. Si lo primero cuestionable es el propio mapa no puede ser por si mismo esgrimido en la cuestión.

El otro argumento que se viene utilizando por quienes rechazan el nombre de el Eo para la ría, es que, por lo general, las rías llevan el nombre de la población más importante, y así nos ponen de ejemplo la ría de Vigo, la de Pontevedra, la de Coruña, o Vivero. Argumento irrebatible respecto a esos lugares concretos, por cuanto las dos orillas del río pertenecen a la misma jurisdicción; pero inaceptable e inextensible a una ría que en su mitad es de Galicia y en la otra de Asturias, y porque de prevalecer un argumento cuantitativo, entonces podría invocarse que de las cuatro villas de la ría, tres al menos son asturianas y sólo una gallega.

Criterio historicista.

No faltaron quienes con un criterio historicista, alegaron que Ribadeo equivale a Riberas del Eo y en efecto con ese significado se comprendía en la Edad Media por tierras, es decir, la mesopotamia del Navia al Eo; pero como esa equivalencia no está vigente y ahora nadie aceptaría, como entonces, que Castropol es Ribadeo, tal denominación sería equívoca, ya que hoy por Ribadeo entendemos sólo la comarca del municipio gallego de ese nombre. Nos parece pues más aceptable e imparcial, que si la ría la forma el Eo en su desembocadura; que es cuando dicho río es más propiamente Eo (Euve, Ove) pues para arriba de la Olga de Reme y hasta el confín con Santiso se le conoció por río Grande de Abres, y aguas ascendentes por Río de Miranda, la ría que el Eo forma no debe de tener otra denominación que ría del Eo ya que además el Eo, hoy tan gallego como asturiano, nos hermana a todos y a todos debe de sernos su nombre reverencial; máxime a Ribadeo que le da nombre. Y es mucho más propia esa denominación global, y no que cada uno use ría de Vegadeo, ría de Castropol, ría de Figueras, o ría de Ribadeo, según las tierras que sus aguas bañen; ya que este criterio aparte de anacrónico, sería separatista.Y si la ría es común, y común nos es a todos el Eo, para mi aquella no debe de tener otra denominación que la de ría del Eo. Esta es además la que emplea cierta cartografía civil, antigua y moderna, y así lo comprendieron también en Galicia, quienes en 1903 editaron aquel bello álbum titulado Postales Ría Eo. Y así la nombran, aún del propio Ribadeo, Gamallo Fierros, Dionisio Franco, y tantos otros, que con un criterio inteligente aceptan que la realidad geográfica y actual no admite otra denominación, y está por encima de mezquinos localismos.

3.

A nova de hoxe de La Voz de Galicia:

El estuario del Eo se llama ría de Ribadeo

La Comisión Geográfica Nacional confirma los informes de la Xunta y de otros colectivos y zanja, en teoría, la polémica entre Galicia y Asturias sobre el topónimo

Autor:

M. G. Balseiro

Fecha de publicación:

21/3/2008

La Comisión Geográfica Nacional del Consejo Superior Geográfico, que depende del Ministerio de Fomento, determinó proponer que el estuario del río Eo, que limita geográficamente los territorios de Asturias y Galicia, se denomine oficialmente ría de Ribadeo.

El organismo, que es el que se encarga de informar sobre los topónimos y proponer la normalización de las denominaciones geográficas en todo el territorio nacional, zanja así, en teoría, un viejo litigio entre ambas comunidades, que se concretó en la elaboración de informes técnicos de uno y otro Gobierno autónomo avalando los respectivos topónimos: ría de Ribadeo para la Xunta; ría del Eo para el Principado.

Razones a uno y a otro lado no han faltado nunca para defender cada una de las denominaciones toponímicas de esa línea fronteriza entre ambas comunidades. En la orilla gallega, tanto el Concello de Ribadeo como la Plataforma en Defensa da Ría de Ribadeo mantuvieron siempre dos argumentos básicos. Por un lado, aportando una relación de mapas y documentos antiguos, entre ellos tres del siglo XVI con la denominación de ría de Rivadeo, así como cartas marinas del siglo XVIII, y 38 documentos de este tipo del siglo XIX con la misma referencia, y no solo españoles, sino también franceses, alemanes e ingleses.

Denominación tradicional

El segundo argumento está relacionado con la denominación tradicional de las rías en el Cantábrico, que toman para sí el nombre de la población de mayor entidad en la desembocadura del río, y que en este caso es Ribadeo.

Los asturianos argumentan también hechos históricos, señalando que desde 1154 la ría era propiedad en su totalidad de la localidad asturiana de Castropol, avalada con sentencias emitidas en 1583 contra las aspiraciones de Ribadeo; las actas de deslindes de Castropol de 1889, y que las cuestiones administrativas de pesca se «ventilaban» ante los tribunales asturianos.

Fue en 1956 cuando, según el investigador asturiano José Luis Pérez de Castro, que también aporta los anteriores argumentos a favor de la ría del Eo como topónimo, se fija la línea divisoria entre Galicia y Asturias en la propia ría. El Principado expone además en el informe que envió a la comisión que el topónimo tradicional más válido en ambas orillas es el de «ría del Eo-ría do Eo, de uso exclusivo en Asturias y mayoritario en Galicia».

En los foros de Internet hay defensas apasionadas a favor de una u otra denominación, según se tercie. Un internauta incluso hace una pregunta que casi podría ser del juego del Trivial. «¿Nombre del río que desemboca en el Cantábrico formando la ría de Avilés?, y no vale tirar de Google». Se decanta por la postura gallega. Desde Asturias algunos internautas no dudan en culpar a los nacionalistas gallegos de intentar imponer la denominación.

Satisfacción

El colectivo gallego que más ha defendido el topónimo oficial de ría de Ribadeo ha sido la plataforma homónima. Su presidente, Evaristo Lombardero, acogía con satisfacción la decisión de la comisión geográfica, que señala que una cosa son las múltiples denominaciones que popularmente tienen las rías y otra el nombre oficial. «É a lei do péndulo, unha resolución que non ten discusión, tomada por unha comisión técnica e profesional que tuvo en conta moitos informes», concluye Lombardero.