¿QUE E UN PORNA? - artigo de Evaristo Lombardero Rico

¿QUE E UN PORNA?
Dende hai varios anos vimos insistindo na necesidade de que a Ría de Ribadeo conte con un PORNA, pero coido que nunca explicamos o que significa esta palabra.
PORNA son as iniciais de PLAN DE ORDENACION DOS RECURSOS NATURAIS.
¿E qué importancia ten ésto de ter un Plan de Protección dos Recursos Naturais da Ría de Ribadeo?. Para respostar a esta pregunta hai que botar man do sentido común e mais da lexislación vixente en materia de medio ambiente.
O sentido común dinos que esta ría é un espacio que compartimos varios miles de persoas e hai unha serie de actividades como son os recheos, os verquidos, os portos, as industrias, as obras, os deportes, o marisqueo etc. que xeneramos as persoas. Vivimos a carón da ría e vivimos da ría e queiramolo ou non, xeneramos unha contaminación e un deterioro do medio natural derivado do tipo de vida da sociedade moderna. A custión é a seguinte: ¿Queremos facer algo para conservar este medio natural ou pensamos que non é necesario molestarse porque a ría pode con todo?. Facer “algo” significa establecer unhas normas de protección para conservar o que hai e que cadaquén non teña barra libre para dispoñer ao seu antoxo do qué pertence ao conxunto da sociedade.
Vexamos o estado da legislación vixente. No ano 1989 aprobouse unha lei de Protección dos Espazos Naturais, posteriormente derogada e ampliada no 2007 (Lei 42/07 de 13 de decembro, BOE 14-12-07). Estas leis obligan ao goberno español e aos gobernos autonómicos a redactar eses plans de protección que chaman PORNA. Ademais a lexislación europea tamén exixe a redacción destes plans de protección para os espazos naturais incluidos no Rexistro de Zonas de Especial Protección de Aves, Convenio RAMSAR, Rede NATURA 2000 e Reserva da Biosfera.
De xeito moi resumido o PORNA é unha norma de obligado cumplimento que debe establecer unha serie de elementos naturais, biolóxicos, paisaxísticos, culturais, urbanísticos, etc. que deben ser preservados para o futuro e as actividades humanas estarán controladas e deberán respetar estes elementos e adaptarse a esa norma. Por exemplo as normas urbanísticas municipais teñen que adaptarse ao PORNA.
O primeiro problema que temos é que dende 1.989 ata hoxe non hai nengunha proposta ou proxecto dos gobernos autonómicos, do goberno español, dos partidos políticos ou das maiorías ou minorías dos parlamentos e dos concellos que prantexasen a necesidade e mais a obriga de acadar esa norma de protección. Por decilo dalgún xeito existe un consenso negativo para eludir este plan de protección. Porque xa pasaron 23 anos dende marzo do 89, e xa pasaron polos concellos, polos gobernos e polos parlamentos varios centos de persoas e duas ducias de partidos políticos e resulta moi choqueiro, por non dicer sospeitoso, que a ninguén se lle ocorrese prantexar esta custión. Mesmo, cada pouco celebránse xornadas e xuntanzas sobre medio ambiente, acuden conferenciantes a nivel de cadeiradegos, directores xerais, directivos de sociedades ecoloxistas de sona mundial pero ninguén fala e ninguén escoita a necesidade de ter unha norma obligatoria de protección.
O segundo problema, que interactúa co primeiro é que nas sociedades humanas que habitan a carón da ría hai moi pouca información e escasa sensibilidade sobre a necesidade de ter unha norma de protección que suliñe os valores positivos a protexer e mesmo impida obras e verquidos como que o que denunciamos recentemente.
A miña impresión persoal é que un colectivo organizado, chámese plataforma ou como se queira, segue sendo absolutamente imprescindible para conseguir algún ano destes unha mínima mellora do actual estado da ría.
Evaristo Lombardero Rico.

SOBRE O PORNA DA RIA DE RIBADEO . Evaristo Lombardero

 

A ría, no OpenStreetMap

SOBRE O PORNA DA RIA DE RIBADEO

    Estes dias estase falando outra vez do nome da Ria de Ribadeo. Estou agardando recibir o informe que a D.G. de Política LLingüistica do Principado de Asturias remitiu á DG do Instituto Geográfico Nacional para coñecer exactamente a sua proposta e cecais escribir algo.

    Namentras quixera lembrar que a Ría de Ribadeo debera contar con un Plan de Ordenación dos Recursos Naturais se se cumplise a Ley 4/89 de "Protección de los Espacios Naturales y de la Fauna y Flora Silvestre" e a declaración de Zona ZEPA o 23 de Novembro do mesmo ano. A Lei 4/89 foi derogada posteriormente, pero hai outras normas que esixen un Plan de Protección da Ría de Ribadeo, mesmo a nivel europeo e que siguen sen cumplirse como son os mínims requisitos que se estableceron para a Rede Natura 2000 e como é ben sabido, no caso da Illa Pancha o Concello de Ribadeo autorizou uns apartamentos e unha cafetería sen que se fixese o preceptivo Estudo de Impacto Ambiental Simplificado que esixe o art 7.2 da Lei 21/2013 de Evaluación Ambiental. Tamén é amplamente coñecido que o Defensor del Pueblo emitiu seis informes esixindo o devandito Estudo Simplificado que o concello de Ribadeo non quixo aceptar.

    Na historia da protección da Ría de Ribadeo poderíamos suliñar que nos 31 anos trascurridos dende que a lei esixe que debe dispoñer de un Plan de Ordenación dos Recursos Naturais o PSOE gobernou en Asturias durante 26, o PP 4 e Foro 1. En Galicia gobernou o PP durante 24 anos e o PSOE en duas coalicións os sete restantes. No concello de Ribadeo o goberno foi do BNG uns 20 anos, oito do PP e catro da coalición PSOE-BNG. Ao longo de estes anos, nengún dos gobernos devanditos nen dos partidos da oposición prantexou o cumprimento da obriga legal de iniciar o estudo de un Plan de Ordenación dos Recursos Naturais e polo tanto a ría segue sofrindo un deterioro ambiental progresivo e vanse perdendo oportunidades, en primeiro lugar de conquerir o coñecemento imprescindible para correxir as eivas detectables e en segundo lugar para aplicar normas eficaces na mesma dirección. Tampouco nos concellos de Castropol, Vegadeo, San Tirso de Abres e Trabada, pesie ao enorme despoboamento e decrecemento que veñen sofrindo nestes 30 aos ten xurdido nengunha voz, nen nos gobernos nen nas oposición que quixese levar a protección da ría a algún pleno e de aquí á respectiva comunidade autónoma e ao gobernó central.

    Compre lembrar que un PORNA non é un so unha disculpa para contar os páxaros e pasar o tempo como siguen pensando algúns. O PORNA é un traballo de longo percorrido para estudar todolos factores que inciden nun espazo como é a Ría de Ribadeo, incluíndo os elementos biolóxicos, a sedimentación, as correntes, a contaminación, o impacto das obras, os verquidos etc. Finalmente o PORNA é, ou pode ser, un recurso chave para coñecer porqué se acabaron os longueirós, os berberechos, as anguias, as lampreas etc. e polo tanto un medio de desenvolvemento económico e recuperación de recursos propios e naturais que sigue estando ahí e non somos quen de aproveitar porque botamos o tempo facéndonos fotitas asubiándolle ao nordés.

    Pero tamén podemos seguir así, tan contentos de ternos coñecido.

    Evaristo Lombardero Rico

    Abril 2021

Mosquiñas no Indiano

Adxunto o artigo de Evaristo Lombardero que hoxe mesmo sae en La Comarca del Eo, a conto dos 'mosquitos' denunciados pola hostalería a Acisa e ó Concello, de este a Portos, de Portos ós madeiristas...

Ao fío do chegada masiva de mosquiñas, presuntamente a través do porto de Figueirúa, faremos algúns comentarios históricos e actuais.En primeiro lugar lembrar que a Ría de Ribadeo foi declarada Zona de Especial Protección de Aves o día 21 de Novembro de 1988 e como tal, por aplicación da lexislación vixente debera terse redactado un PORNA (Plan de ordenación dos recursos naturais), pero ningún grupo político no ámeto municipal, galego ou estatal prantexou nunca algunha proposta neste senso, como tampouco os deputados autonómicos, nen os representantes na deputación provincial. Nas recentes eleccións municipais o noso grupo prantexou a necesidade de iniciar xestións nese camiño, pero como é sabido non conquerimos representación na nova corporación.
A redacción de un PORNA levaría aparellado un proxecto económico (entre outros moitos temas) para as diferentes actividades na Ría de Ribadeo, entre elas o Porto Comercial de Figueirúa.
No ano 1991 iniciouse a construcción da escollera, pero non se redactou un Estudo de Impacto Ambiental, incumprindo a lexislación ca disculpa de que era “unha ampliación dun porto xa existente” e chamándolle ao porto deportivo “Puerto de Embarcaciones Menores", unha figura administrativa inexistente, porque a normativa de Impacto Ambiental obrigaba literalmente a realizar este estudo nos portos deportivos. Tampouco se fixo o Estudo de Dinámica Litoral que esixía a Lei de Costas e só o deputado de UG Domingo Merino apoiou unha reivindicación tan sinxela como o simple cumplimento da lexislación vixente. No Parlamento Galego e no concello de Ribadeo o BNG e o PP fixeron un tándem aplastante para que non saise adiante nengún prantexamento ou debate alternativo. Na propaganda daqueles tempos xogaba un papel destacado a mensaxe de que “xa non se iban necesitar mais dragados”, sen comentarios.
Nos anos seguintes a Plataforma Pola Defensa da Ria de Ribadeo mantivo unha certa actividade, que tamén coincidiu en varias ocasións ca AVV O Tesón. Con distintos motivos publicáronse artigos demandando un Plan Estratéxico para o Porto de Figueirúa e unha Estación de Transferencia e depósito de Mercadorías, pensando fundamentalmente na madeira, nalgúnha zona próxima ao porto e á estrada de circunvalación (en proxecto ou en obras). Folga suliñar que nengún grupo político municipal nen nengún deputado se fixo eco desta proposta nen cousa semellante. Anque recentemente o noso grupo volveuna a prantexar cara ás eleccións municipais.
No ano 2001, concretamente o 26 de Agosto, celebrouse unha manifestación en Ribadeo para protestar polo proxecto de recheo de 8000 metros cadrados na dársena do Porto de Figueirúa. Tampouco se fixo estudo de dinámica litoral e dado que no goberno municipal estaba o PP, algúns membros da oposición deixáronse caer pola manifestación sen dar outros apoios máis consistentes a nivel galego ou estatal. Fíxose o recheo e dúas naves mais. Ninguén prantexou o mais mínimo análise ou debate sobre os pros e contras destas actividades sen nengún tipo de rigor, sen proxectos estratéxicos, sen debates públicos e gastando os cartos tontamente. A Plataforma e o Tesón non puideron facer outras cousa que manifestarse unha vez máis.
Polo medio dragados na ría, deterioro medio ambiental, degradación económica, ensanchamento das cepas da ponte contravindo a lexislación de impacto e a resolución correspondente e silencio absoluto das autoridades e ribadenses distinguidos. En fin, xestión medioambiental nula e imaxen pésima cara ao gran evento do ano.
Evaristo Lombardero

Nota de prensa da xuntanza da Mesa de Asociacións mantida o 21 ás 21.

Tomada de o Blog de O Tesón.

Nota de prensa

Mesa de asociacións do concello de Ribadeo

20130621

Representantes de varias entidades reuníronse o pasado venres no ribadense local do lavadoiro dos fornos con varios puntos na orde do día.

-En primeiro lugar, como introducción ós puntos a tratar, pasouse revista ó feito na xuntanza anterior.

-Pasouse logo á participación das asociacións na xestión da Reserva da Biosfera, onde se analizou diversa documentación e se viu que na actualidade a Reserva da Biosfera está na fase de alegacións ó plan por parte dos concellos integrantes, algo que se podía facer extensivo a todo o mundo, asociacións incluídas, tendo en conta que xa na xuntanza anterior saíra á palestra o aínda inexistente plan de ordeación de recursos naturais da ría (PORNA). Acordouse pedir ó alcalde os datos da normativa de participación.

-En relación á adhesión ó escrito da plataforma da área sanitaria da Mariña, acordouse a adhesión. En relación ó tema sanitario, falouse tamén do Centro de Saúde de Ribadeo, no que hai oito prazas de medicina xeral e 4 de urxencias. Non obstante,hai un médico de medicina xeral de baixa sen substituír hai un ano, co correspondente reparto de pacientes entre os outros e lento trasvase de cartillas a outros médicos, o que indica un desdeixamento da praza e unha posible supresión no futuro, na liña de deterioramento da sanidade pública. Quedouse en facer un escrito denunciando o feito e apoiando a que o servizo prestado en Ribadeo sexan as oito prazas acordadas.

-En relación ó nome da ría, a AVV O Tesón manifestou estar a facer unha publicación que espera ter lista este verán.

-Pasouse logo á participación cidadá, onde se acordou retomar o tema, tomando como punto de partida a documentación xa xerada pola mesa hai varios anos, de cara a unha nova proposta na próxima xuntanza, que será celebrada a comezos do outono.

Xa fóra da orde do día, falouse do pouco uso que está a ter a ordeanza de medio ambiente e das consecuencias dalgunha política seguida no concello e relaciondaco anterior, como o pacto de boa vontade para os depósitos previos ós permisos, e a obtención de permisos, para a saca de madeira, que a pesares das dificultades para a obtención de datos en relación a outros concellos, sábese que non funciona.

En torno á ría de Ribadeo

Ría de Ribadeo. Hai tempo que xente diversa, entre a que destaca Evaristo Lombardero, en entre a que me atopo, reclama un plan de ordenación natural da ría ('PORNA'), que fixe e protexa o entorno.
En ausencia dunha visión de conxunto plasmada nun documento dese estilo, hai proteccións diversas pola inclusión da ría en espazos dun ou outro tipo, de xeito parcial ou de conxunto, e tamén continuas agresións á súa integridade como conxunto natural. Pola parte asturiana na actualidade un emisario de Castropol estase a construír para verquer directamente á ría, do mesmo xeito que hai anos que fugas en diversos lugares, ou pequenos emisarios levan diversos restos a lugares da ría onde non debera de haber contaminación. Pola parte galega, ribadense, pídese por segunda, terceira ou cuarta vez a destrución da enseada da Vilavella mediante un dragado para poder usala como porto para embarcacións deportivas, dun ou outro calado ou tipo, e, dende hai pouco, a variación da bocana do actual porto deportivo para protexer mellor as embarcacións e aumentar o número de amarres, din.

A foto anterior foi obtida o sábado en marea baixa. Vese xusto sobre a praia dos bloques e á dereita o que queda da enseada da Vilavella. E podemos facernos unha idea do que habería que dragar, que é o que se pide. Pois alí tense proxectado, a nivel programa electoral dalgunha formación hai unsa nos, un porto deportivo. Agora non se pide tanto, senón saída para embarcacións deportivas, de clubes que practica deporte, non de embarcacións de clubes náuticos. De calquera xeito, a foto está aí, e o impacto pode imaxinarse non só de xeito directo sobre ela, senón tamén na vista do sigpac que deixo embaixo, entre a praia e o espolón dos bloques, ó norte, e o Puntal, ó sur.

En canto á variación que agora se pide sobre o porto deportivo, o razoamento da petición que tomo do xornal está claro: non se fai porque portos di que non hai cartos.
Deixo a visión do sigpac de como está a cousa na actualidade no porto deportivo:

Nela aprézase a bocana, a protección da bocana na zona sur e o diferente grosor dos espolóns sur e norte. O que se pretende é o seguinte, recollido dun documento publicado pola Voz de Galicia:

É dicir, ganar máis de cen metros ó espolón norte para abrir unha bocana máis pequena  (40 m) na parte sur, co que as ondas que poideran entrar (menos, por estar máis ó sur) irían dar sobre o feito no recheo dos noventa, ganando prazas e seguridade de oleaxe, e aumentando o tempo de saída das embarcacións co que leva aparexado. Segundo as informacións no xornal, cartos debera haber, pois Portos saca do porto deportivo ribadense 400 000 €/ano, petición de prazas hai... xa sería necesario dragar (no caso de variar a bocana sería necesario dragar máis, evidentemente) e un pecio preto da bocana actual non se vería afectado/molestado polas obras. Todos contentos. Si?

A modo de distendemento e curiosidade deixo outra toma do sigpac onde se ve unha lancha fronte a Ribadeo a toda pastilla sobre a ría, con velocidade calculable polo ángulo que forman os surcos. Evidentemente, as normas de velocidade son incumpridas, e o documento está na rede. Evidentemente non lle pasaría nada a dita lancha.

Un paso máis na destrución da ría de Ribadeo. Actividades de defensa

    Estes días, en relación coa ría de Ribadeo, levase montado unha asociación, BioEo, para defender a ría dun novo proxecto de muro nas Figueiras, e dela ten xurdido unha iniciativa de petición de sinaturas, así como un taboeiro explicativo e a convocatoria dunha concentración para sábado próximo (14 O), ambos en baixo xunto con pinceladas informativas e un dos comunicados, pasado por Gonzalo Moure.

    O tema ten logrado abondo rebumbio nos medios, máis que o da privatización da illa Pancha e a súa separación das obrigas medioambientais polo lugar no que está, ou a inexistencia dun PORNA (Plan de ordenación dos recursos naturais). A continuación do impacto depende de nós.

    - Taboeiro explicativo:

    - A convocatoria para este sábado:

    - Pinceladas informativas:

    A obra consiste en aumentar e transformar en fixa (escollera para uns, muro para outros) a actual plataforma flotante que dá servizo ó peirao das Figueiras, que acubilla barcos de recreo.

    A obra está impulsada polo Club Náutico das Figueiras, que aduce a súa necesidade para a protección das 170 embarcacións censadas.

    Critícase que só se pense no turismo e beneficie a uns poucos.

    Houbo unha primeira xuntanza o pasado sábado día 7 de outubro na Casa da Cultura das Figueiras.

    Existen ao menos cinco figuras de protección medioambiental que poden verse agredidas.

    - Comunicado:

    Tengo la enorme suerte de vivir en uno de los lugares más hermosos del mundo, la Ría del Eo. Y en un pueblo que sería maravilloso si no fuera por el abandono. Abandono por parte de quien tendría que cuidarlo, y abandono también por los que se van. Se van porque vivir en Figueras obliga a tener uno o más coches, porque carece por completo de transporte público (ni taxi siquiera), y porque por no tener no tiene una acera para ir desde el pueblo hasta la parada de los autobuses con un mínimo de seguridad. La soledad es el primer habitante de Figueras, y de seguir así pronto será poco más que un pueblo de veraneantes del corto mes de agosto. Ahora, por si todo eso fuera poco, quieren encerrarnos tras un muro (no es una escollera, es un muro), que solo puede favorecer a unos pocos veraneantes más, muchos de fuera, que tendrán un amarre para su embarcación de recreo. Unos cuantos supervivientes nos hemos unido en una asociación, Bio Eo, que tiene como objetivo inmediato movilizar a los vecinos para impedir que el muelle de Figueras quede encerrado por ese muro, que se eliminen las tradicionales rampas del muelle, el muelle mismo. ¿Lo conseguiremos? La Ría nos lo agradecería, porque ese muro atenta contra su vida misma, tan golpeada por la contaminación y el estrechamiento de sus orillas. Una Ría que tiene al menos cinco figuras de protección medioambiental que el Principado parece y quiere ignorar. De esta lucha depende el futuro de mi pueblo, y aún tengo fe en el buen juicio de mis vecinos. Pelearemos hasta agotar nuestras pequeñas fuerzas personales, haciendo de ellas una sola, decisiva. Por cierto, este sábado nos manifestaremos con kayaks, chalanos y cuanto flote, en una protesta contra la privatización de nuestro puerto, a las doce de la mañana. Estáis invitados cuantos queráis que la Ría del Eo/Ría de Ribadeo no reciba el que puede ser el rejón de muerte.

    En la foto, montaje aproximado de lo que nos espera si no reaccionamos a tiempo.

En la doble foto se puede ver perfectamente la manipulación, limando y alejando el Tesón de lo que sería la fusión del tesón y la escollera.

Deixar que a ría se convirta en río?

Pegatina repartida no acto, feita por Thaïs Eineberholm para Bio Eo

    Iso é o que implican os plans sucesivos para comer terreo e desviar correntes na ría de Ribadeo. Hai moitos anos comezou a construción de peiraos, primeiro humildes, logo máis agresivos, que máis adiante se sobremontaron coa realización de paseos marítimos como o de Ribadeo e espolóns, recheos que botan a liña de litoral más ó centro da ría, apropiación privada de terreos para radas ou de elementos senlleiros como o faro da Illa Pancha, ampliación deses espazo gañados ó mar e privatizados... mentres que o leito da ría da acubillo a tubos de desaugue (cando non a desaugue, a secas) e a superficie vese axitada e expropiada por embarcacións en moitos casos sen lei no seu movemento. Figuras de protección en teoría a protexen, pero mesmo a falta de realización do PORNA xa indica que se quedan en letra mollada, sen aplicación. Dragado tras dragado, a ría cada vez ten máis impedimento ó movemento de augas e acumula máis area, cambiando os tesóns dun xeito observable con detalle visual ou fotográfico por moito que pareza un cambio imperceptible ante miradas indolentes. E seguimos. A última, o proxecto de construción dun muro nas Figueiras para facer fixo o actual pantalán de paso que se mete máis na ría, poder tirar o muro actual para liberar espazo interno de atraque e achicar un pouco máis a ría, que o importante parecen ser os alugueres de praza no náutico e non o medio de todos.

    Remata de haber unha manifestación no peirao das Figueiras, onde se pretende o novo atentado contra a ría, contra todos. Leuse un comunicado e deixo en baixo algunha foto dalgúns momentos. Polo momento, o proxecto está aí, pero comezaron as obras. Esta non será a última vez. E se quedan dúbidas sobre o que representa e o que se fixo ata o momento, no blog continuará a información contra a falta dela, pero tamén contra a desinformación. Hoxe fomos máis de 150 persoas, unha vintena no tesón (as letras 'Muro no' seguirán alí ata a suba da marea) e utras tantas navegando arredor del. Greenpeace prestou o seu apoio, houbo recollida de sinaturas e, para remate festivo para quen quixera, empanada.

 

Reflexións dende o tesón

Os tesóns de Ribadeo son lugares privilexiados para a observación e a reflexión. Teñen o privilexio de permitir estar en moitas ocasións a un só, tendo á vista á ría e podendo observar as cousas en perspectiva. Nunha bela perspectiva na que se teñen a man non só Ribadeo, senón As Figueiras, Castropol e aínda, ó fondo, A Veiga, máis os espazos entrambas, como esta mañá nos tesóns de Vilavella e Mirasol. Case Mirasol_Vilavella porque se podía pasar andando tranquilamente dun ó outro. Perspectiva na que se pode ver a marabilla da paisaxe dende o centro da ría, ó tempo que a acción da man do home, dende a grúa macro das Figueiras ata á nave verde do porto da Veiga (concello de Castropol), pasando polo desgarrón que hoxe por hoxe ten Castropol pola construcción na ladeira duns edificios, ou moitas outras cousas na beira galega, dende os recheos ás urbanizacións sobre a ría, sen esquecer a mesma praia dos bloques, convertida en lodazal como advertira Isidoro Asensio. Os tesóns teñen a avantaxe de que desaparecen baixo a marea, e volven a aparecer renovados, como dispostos para ver cousas novas dende alí. Asemade, se se chega e se sae facendo un pouco de exercicio, cun pouco de traballo, da tempo a que as ideas repousen e se vaia cambiando de perspectiva pouco a pouco, sen sobresaltos, apousando suavemente.
Alí pódese reflexiona tendo á vista a ría de Ribadeo ou o pobo. E pódense comparar as cousas que se din ou que se observan sobre eles. Por exemplo, o tratamento diferente entre Asturias e Galicia. Na toma de Google maps, Ribadeo leva cuberto xa un ano longo, ata as catedrais, de néboa. A divisoria na ría permite a Asturias estar libre dela e nidia. Na ría non se observa tal. É diferente ou non? O que é diferente parece ser o trato que se lle da a unha ou outra parte, dende o nome ó coidado. Seguindo con Google, aí está aínda o río de Ribambo (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, ...), que leva camiño de converterse, a este paso, no nome da ría, máis aló do de ría do Encontro ou del Eo, e por suposto, que o de ría de Ribadeo. Polo que parece, xa hai algún tempo que o concello enviou un escrito para a rectificación, despois de que O Tesón iniciara a campaña pola recuperación do nome, traendo mesmo á televisión. Polo momento, sen resultado. Parece que quen ten menos defensa institucional e empresarial é precisamente a ría de Ribadeo. E non só polo nome. Aí está o Plan de ordenación que se pide dende hai anos, o PORNA, que como moito recoñécese como convinte en troques de necesario para podelo ir adiando.
Sube a marea e o tesón desaparece. Volverá a baixar e poderase ir de novo e observar paseniñamente.